Археолагу Iгару Цiшкiну – 50 гадоў

з пошты рэдакцыі

Iмя гэтага чалавека добра вядома археолагам Беларусi 1980-90-х, тым, хто вывучаў сярэднявяковыя помнiкi Вiцебшчыны.

06.09.2011 / 09:35

6 верасня спаўняецца 50 гадоў гісторыку Ігару Цішкіну. Iмя гэтага чалавека добра вядома археолагам Беларусi 1980-90-х, тым, хто вывучаў сярэднявяковыя помнiкi Вiцебшчыны.

Ігар Цішкін.

Вiцебск. Верхнi Замак. Археалагiчныя раскопкi 1978 г. Iгар Цiшкiн за нiвелiрам.

Археалагiчныя раскопкi Iгара Цiшкiна: Стрэчанская царква XVI-XVII ст.

Iгар Цiшкiн прыйшоў у археалогiю яшчэ школьнiкам. У 1975 г. ён аглядае будаўнiчыя катлаваны i траншэi ў гiстарычный частцы горада, збiрае артэфакты, сярод якiх часам сустракаюцца i даволi ўнiкальныя. Усе гэтыя знаходкi ён затым перадасць навукоўцам, якiя будуць праводзiць архелагiчныя даследаваннi ў другой палове 70-х гадоў. Ён i сам будзе працягваць свой удзел у раскопках. Нягледзячы на малады ўзрост, ён быў добра спрактыкаваным «раскопшчыкам», мог самастойна разбiць раскоп, настроiць нiвелiр i працаваць на iм, замаляваць профiль раскопа, нанесцi на план рэшткi драўляных канструкцый, даць навуковае тлумачэнне некаторым знаходкам, часам досыць прафесiйнае. Увогуле, яго прысутнасць на раскопе заўсёды была пажадай, калi не сказаць — неабходнай. Непадзельную радасць праяўляў пры гэтым легенда вiцебскiх раскопак Мiхась Ткачоў, вiтаючы яго словамi: «Здароў, Цiхан!»

Трэба адзначыць, што Iгару як нiкому з рабочых раскопа шчасцiла на рэдкiя знаходкi.
Гэта iм у 1977 г. на Верхнiм замку была знойдзена шахматная фiгура — ладдзя i шыферная праслiца з надпiсам «Мар’яна».

У 1982 г. у Вiцебскiм абласным краязнаўчым музеi з’явiлася адзiнка навуковага супрацоўнiка, якi б займаўся археалогiяй. Выклiкана гэта было тым, што менавiта ў гэты год была падрыхтавана першая чарга плануемага археалагiчнага музея паводле Пастановы Савета Мiнiстраў БССР за № 111 ад 1980 года. Пасля нядоўгiх ваганняў па прапанове Мiхася Ткачова ён уладкоўваецца на гэтую працу. Паспрыяла гэтаму i дырэктар музея Нiна Сулецкая.

Наколькi хапала яго сiл, ён сумленна выконваў свае абавязкi, хварэў душою за справу, перажываў, калi ўзяты пад часовую павець раскоп залiвала вадою, бiў трывогу, тэлефанаваў нам у Мiнск, у Iнстытут Гiсторыi АН БССР, хадзiў пакутлiвымi сцежкамi да вiцебскiх начальнiкаў шукаць дапамогi.

Поруч з гэтым вучыўся завочна на гiстарычным факультэце Мiнскага дзяржаўнага педагагiчнага Iнстытута iмя Горкага, займаўся навуковай даследчыцкай работай. У фондасховiшчах вiцебскага музея яму ўдалося адшукаць фотаздымкi раскопак А. П. Сапунова Замкавай гары Вiцебска ў 1895–96 гг., фатаграфiю разбурэнняў 1957 года, што спадарожнiчалi будаўнiцтву драмтэатра iмя Я. Коласа ў заходняй частцы Верхняга замка Вiцебска, калi тут быў вырыты катлаван плошчаю больш як за 7 тысяч квадратных метраў! Фотаздымкi насамрэч — унiкальныя.

Восенню 1983 г. у Задзвiннi, па вулiцы Энгельса, школьнiкамi ў будаўнiчай траншэi быў знойдзены глiняны гаршчок з сярэбранымi манетамi XVII–XVIII стст. Колькi ў тым гаршку было манет, дакладна сказаць немагчыма. Скарб хутка разышоўся па руках. Спатрэбiлася пэўная доля спраўнасцi, кемлiвасцi i дыпламатычнасцi, каб раздабыць яго ў тых, да каго ён трапiў.

У вынiку 134 манеты з гэтага скарбу стараннямi Iгара Цiшкiна паступiлi ў Вiцебскi музей.
Пасля папярэдняй навуковай апрацоўкi ён публiкуе звесткi пра гэты скарб у газеце «Вiцебскi рабочы». Гэта яго першая публiкацыя. Праз год у часопiсу «Помнiкi гiсторыi i культуры Беларусi» з’яўляецца ўжо больш грунтоўны артыкул. Бласлоўленне, рецэнзiя на яго публiкацыю, была атрымана ад вядомага гiсторыка манетнай справы Валянцiна Навумавiча Рабцэвiча. А яшчэ праз год ён у тым жа часопiсу апублiкоўвае сабраныя iм на працягу некалькi гадоў у размывах дзвiнскiх берагоў вiслыя пячаткi — свiнцовыя пломбы.

