Дэмаграфічны бонус: умелыя азіяцкія тыгры і бездапаможная Беларусь

Асаблівасці дэмаграфіі: у Беларусі пры няўхільным памяншэнні насельніцтва пастаянна расла колькасць насельніцтва працаздольнага ўзросту. Аднак такога больш не будзе.

12.03.2013 / 00:00

У пошуку адказу на пытанне, як нараджальнасць звязаная з эканамічным ростам, навукоўцы прыйшлі да высновы, што адзін з найважнейшых фактараў — узроставая структура насельніцтва. Высветлена, што звязаныя з памяншэннем нараджальнасці часовыя змены ва ўзроставай структуры грамадства могуць зрабіць значнае станоўчае ўздзеянне на эканамічны рост.

З рэзкім падзеннем колькасці дзетараджэння суадносіны паміж насельніцтвам у працаздольным узросце (у выпадку Беларусі гэта мужчыны 16–59 гадоў, жанчыны 16–54 гадоў) і непрацаздольных змяняецца на карысць першай катэгорыі. Надыходзіць так званы перыяд дэмаграфічнага бонуса (альбо дэмаграфічнага дывідэнду): эканамічная вытворчасць павялічваецца пры адначасовым памяншэнні сацыяльнага цяжару (напрыклад, выплаты на адукацыю і ахову здароўя).

У 80-х гг. у Беларусі назіралася высокая нараджальнасць, якая рэзка ўпала ў пачатку 90-х. Для параўнання, у 1989 г. сумарны каэфіцыент нараджальнасці ў Беларусі быў 2,03 нараджэння на жанчыну, у 1997 г. — 1,3.

Значнае падзенне нараджальнасці адкрыла для краіны акно дэмаграфічнага бонуса
ў сувязі з тым, што колькасць асоб ва ўзросце да 16 гадоў рэзка скарацілася. Нягледзячы на тое, што з 1994 г. агульная колькасць насельніцтва зменшылася амаль на 800 тыс. чалавек, працоўныя рэсурсы з года ў год узрасталі, аж да 2007 года.

Насельніцтва ў працаздольным узросце ў 1991—2011 гг. (тыс. чалавек)

На падставе дадзеных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь

Змены ва ўзроставай структуры насельніцтва яшчэ больш паказальныя, калі звярнуць увагу на суадносіны колькасці асобаў непрацаздольнага ўзросту да 1000 чалавек працаздольнага ўзросту. Калі ў 1992—1994 гг. на 1000 чалавек працаздольнага ўзросту прыпадала больш за 800 непрацаздольнага, то ў 2007—2008 гг. — усяго 615. Фактычна 2007—2008 гг. былі гадамі з найменшай дэмаграфічнай нагрузкай за ўсю пасляваенную гісторыю Беларусі. Характэрна, што менавіта ў пікавы перыяд дэмаграфічнага бонуса — на мяжы 2007 і 2008 гг. — улады Беларусі задумалі рэформу сістэмы сацыяльнай абароны і адмянілі многія льготы для розных катэгорый грамадзян.

Колькасць асоб непрацаздольнага ўзросту на 1000 асоб працаздольнага ўзросту ў 1990—2012 гг.

На падставе дадзеных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь

У 2008 г. акно дэмаграфічнага бонуса пачало паступова зачыняцца, і з 2009 г. назіраецца відавочная зваротная тэндэнцыя — дэмаграфічная нагрузка ўзрастае з кожным годам. Паводле прагнозу Нацыянальнага статыстычнага камітэта, да 2020 г. суадносіны паміж катэгорыямі насельніцтва ў працаздольным і непрацаздольных узростах зноў узрасце да ўзроўню пачатку 90-х (каля 800 асоб) і працягне расці. Цяпер у мацярынскі ўзрост уступаюць дзяўчынкі, якія нарадзіліся ў пачатку 90-х. З кожным годам насельніцтва, старэйшае за працаздольны ўзрост, будзе паступова павялічвацца, а маладзейшае за працаздольны — памяншацца. У перыяд паміж 2011 і 2020 гг. амаль 1,5 млн грамадзян пакінуць катэгорыю насельніцтва працаздольнага ўзросту.

