Парыж. Гранд-опера
Сацыёлаг Аляксей Ластоўскі займаецца даследаваннем гістарычнай памяці і нацыянальнай ідэнтычнасці.
Ён працуе ў Інстытуце палітычных даследаванняў «Палітычная сфера» і з'яўляецца намеснікам рэдактара часопіса Belarusian Political Science Review.
А ў вольны час Аляксей вандруе па Еўропе, наведвае музеі і глядзіць оперныя спектаклі. Такое вось рэдкае хобі. За апошнія некалькі гадоў ён з'ездзіў у больш чым дзясятак еўрапейскіх краінаў, наведаў такія славутыя оперныя дамы, як Метраполітэн-опера (Нью-Ёрк), Каралеўская опера (Лондан), Штатсопер (Вена), Парыжская нацыянальная опера, Дрэздэнская Зэмперопер.
Прычым пры правільным падыходзе можна абысціся цэнамі, блізкімі да беларускіх. Квіткі ў заходніх тэатрах могуць каштаваць ад 6 да 35 еўра (папярэдні анлайн-продаж ці распродаж квіткоў перад спектаклем).
«НН»: На Захадзе існуе даўняя традыцыя культурных вандровак, наведвання оперных тэатраў і музейных выставаў. Якія катэгорыі беларусаў дазваляюць сабе такія падарожжы (а не шопінг або турызм)?
АЛ: Усё залежыць ад магчымасцяў, звязаных з грашыма і жаданнем. Частка насельніцтва ўжо мае заробак, параўнальны з сярэднееўрапейскім. З цягам часу магчымасцяў для вандровак будзе толькі больш. Ёсць візавыя абмежаванні, але статыстыка сведчыць, што беларусы іх досыць паспяхова пераадольваюць.
Іншае пытанне, ці патрэбныя беларусам культурніцкія падарожжы. Напрыклад, у 2012 годзе ў Беластоку адкрылі Оперны тэатр. Каб забяспечыць яго запаўняльнасць, палякі ўвялі так званыя «оперныя візы». Але большасць беларусаў робяць такія візы толькі дзеля таго, каб заняцца шопінгам.
Пытанне не ў заробках. Атрымаўшы большыя сумы, людзі будуць купляць даражэйшыя рэчы або жыць у больш дарагіх гатэлях. Каб адважыцца на культурныя падарожжы, трэба добрая адукацыя і падрыхтаванасць людзей.
«НН»: Калі мы гаворым пра оперу, праблема ў яе элітарнасці?
АЛ: У часы барока опера была выключна элітарным, арыстакратычным прадуктам. У ХІХ стагоддзі опера ўжо набыла агульнанацыянальныя рысы (згадаем уплыў творчасці Вердзі на аб’яднанне Італіі). У ХХ стагоддзі адбылося сумяшчэнне абедзвюх тэндэнцый — і элітарнасці, і масавасці.
Напрыклад, у буйных тэатрах (Метраполітэн-опера, Венская опера, Лонданская каралеўская опера) назіраецца прынцыповае адрозненне паміж партэрам і галёркай.
Вена. Венская опера
У партэры, дзе, дарэчы, часта слабая акустыка, вельмі дарагія квіткі. Там сядзяць прадстаўнікі арыстакратыі, бізнэсовай і культурнай эліты. Партэр — месца свецкай тусоўкі.
А вось галёрка — дэмакратычная прастора. На галёрцы шэрагу тэатраў (той жа Метраполітэн-оперы) наогул няма гардэроба. Таму шыкоўная вопратка ад наведнікаў не патрабуецца.
«НН»: Што найбольш раз’ядноўвае патэнцыйных наведнікаў оперы?
АЛ: Колер скуры! Вялікія гарады даўно сталі месцам пераадолення расавых і этнічных падзелаў. Але ў оперным тэатры (як, дарэчы, і ў мастацкіх музеях) можна па-ранейшаму адчуваць сябе ў прасторы расавай чысціні. Тыповы глядач — «белы» чалавек з добрай адукацыяй і з вялікім даходам.
Часам да такой катэгорыі можна аднесці японскіх турыстаў.
У Парыжы бачыў шмат прыкладаў, калі «мультыкультурныя» групы школьнікаў спрабуюць далучыць да наведвання культурных аб’ектаў. Але эфект ад гэтай дзейнасці незаўважны, калі гаворка ідзе пра дарослых наведнікаў.
Афраамерыканцаў можна ўбачыць у тэатрах ці музеях хіба ў якасці ахоўнікаў.
Пры ўсіх спробах стварыць агульную сферу культуры ў этнічных і расавых супольнасцяў застаюцца розныя сістэмы каштоўнасцяў.
«НН»: Наколькі опера мае нацыянальнае вымярэнне?