У 1984 годзе падчас земляных работ па ўмацаванні падмуркаў вiцебскай ратушы, дзе размяшчаўся абласны краязнаўчы музей, iм была знойдзена мiнiяцюрная гармата — салютоўка XVIII ст., стрэлам з якой вiталi знатных гасцей. А ў 1987 годзе Iгар Цiшкiн разам з Iгарам Чарняўскiм правядуць даследаваннi гэтай ратушы з нагоды яе рэстаўрацыi. У вынiку з’явяцца iх сумесныя публiкацыi пра гэты помнiк…

У 1987 годзе ён пяройдзе на работу ў «Вiцебскпраектрэстаўрацыю» i зоймецца археалагiчным вывучэннем архiтэктурнай спадчыны Вiцебшчыны. Гэта раскопкi рэшткаў Базыльянскага кляштара, Уваскрасенскай царквы i Саляных складоў XVIII ст. у Вiцебску. На месцы размяшчэння апошнiх яму паспадарожнiчае адкрыццё.

Ён знойдзе рэшткi рэнэсансовай царквы — назва якой паводле пiсьмовых крынiц XVIII ст. была «Стрэчанская».
Публiкацыя пра гэтую знаходку знойдзе адлюстраванне ў зборнiку «Castrum, urbis et bellum», прысвечаннаму 60-годдзю Мiхася Ткачова. Затым былi раскопкi Куцеiнскага манастыра ў Оршы, Дамiнiканскага кляштара ў Смалянах i iншых помнiкаў архiтэктуры XVII–XVIII стст. Раскопкi Iгара Анатольевiча заўсёды вызначалiся дакладнасццю. На фотаздымках вiдаць аккуратна расшышчанныя падмуркi i сцены храмаў, нiбыта, як гаворыцца, вылiзанныя, роўненькiя сцены раскопа, змястоўныя чарцяжы…

Абследваў Iгар i наваколле Вiцебска. Пры гэтым знаходзiў новыя помнiкi археалогii, цi наадварот, канстантаваў, што некаторыя вядомыя раней помнiкi ўжо не iснуюць.

Лiхiя 90-я прынудзiлi некаторых людзей кардынальна памяняць сваю сферу дзейнасцi. Тут, як у Iвана Мележа на пачатку яго твора «Людзi на балоце», у сказе: «Людзям трэба было жыць, i яны жылi». Не пазбег гэтай долi i Iгар Анатольевiч. Але i ў гэтыя часы ён не парывае канчаткова з археалогiяй. З пад яго пяра ў 2002—2005 гг. выходзяць навуковыя артыкулы i шэраг навукова-папулярных кнiжак. Сярод iх «Пад мурамi Саляных складоў», «Пра што расказвае вiцебскi герб». Удзельнiчае ў стварэннi фiльма аб вiцебскiх замках i выпускае кнiжкi «Вiцебскiя замкi» i «Вiцебск. Страчаная прыгажосць». У апошняй аўтар даводзiць да чытача далёка не бесстароннiя звесткi пра знiшчэнне помнiкаў культуры XVII–XVIII стст. У Вiцебску. Пiша пра гэта не статыстычна суха, а з пачуццём, шкадаваннем за страчаную спадчыну, так, як можа пiсаць толькi сапраўдны навуковец i патрыёт.

Нельга не сказаць i пра грамадскую справу Iгара. Разам з навуковай дзейнасцю ён актыўна прымае ўдзел у грамадска-палiтычным жыццi. У сярэдзiне 80-х гадоў iнiцыяваў заснаванне першага грамадскага аб’яднання «Узгор’е», мэтай якога было змаганне за захаванне гiстарычнай i культурнай спадчыны Вiцебска.

У вынiку гэтага ўдалося ўратаваць ад знiшчэння некаторыя помнiкi архiтэктуры горада.
У прыватнасцi, Трынiтарскi кляштар, царкву Звеставання, гiстарычную забудову Успенскай горкi. Быў падрыхтаваны да рэканструкцыi касцёл Св. Варвары, праведзена добраўпарадкаванне рэчышча Вiцьбы, Сямёнаўскiх могiлак г. Вiцебска. Клуб дапамагаў археолагам, якiя праводзiлi раскопкi ў Вiцебску: Т. С. Бубеньцы, Л. У. Калядзiнскаму, В. М. Ляўко. Праз некалькi гадоў Iгар Цiшкiн — адзiн з лiдэраў вiцебскай арганiзацыi БНФ «Адраджэньне».
На пачатку 90-х засноўвае ў Вiцебску грэка-каталiцкую парафiю.
Безумоўна, уся гэтая дзейнасць была не да спадобы ўладам i ўжо страцiўшы працу археолага ў «Вiцебскпраектрэстаўрацыi» i зрабiўшыся (у лiхiя 90-я) прыватным прадпрыймальнiкам, ён не здолеў пазбегнуць «пристального внимания» падаткавых органаў. Пасля была праца ў вiцебскiм аддзяленнi «Фонда iмя Льва Сапегi» ў выдавецкай сферы, апасля зноў прадпрыймальнiцтва i зноў неўдалае. Па ўсяму вiдаць, што сённяшняй дзяржаве, дзе ўсё вырашае чыноўнiк з вертыкалi, наогул не патрэбныя нi спецыялiсты сваёй справы, нi проста актыўныя людзi, якiя маглi б прынесцi шмат карысцi сваёй Радзiме.

50 — гадоў гэта ўжо. Але гэта i яшчэ. Таму будзем спадзявацца, што Iгар Анатольевiч знойдзе сiлы i час, каб штосцi яшчэ зрабiць для любай яму вiцебскай спадчыны.

Леанiд Калядзiнскi, археолаг, даследчык Вiцебска ў 1977—1995 гг.