Сярод матэрыялаў апошняга, вельмі моцнага, нумара незалежнага літаратурнага часопіса «Дзеяслоў» — успаміны Зянона Пазняка. Гэта выключна цікавыя мемуары. І мы з ласкавай згоды «Дзеяслова» прапануем Вам скарочана частку іх.
Зянон Пазняк у маладосці.
Так супала: рамантызм у мастацтве і ўтварэнне нацый і новых краін. А паколькі супала, то няма ніякіх перашкодаў думаць, што рамантызм выхаваў новы тып асобы, здольнай ахвяраваць дзеля дабра ўсіх, дзеля вялікай светлай ідэі, за якую можна было пайсці на барыкады і смерць. Тут няма месца сквапнасці, меркантыльнасці, дзеянням дзеля ўласнай выгады, але ёсць пакліканне, пасвячэнне і любоў.
Нацыянальнае адраджэнне ўспрыняло рамантызм як каштоўнасную мадэль паводзінаў у жыцці дзеля Айчыны. Людзі ішлі да людзей — у вёскі настаўнікамі; лекарамі, каб лячыць народ, дапамагаць; кніганошамі, каб распаўсюджваць роднае слова; акцёрамі, каб несці са сцэны карціны народнай красы ды ідэі яднання; ксяндзамі, каб настаўляць паству ў любові да Бога, бліжняга, роднага і свайго, і нават баламутамі, каб падбіць сялян на змаганне.
Па сіле ўздзеяння на мадэль паводзінаў патрыятычнай моладзі ў грамадстве былой Рэчы Паспалітай, відаць, найбольшы ўплыў меў Станіслаў Выспянскі сваім знакамітым «Вяселлем», упершыню пастаўленым на кракаўскай сцэне ў 1901 г.
Дзея п’есы заключаецца ў тым, што адукаваны паэт-інтэлігент, жыхар сталіцы і госць салонаў жэніцца з патрыятычных перакананняў (але па каханні) з вясковай дзяўчынай, прыгожай, але простай, без асаблівых задаткаў і, зразумела, неадукаванай.
Сацыяльным вынікам паказу «Вяселля» сталі рэальныя факты пераймання фабулы п’есы ў паводзінах людзей. Польскія інтэлігенты сталі жаніцца з простымі сялянкамі, мяркуючы ўмацаваць патрыятычны дух праз аўтэнтычную польскую сям’ю.
У рэальнасці нічога добрага з гэтага не атрымалася акрамя шкоды і ўскладнення лёсу.
Усе гэтыя рэмінісцэнцыі ўплываюць у мае думкі, калі ўспамінаю пра свайго добрага загінулага сябра — мастака Лявона Баразну.
Лявон Баразна.
Лявон нарадзіўся на Талачыншчыне 4 снежня 1928 года. Адбыўшы савецкае войска, вучыўся ў Менскім мастацкім вучылішчы па класе жывапісу. Але ўжо ў вучылішчы яго захапіла народнае мастацтва. Якраз памёр Сталін (1953 г.), і ў грамадскай атмасферы крыху пасвяжэла.
Лявон купіў капялюш, дажджавы плашч, закінуў за плечы паходны мальберт, кайстру з паперай, фарбамі, алоўкамі, узяў у рукі кій і пайшоў пехам па вёсках Беларусі збіраць, замалёўваць, фатаграфаваць творы народнай творчасці і ўжытку (найперш, адзенне, вопратку, арнамент).
Пра хлеб надзённы Лявон не пераймаўся, бо лічыў, што ў сваім народзе не прападзе. І не прапаў.
Аднойчы зімой, ідучы па дарозе, ён захварэў. Адчуваў, што была моцная гарачка. Яго трэсла і аж вадзіла, кружылася галава. Над вечар дайшоў да нейкай вёскі, пастукаў у хату, папрасіўся пераначаваць, сказаў, што захварэў. Гаспадар паглядзеў на яго, пайшоў у сені і прынёс запыленую бутэльку з чорна-бурай вадкасцю. Адліў сабе чвэрць шклянкі, выпіў і потым — больш за палову Лявону і кажа: «Пі!»