Дэмаграфічны бонус ухаластую

Зразумела, дэмаграфічны бонус — з’ява часовая: паступова асобы працаздольнага ўзросту ўступаюць у пенсійны ўзрост, а паніжаная нараджальнасць прыводзіць да памяншэння тэмпаў росту працоўнай сілы. Таму ўраду варта без прамаруджання скарыстацца гістарычным момантам для правядзення важных рэформаў.

Пры ўмове правядзення граматнай эканамічнай і сацыяльнай палітыкі (лібералізацыя рынку працы, рэформы аховы здароўя і адукацыі і г.д.) дэмаграфічны бонус выяўляецца ў рэзкім павелічэнні даходаў на душу насельніцтва.
Гэтая мадэль спрацавала ў выпадку з азіяцкімі тыграмі (Рэспубліка Карэя, Сінгапур, Тайвань, Тайланд). Высветлена, што менавіта дэмаграфічны бонус забяспечыў ад траціны да паловы памеру «эканамічнага цуду» ў гэтых краінах.

Паказальным еўрапейскім прыкладам эфектыўнага выкарыстання дэмаграфічнага бонуса служыць «кельцкі тыгр» — Ірландыя. Важным фактарам рэзкага падзення нараджальнасці ў краіне стала легалізацыя кантрацэптываў у 1985 г. Калі ў 1980 г. колькасць нараджэнняў на 1000 чалавек складала 21,0, то ў 1990-м — 14,2. Разам з пісьменнай эканамічнай палітыкай гэта забяспечыла Ірландыі штогадовы эканамічны рост 9,4% у 1995—2000 гг. і 5,9% у 2001—2008 гг.

На жаль, дэмаграфічны бонус у выпадку Беларусі спрацаваў ухаластую.
У адрозненне ад азіяцкіх тыграў, у Беларусі ў перыяд дэмаграфічнага бонуса не была праведзеная маштабная эканамічная, тэхналагічная і сацыяльная мадэрнізацыя, не створаныя новыя канкурэнтаздольныя галіны нацыянальнай эканомікі. Сярэднегадавы 8-працэнтны рост эканомікі ў перыяд 2001—2008 гг. быў шмат у чым абумоўлены не структурнымі рэформамі і ўкараненнем новых тэхналогій, а выгаднымі энергетычнымі пагадненнямі з Расіяй, перапродажам нафтапрадуктаў заходнім краінам і адкрытасцю расійскага рынку для ўсё менш канкурэнтаздольных беларускіх тавараў.

Празмерна зарэгуляваны рынак працы Беларусі, абмежаваная роля прыватнага сектара і дэфіцыт працоўных месцаў не дазволілі працаўладкоўваць усё большую колькасць насельніцтва ў працаздольным узросце, якое ўсё часцей пачало выбіраць працоўную і пастаянную міграцыю як выйсце са становішча. Пры гэтым недастатковая дыферэнцыяцыя аплаты працы ў выніку пераразмеркавальнай эканамічнай палітыкі стымулявалі міграцыю высокакваліфікаваных кадраў.

Спрыяльны перыяд для эканамічнага і тэхналагічнага скачка сыходзіць у нябыт, яму на змену, пачынаючы з пераломных 2007—2008 гг., ідзе зваротны, сумны эфект. Каб не пагоршыць эканамічную сітуацыю ў краіне, уладам варта як мага раней і эфектыўней правесці лібералізацыю рынка працы, рэструктурызацыю прадпрыемстваў дзяржсектара і павялічыць ролю прыватнага сектара і сектара паслуг, разам з рэфармаваннем пенсійнай і адукацыйнай сістэм.