Яшчэ не восень

Рэжым Лукашэнкі перайшоў у стадыю, на якой змагаецца выключна за тое, каб яшчэ некалькі дзён, месяцаў ці гадоў заставацца ля карміла ўлады. Піша Аркадзь Мошэс.

06.09.2011 / 08:29

Рэжым Лукашэнкі перайшоў у стадыю, на якой змагаецца выключна за тое, каб яшчэ некалькі дзён, месяцаў ці гадоў заставацца ля карміла ўлады. Піша Аркадзь Мошэс, дырэктар даследчых праграм па «Усходнім суседстве» ЕС і Расіі Фінскага інстытута міжнародных адносін.

Падобна, у становішчы беларускага рэжыму наспелі якасныя змены. Справа не ў асобных прыкметах накшталт заяўленага на сярэдзіну верасня пераходу на рынкавае вызначэнне курсу нацыянальнай валюты, запрашэнні да дыялогу той самай апазіцыі, на адрас якой раней ляцелі выключна абразы, або распаўсюджанай са спасылкай на балгарскі МЗС інфармацыі пра гатоўнасць прэзідэнта Лукашэнкі выпусціць палітвязняў. Інфармацыю гэтую яшчэ трэба пацвердзіць. Але так ці інакш відавочна, што

сітуацыя выйшла з-пад кантролю Аляксандра Лукашэнкі адразу ў трох кірунках.

Па-першае, і гэта галоўнае, на вачах развальваецца сацыяльны кантракт паміж уладай і насельніцтвам, які грунтаваўся на здольнасці рэжыму забяспечыць людзям прымальны мінімум дастатку і бяспекі. Мінімум — паняцце расцяжнае і суб’ектыўнае. Хтосьці палічыць крытычным узроўнем знікненне прадуктаў харчавання, хтосьці — рэзкае падаражанне даўно звыклых імпартных тавараў, а нехта (як, напрыклад, уладальнікі відавочна нятанных іншамарак, якія ўзялі ўдзел у летніх акцыях пратэсту) прад’явіць улады прэтэнзіі за рост коштаў на бензін, які шмат хто з гэтых людзей збольшага можа аплачваць і па рынкавых тарыфах. Усе гэтыя людзі «нешчаслівыя па-свойму», але незадаволеныя адным — уладай і яе лідарам асабіста.

Дадамо, што

і красавіцкі выбух у мінскім метро не застаўся незаўважаным у грамадстве.
У Беларусі да тэрактаў не прывыклі (і не дай бог, каб прывыкалі!), І таму трагедыя пакінула прыкметную пляму на рэпутацыі ўлады.
Па-другое, Мінск апынуўся ў занадта моцнай залежнасці ад Масквы — ад яе добрай волі і нават капрызаў.
Нельга сказаць, што ўсе прынятыя рашэнні былі няправільнымі. Наадварот, саступка «Газпрому» рэшткі газатранспартнай інфраструктуры цалкам лагічная, паколькі прыносіць грошы і ў момант продажу, і ў перспектыве, гарантуючы транзіт. Але ў цэлым адмова ад значнай часткі суверэнітэту ў гандлёвай палітыцы — той самы «інтэграцыйны складнік», аб якім сёння шмат гавораць — стратэгічна невыгодны перш за ўсё самому Лукашэнку як кіраўніку, паколькі пазбаўляе яго магчымасці распараджацца рэсурсамі і таргавацца за кожную саступку асобна.

Бо гэта праўда:

каб Беларусь не была ў Мытным саюзе, перакрыў бы «бацька» экспарт прадуктаў харчавання і лёгка вырашыў бы праблему дэфіцыту. Ці знайшоў бы новую «крэатыўную» формулу гандлю энэргапрадуктамі. Або пошліну на імпарт аўтамабіляў пакінуў бы на ранейшым невысокім узроўні. Але сёння часы не тыя.
Што-небудзь не так не тое што зробіш — заявіш, і з надзеяй на чарговы крэдыт прыйдзецца развітацца.

Па-трэцяе, Лукашэнка практычна страціў прастору для манеўру на Захадзе. Выключна ў сілу ўласных псіхалагічных асаблівасцяў. Ён першапачаткова не захацеў скарыстацца магчымасцю адыграць назад або прынамсі спыніцца на дасягнутым (бо ЕС так і не ўвёў эканамічных санкцый супраць рэжыму і захаваў у спісе ўязных многіх яго заўважных прадстаўнікоў) і звёў усе адносіны з ЕС да аднаго пытанню — вызваленне палітвязняў. Але, у адрозненне ад 2008 года, калі такі крок мог стаць пачаткам дыялогу,

сёння нават у абмен на выхад з турмаў і калоній палітычных праціўнікаў Лукашэнкі Захад нічога не будзе яму гарантаваць. І таму, што гэта будзе ўспрымацца як у тым ліку вынік палітыкі ізаляцыі і выдавацца за доказ яе эфектыўнасці. І таму, што ў жаданне Лукашэнкі пачаць усё з чыстага аркуша, з выпрацоўкі нейкіх правілаў паводзінаў на будучыню ўжо ніхто не паверыць. Занадта па-дурному ў еўрапейскіх калідорах выглядалі ў снежні 2010 года тыя, хто паверыў яму мінулым разам.