– Што гэта? — спытаў Лявон.
– Настойка мухамораў на гарэлцы. Куляй — і заўтра будзеш здаровы.
Лявон выпіў. Яго паклалі на кажухі і кажухамі накрылі. Ён адразу праваліўся ў сон.
Прачнуўся днём адзін у незнаёмай святліцы. Была незвычайная лёгкасць у целе і ясная галава. Вярнулася здароўе.
Была тады яшчэ прыгода, якая паўплывала на яго жыццё.
Аднойчы ён начаваў у нейкай вёсцы. На раніцу селі з гаспадаром за стол перакусіць ды пагаварыць перад дарогай. Лявон усё кідаў позіркі на печ, дзе за фіранкай сядзелі, шапталіся і хіхікалі гаспадарскія дочкі. Адну ён прыкмеціў з вечара, і позіркі яго, як кажуць у такім выпадку, былі мэтанакіраваныя.
Гаспадар прыкмеціў і пытае:
– Дык што, можа, каторая падабаецца?
– А ведаеш, гаспадару, падабаецца, — рагоча Лявон.
– Ну, дык бяры, калі падабаецца, — смяецца ў адказ дзядзька.
– А што, аддасі? Не шкода?
– Добраму чалавеку не шкода, — кажа дзядзька.
– Сур’ёзна?
– Якія жарты? Пойдзеш? — гукнуў ён за фіранку. Маўчанне. — Бачыш? Пойдзе, бо маўчыць.
А тады Лявон і кажа да дзеўкі:
– Збірайся. Паедзем.
Тая сабралася, і яны паехалі.
Выспянскі пісаў сваё «Вяселле» з натуры, з рэальнага факту, і да такога сюжэта, як з Лявонам, упэўнены, ніколі не дадумаўся б.
Тут мушу, аднак, зрабіць невялікае адступленне ад апавядання, каб зазначыць, што сямейныя праблемы майго сябра Лявона — гэта адлюстраванне становішча ўсёй беларускай патрыятычнай інтэлігенцыі таго часу.
Інтэлігенту-адраджэнцу стала складана запачаткаваць паўнацэнную сям’ю. Практычна ўсе маладыя жанчыны з вышэйшай і сярэднеспецыяльнай адукацыяй (савецкі клас інтэлігенцыі) стоадсоткава былі зрусіфікаваныя. Ніхто з іх не гаварыў па-беларуску.
Для нас, маладых інтэлігентаў, гэта была сапраўдная жыццёвая трагедыя, банальная і прымітыўная — проста немагчыма было дабраць сабе пару. Пасля першага яе пытання — «почему разговаріваете по-белорусскі» — было другое: «зачем этот белорусскій язык?» Пасля другога трэцяе, такое ж. А потым пачынаўся галаўны боль.
Я ўсё гэта перажыў сам і ведаю, як вырашалі сямейнае ўладкаванне мае калегі і сябры. Мала каму пашанцавала, і праз мытарствы прайшла бальшыня.
Лявон быў чалавек аптымістычны і рашучы, моцна верыў у свае магчымасці. Гэта яму спрыяла ў жыцці, але часта штурхала на вырашэнне складаных і нават тонкіх задач простымі метадамі. У праблеме стварэння сям’і ён прытрымліваўся рамантычнай пазіцыі апрашчэння і вялікага клопату не бачыў. Галоўнае, каб жонка была беларуска з добрым сэрцам і шанавала сваё. Астатняе набудзецца, не патонем. Можна ажаніцца хоць з пастушкай. Калі ў жанчыны ёсць здаровы беларускі грунт, то жонка будзе такой, як зробіш. Шчыра кажучы, мне гэта імпанавала. Я лічыў гэта сапраўдным мужчынскім падыходам. Можа, і сам паўтарыў бы ягоны «подзвіг», калі б жыццё ў каторы раз на простых прыкладах не перакуліла ўсё дагары нагамі.
Лявон прывёз маладую жонку ў Гародню, дзе працаваў у мастацкіх афармленчых майстэрнях.