АЛ: Найперш гэта мова выканання. Цяпер пануе агульная тэндэнцыя выконваць оперу на мове арыгіналу. У пачатку 1990-х гадоў і беларускі Оперны тэатр стаяў перад альтэрнатывай: захаваць выкананне на расейскай мове, што было ўласціва савецкім часам, або перайсці да мовы арыгіналу. Быў выбраны другі варыянт.
Калі опера выконваецца на мове краіны, дзе адбываецца пастаноўка, яна робіцца даступнай для шараговых людзей.
Адначасова гэта выкарыстанне патэнцыялу, багацця пэўнай мовы. Нездарма ў Германіі і ў Вялікабрытаніі захоўваюцца тэатры, дзе ўсе спектаклі ідуць па-нямецку ці па-англійску.
Але дзякуючы выкананню твораў на мове арыгіналу опера набывае міжнародны статус.
Паміж опернымі тэатрамі і турыстычнай індустрыяй існуе вельмі моцная сувязь. Нездарма самыя славутыя оперныя тэатры папаўняюць аўдыторыі за кошт замежнікаў.
Часам у межах аднаго горада можна сустрэць размежаванне на тэатры для турыстаў і тэатры для мясцовых жыхароў. У парыжскай Гранд-апера (дзе столя распісаная Маркам Шагалам) безліч турыстаў. «Опера Бастыліі» — гэта агромністы тэатр, дзе можна сустрэць і замежнікаў, і мясцовых жыхароў. А вось «Тэатр Елісейскіх палёў» зусім не разрэкламаваны як турыстычная цікавостка, таму сярод гледачоў амаль адны французы.
«НН»: А чым наш Оперны можа прывабіць турыстаў?
АЛ: Як ні дзіўна, сваім кансерватызмам. У Еўропе пераважае рэжысёрскае прачытанне опер. Стваральнікі спектакляў імкнуцца звязаць класічныя сюжэты з сучаснасцю, з актуальнымі палітычнымі і сацыяльнымі падзеямі і канфліктамі.
Але такая тэндэнцыя не карыстаецца агульным ухваленнем. Оперныя спевакі часта крытыкуюць яе, а некаторыя гледачы асвістваюць такія пастаноўкі. А беларуская «прадукцыя» надзвычай традыцыйная.
Вільня. Нацыянальная філармонія
Я сутыкаўся са сведчаннямі расійскіх крытыкаў і гледачоў, якія лічаць беларускую оперу аазісам чысціні і прыкладам правільнага падыходу сярод мора вар’яцкіх тэндэнцый. Калі робіцца моднай нейкая рэч, можна іграць супраць яе, знайсці ў гэтым сваю нішу.
Але такі падыход не спрыяе эксперыментам і творчым пошукам. Таму наш Оперны тэатр больш кансерватыўны, чым дазваляе рэсурс аўдыторыі, якая самая маладая па сярэднім узросце, што я бачыў у Еўропе. У Германіі ці Аўстрыі моладзь не наведвае оперныя тэатры, і Беларусь у гэтым плане вельмі выгадна адрозніваецца.
«НН»: Адзін з шанцаў адмовіцца ад празмернай элітарнасці оперы — паказваць яе ў кінатэатрах.
АЛ: Так, гэта сучасны трэнд, які ўвайшоў ва ўжытак у апошнія пяць гадоў. Першымі вырашыла паэксперыментаваць нью-ёркская «Метраполітэн-опера». Потым да яе далучыліся лонданскі «Ковент Гардэн» і Парыжская нацыянальная опера. Маскоўскі Вялікі тэатр спярша ладзіў трансляцыі толькі па-за межамі Расіі, а з гэтага сезона — і ў сваёй краіне.
Аўдыторыя нашых кінатэатраў не адрозніваецца ў горшы бок ад Расіі, дзе кінапаказы оперных і балетных спектакляў сталі пашыранай з’явай нават для правінцыйных гарадоў.
Таму ўпэўнены, што ў «Мінсквідэапракаце» ўжо спрабавалі аналізаваць такую ідэю. Зразумела, гэта рызыка, бо справа новая для беларускай культурнай прасторы, але пры правільным маркетынгу яна можа стаць паспяховай. Можна было б пачаць з балетных трансляцый маскоўскага Вялікага тэатра ці піцерскага Марыінскага тэатра як самых раскручаных брэндаў, а потым выходзіць і на іншыя пляцоўкі.
Праўда, паказы оперных спектакляў па ўсім свеце ідуць з субцітрамі. А ў нас такая практыка яшчэ новая.
Памятаю, яшчэ 7—8 гадоў таму, калі ў мінскіх кінатэатрах паказваліся фільмы з субцітрамі, то гэтыя субцітры дадаткова зачытваліся суфлёрам. На шчасце, мы ўжо прывыкаем да пазітыўных зменаў, і пры правільным наладжванні працэсу і рэкламе ўсё можа атрымацца.