Самае непрыемнае для беларускага лідара заключаецца ў тым, што практычна не засталося людзей, здольных публічна агучыць наступную пазіцыю: дзеля захавання незалежнасці Беларусі як дзяржавы можна пайсці і на падтрымку Лукашэнкі асабіста. Яшчэ нядаўна такое меркаванне было досыць распаўсюджаным. Прасцей выявіць людзей, якія ў высакародных мэтах збавення ад «дыктатара» гатовыя супрацоўнічаць з кім заўгодна, і тым больш з Масквой. Апошняя, на іх думку, зможа забяспечыць замену цяперашняга беларускага лідара максімальна бязбольна, ды яшчэ пры гэтым і ўнесці ўклад у эканамічную стабілізацыю ў краіне.

Зрэшты, Лукашэнка, па-за ўсякім сумневам, будзе змагацца да канца. І шанцы ў кароткатэрміновай перспектыве ў яго ўсё яшчэ нядрэнныя. У тым, што тычыцца ўнутранай сітуацыі, Беларусь па-ранейшаму досыць далёкая ад масавых пратэстных настрояў, нягледзячы ні на якія флэшмобы і тым больш незадаволенасць на кухнях.

Тут варта мець на ўвазе наступныя акалічнасці. Пачаць з таго, што

працоўныя буйных прамысловых прадпрыемстваў, асабліва мінскіх, застаюцца назіральнікамі, а не ўдзельнікамі палітычнага працэсу. Без іх удзелу «рэвалюцыя» немагчымая, а забеспячэнне лаяльнасці гэтай сацыяльнай групы з’яўляецца задачай лакальнай ў параўнанні са стабілізацыяй эканамічнага становішча насельніцтва ў цэлым.

Шматгадовы паліцэйскі рэжым і асабліва рэпрэсіі апошніх месяцаў выклікалі ў досыць шырокіх групах насельніцтва, у тым ліку інтэлігенцыі, прычым не толькі непасрэдна занятых у дзяржсектары, непрыхаванае пачуццё страху. У многіх калектывах папросту не прынята гаварыць пра палітыку і тым больш высвятляць настроі і погляды калегаў. Нармальнае пачуццё самазахавання, таму што пакаранне за крытычныя размовы (не кажучы ўжо аб дзеяннях) можа быць вельмі балючым.

Застаюцца адкрытымі каналы працоўнай эміграцыі. І выбар паміж барацьбой за свае інтарэсы ў Беларусі і ад’ездам на заробкі (у Расію ці ў Еўропу, усё адно) зусім не відавочна будзе зроблены на карысць барацьбы. Нарэшце, не варта забываць і пра шмат разоў апісаны нацыянальны характар жыхароў Беларусі, у якім схільнасць да бунту — далёка не на першым месцы.

У адносінах з Расіяй галоўная надзея Лукашэнкі — наспяваючы газавы канфлікт Масквы і Кіева.
Расія традыцыйна пазбягае адначасовага абвастрэння супярэчнасцяў з Беларуссю і Украінай, а сёння Беларусь і яе згодлівасць павінны паслужыць для свавольнага Віктара Януковіча прыкладам для пераймання.

Не факт, што ў Лукашэнкі атрымаецца выгандляваць у Масквы што-небудзь большае, чым ужо прадстаўленая яму зніжка на газ. Але прынамсі ёсць надзея, што даціскаць, прымушаць яго танна аддаць нафтаперапрацоўку або «Беларуськалій» (і тым больш прэзідэнцкі пост) таксама не будуць. Прынамсі не стануць паказваць па цэнтральных каналах чарговую серыю «Хроснага бацькі».

І нават у адносінах з Еўропай усё не цалкам безнадзейна. Еўрапейскаму саюзу, як і раней, патрэбна імітацыя знешнепалітычнай дзейнасці на ўсходзе Еўропы. Так што, хутчэй за ўсё, Мінску на нейкім узроўні будзе прадастаўлена магчымасць узяць удзел у саміце Усходняга партнёрства, што арганізуецца ў канцы верасня ў Варшаве. Еўрапейскаму бізнэсу цікавыя прыватызацыйныя праекты. А 

Лукашэнку патрэбныя еўрапейскія (як і любыя іншыя) грошы.
Так што поле для ўзаемадзеяння ёсць. Пры ўмове вызвалення палітвязняў, чаму б не паспрабаваць.

Так што забягаць наперад і прадказваць хуткі крах рэжыму не варта:

цяперашняя восень — яшчэ не канец. Але з іншага боку, гэта ўжо і не пачатак канца. Проста становіцца відавочным, што сістэма дзяржаўнага кіравання, створаная ў Беларусі Аляксандрам Лукашэнкам, дайшла да стадыі, уласцівай шматлікім персаналісцкім рэжымам. Калі іх лідары, не здольныя ні змяніцца ўнутрана, ні стварыць новыя ідэі, ні задумацца аб сыходзе, пачынаюць змагацца выключна за тое, каб яшчэ некалькі дзён, месяцаў ці гадоў заставацца ля карміла ўлады.