Неўзабаве яны ўехалі ў новую двухпакаёўку, і Лявон уладкаваў сваю сужэніцу з чатырма класамі адукацыі ў вячэрнюю школу, каб вучылася. Пачаў шукаць ёй працу. Але тут яна зацяжарала, вучобу кінула, а працаваць не хацела. Галоўны яе клопат стаў назіраць, каб муж прыносіў дахаты грошы, каб позна не прыходзіў, і даведвацца, дзе быў. А творчае жыццё мастака вядома якое. Ёй жа тое было незразумелае. Як з’явілася дзіця, у яе сфармавалася асаблівая манера размаўляць з мужам гучным крыкам, так, як крычаць, бывае, вясковыя бабы на мужыка п’яніцу. Калі ёй што не падабалася, яна не ўмела спакойна пра тое сказаць, не разумела, што значыць стрымлівацца ў словах. Увесь час гаварыла крыклівым голасам. Лявон спрабаваў ёй тлумачыць, чаму трэба не павышаць голасу, чаму трэба стрымлівацца, чаму трэба казаць абавязковыя словы «дзякуй», «прабач», «калі ласка», «ці можна?», «калі ты не супраць» і г. д. Яна слухала, а потым зноў, як заезджаная кружэлка: «што думаю, тое й кажу» (дакладней, тое і крычу).
Лявон сачыў за яе мовай і тлумачыў, чаму нельга перамешваць мову чужымі словамі. «Мы ўсюды гаворым па-беларуску, бо жывём у сваёй краіне, — казаў ён. — Калі хто чаго не разумее, то ты скажы, што трэба шанаваць родную мову. Прыйдзе час — і ўсё пераменіцца. І не дыскутуй, паварочвайся і ідзі».
Лявон разумеў, што яе паводзіны выкліканыя перайманнем нейкіх ідыёцкіх савецкіх стэрэатыпаў паводзінаў. Ён быў збянтэжаны і крыху разгублены, зразумеў, што прывёз «ката ў мяшку». Але не хацеў адразу прызнаць сваёй памылкі, не пакідаў надзеі. Спрабаваў нават сам яе вучыць, абклаўшыся падручнікамі за пяты клас. Увесь час даводзіў ёй, што не можна зацыклівацца на грошах (тым больш, што на пражыццё хапала). Казаў, што трэба вучыцца, развівацца, дапамагаць Беларусі, берагчы культуру і г.д. Спрабаваў навучыць яе ткаць беларускія паясы і дываны, швачную машыну купіў. Мала толку. Яны арыентаваліся на абсалютна розныя сістэмы каштоўнасцяў, у іх быў супрацьлеглы прынцып успрыняцця каштоўнасцяў (ідэальна-грамадзянскі і матэрыяльна-бытавы) і ўражлівае несупадзенне культурных запатрабаванняў. Пры гэтым яна лічыла свой падыход правільным (маўляў, як ва ўсіх людзей), а ўзровень мужа — ненармальнасцю.
Рамантычны шлюб разваліўся. Разышліся, як сышліся, пусціўшы на свет няшчаснае дзіця, доступ да якога Лявону быў нялёгкі.
Лявон пакінуў жонцы ўсё. Сам пайшоў як стаяў. Паступіў у Мастацкую акадэмію на аддзяленне ўжытковага мастацтва.
Інстытут выдзеліў яму інтэрнат і пасяліў якраз у той пакой, дзе быў я. Гэтак мы пазнаёміліся і сталі сябрамі на ўсё жыццё.
Я тады разам з Алесем Лабанком, Алесем Ціхановічам і Галінай Бальчэўскай узяўся падрыхтаваць вечар паэзіі, дзе чыталі вершы заходнебеларускіх паэтаў Васілька, Родзевіча, Сваяка, запрасілі Рыгора Барадуліна, Уладзіміра Караткевіча. Была поўная зала (а гэта асобаў 300—350) і вялікі розгалас, у выніку якога на нас пачаўся ціск і мяне вытурылі з інстытута.
У інтэрнацкім пакоі нас было пяцёра студэнтаў: Лявон, я, Барыс Луцэнка, Валодзя Балабохін і Валодзя Таміла. Праз пару гадоў ціск пайшоў і на Лявона. Ягоная былая вясковая жонка панапісвала на яго («какой он негодяй») кучу лістоў у інстытут, у Міністэрства культуры, у Саюз мастакоў. Рэктар Павел Масленнікаў — чалавек здаровага сэнсу, які ведаў тую «справу», выкідваў іх у сметніцу. Але потым кіраўніцтва інстытута змянілася, і Лявону даводзілася даваць тлумачэнні.
Аднойчы позняй восенню Лявон прыйшоў позна, быў сумны і заклапочаны.
Потым кажа мне, што не ведае, што рабіць, дрэнныя справы. Даў мне пачытаць ліст. Гэта быў ліст дзяўчыны, вясковай настаўніцы (піянерважатай), закаханай у Лявона, якую душылі і пераследвалі ў школе за беларускія погляды і за знаёмства з «нацыяналістам» Баразной, прышывалі ёй «амаралку», ставілі пытанне аб выгнанні з працы. Ліст быў шчыры і добры, адчувалася светлая істота і збянтэжаная душа. Нічога яна не прасіла, толькі пісала словы міласці, сведчыла, што ёй цяжка і не ведае, што рабіць — яе імя зганьбілі на ўвесь раён. Мяне моцна праняло тое, што я прачытаў.
– Ну, бачыш, — кажа Лявон, — сабакі, псіны, задзюбаюць дзяўчыну. А? Не ведаю, што рабіць.
Я распытаў пра іхнія адносіны, ці даўно яе ведае і да т.п., але, ведаючы яго гісторыю з вясковай жаніцьбай, маўчаў. Лявон то сядзеў, то ўставаў, то глядзеў у вакно. «Затуркаюць, псіны, зацюкаюць!» — абураўся. А потым глядзіць на мяне і кажа неяк па-дзіцячаму (а сам старэйшы ад мяне на 15 гадоў):
– Ну дык што тут рабіць?
Тады я кажу:
– Калі ты хочаш уратаваць яе ад ганьбы і пераследу і калі яна для цябе нешта значыць, то ёсць толькі адзін шлях, які ўсё вырашыць.
– Ну?
– Жаніся. Бяры яе з ксяндзом, папом ці без папа, прывозь сюды, у Менск, і хай яны там падушацца. Так, як напісаны гэты яе ліст, дрэнная дзяўчына не піша. Тут без фальшу. Светлая душа.
– Дык кажаш — жаніцца? — Лявон ажывіўся.
– Рашай сам, — кажу, — толькі цяпер. Збірайся і едзь. Цягнік на Гародню ў 23.50.
– А і праўда. Усё. Еду.
Лявон хутка сабраўся. Потым кажа:
– Халера, і гальштука няма.
Я даў яму свой чырвоны гальштук:
– Во, — кажу, — якраз вельмі добра, да піянерважатай едзеш. — Лявон засмяяўся, і мы паляцелі на вакзал.
Праз нейкі час Лявон прывёз маладую жонку Марылю, разумніцу і з гумарам. Яна адразу ўпісалася ў нашае мастацкае беларускае жыццё. Неўзабаве адна за адной нарадзіліся дзве дзяўчынкі. Лявон хадзіў заўсёды вясёлы і ўвесь час жартаваў…
15 жніўня 1972 года яго забілі ў цэнтры сталіцы, як стала зразумела, у выніку распрацоўкі савецкага КГБ па барацьбе з беларускім нацыяналізмам. Асноўны забойца адмовіўся даваць паказанні і цвердзіў увесь час толькі тры словы: «Я сын Сталіна». Яго гэтаму падвучылі, інакш бы шмат што адкрылася.
Забойства Лявона Баразны ўскалыхнула тады нас усіх. Гэта была вялікая страта для Беларусі. Яго магіла, як і магіла Каліноўскага, і сотняў іншых ахвяраў Масквы, засталася неадпомшчанай, і гэты спіс павялічваецца.
На магіле Лявона Баразны.
* * *
На «Дзеяслоў» лёгка падпісацца праз пошту. Індэкс 74813 (для індывідуальных падпісчыкаў). Тэл.: 200-80-91.
E-mail: [email protected]
