Чакаем пад’езду палачанаў. П’ём гарбату. Галляш Сялява з Браслава, сябра Глыбоцкай філіі БАЖа наладжвае дуду
Мы ледзьве не згубілі цэлы пласт нацыянальнай культуры! Можа і згубілі б канчаткова, але сёння і Беларусь ужо стала іншай. Прыходзіць разуменне, асабліва ў пакалення, якое нарадзілася ў незалежнай краіне, што і мова нашая прыгожая, і гісторыя ў нас вялікая, і культура наша адметная!
Вельмі цудоўна, што і ў нас на Глыбоччыне ёсць нямала людзей, якія адраджаюць нашыя даўнія традыцыі! Віталь Воранаў паставіў на мэце адрадзіць дударства на Глыбоччыне, каб у нашым горадзе праводзіўся Усебеларускі дударскі фэст! А вось Таццяна Смоткіна, старшыня глыбоцкай філіі Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ) узялася за адраджэнне, а можна сказаць — за вяртанне старадаўняга беларускага абраду «Жаніцьба Цярэшкі» на Глыбоччыне.
Некалі аўтар гэтых радкоў — дваццаць-трыццаць гадоў таму — цікавіўся ў 80-90-гадовых старажылаў, як людзі даўней жылі ў вёсках, чым займаліся, як адпачывалі…
Кракавяк
— У Прыперна «Цярэшку жанілі»! — сцвярджаў Пятро Вярцінскі.
Пытаю Яўгенію Гапанёнак, нашую сталую чытачку з Варганоў (Докшыцкі раён), якая завітала да нас працягнуць рэдакцыйную падпіску: «Ці «жанілі» ў вашых Варганах калісьці «Цярэшку»?»
— А як жа! «Жанілі Цярэшку»! Праўда, даўнавата гэта было — у 1950-я. Я малая была, але памятаю. Недзе аж да 1960-х жанілі. Цяпер ужо не жэняць…
Наогул, што гэта за абрад такі — «Жаніцьба Цярэшкі»? Цяпер дзяўчыне ці мальцу, каб пазнаёміцца і знайсці сваю палавінку, ладзяць у сельскім клубе ці гарадскім Доме культуры вечары, танцы, дыскатэкі… Так, шаноўнае спадарства, Вы зразумелі — гэта адзін са спосабаў пазнаёміцца маладым людзям. А даўней не было дыскатэк. Была «Жаніцьба Цярэшкі».
Адна з забаваў «Цярэшкі». Седзечы на лаве, спіна да спіны, «жаніх і нявеста» мусяць адначавова павярнуцца тварам да твару. Атрымалася! Буська! Не? Спрабуй ізноў!
Цэлы забаўляльны абрад, з гульнямі, танцамі, загадкамі, жартамі. Дзе тут, у ролі вядоўцаў — уяўныя або і рэальныя «бацька» і «маці» дапамагаюць «сыночку Яначку (ці Валодзечку) абраць сабе парачку». Тады, у даўнія часы, гэта не выглядала пастановачна, як цяпер, тады ўсё было натуральна, і, як меркавалася, насамрэч, сыночак Яначка абярэ сабе парачку, напрыклад, Зосечку! Яны пажэняцца!
А што адраджаем сёння, хоць і пастановачна? Свята! Яго можна паказаць усім, хто цэніць беларускую культуру, запрасіць гасцей здалёку і зблізку, сустрэцца са старымі знаёмымі і сябрамі, якія таксама, імаверна, паўдзельнічаюць у гэтай імпрэзе. Свята для саміх сябе, якое зладзілі дарослыя — замужнія і жанатыя — цёткі і дзядзькі, якія маюць ужо і сваіх дзяцей. Ці пярэймуць сёння «Жаніцьбу Цярэшкі» сельскія, ці гарадскія Дамы культуры, мо, ужо, і не так важна. Цяпер, адназначна, што на Лепельшчыне і Глыбоччыне, традыцыйна, штораз — на Стары Новы год — будзе ладзіцца абрад «Жаніцьба Цярэшкі». Будуць з’язджацца глыбачане, шаркоўцы, браславяне, палачане, лепельчане…
Першы раз абрад «Жаніцьба Цярэшкі» Таццяна Смоткіна арганізавала роўна год таму у малой зале Глыбоцкага Гарадскога цэнтра культуры. Прыйшло паўдзельнічаць і паглядзець нямала людзей, і зала падалася замалай!
Браслаўскія і лепельскія музыкі
На гэты раз рашылі правесці «Жаніцьбу Цярэшкі» ў большай зале, на аграсядзібе Юлі Букі «Родны кут» у Валодзькаве. Але і вялікая вясковая хата сталася цяпер замалай, бо сабралася яшчэ больш людзей!
Прыехаў з Браслава Галляш Сялява, журналіст, краязнаўца, дудар і сябра Глыбоцкай філіі БАЖа, прыехалі журналісты з Шаркоўшчыны, завітала полацкая грамада — сябры тамтэйшай філіі БАЖа, юрысты, праваабаронцы, краязнаўцы, і проста, за кампанію з імі, іх сваякі: жонкі і дзеці. Натуральна, найбольшая «масоўка» была глыбоцкая. Самая прадстаўнічая каманда — з Лепеля. Менавіта за сцэнар правядзення абраду «Жаніцьба Цярэшкі» ўзяты лепельскі варыянт (бо іншага проста няма ў нашым рэгіёне).
Лепельчане першымі ў нашым Прыдзвінскім краі адрадзілі гэты абрад: яны ездзілі па вёсках, шукалі бабулек, апытвалі, запісвалі абрадавыя песні і саму хаду правядзення абраду. Так нарадзіўся сцэнар, па якім на Лепельшчыне ўжо колькі гадоў запар праводзяць абрад «Жаніцьба Цярэшкі».
Забава «Вішанька». «Нявеста» стаіць на зэдліку, а «жаніху» трэба з разбегу апёрціся на рукі, якія ляжаць на плячах двух інших «жаніхоў», падскокнуць і даць буську ў вусны «нявесты». Некаторыя смаглі толькі з трэцяй спробы.
Сама лепельская каманда з’яўляецца самадастатковай для правядзення падобнай імпрэзы, бо мае не толькі сцэнар, але і музыкаў з адпаведнымі інструментамі: дудой, скрыпкай і рознымі відамі ўдарных інструментаў, апроч таго, выканаўцы маюць і беларускія народныя строї. Таму «бацькамі» ў глыбоцкай «Цярэшцы» былі лепельчане — Васіль Шкіндзер і Наталля Мірановіч.
Усё атрымалася вельмі файна! Прысутныя былі задаволеныя! Некаторыя дзяліліся ўражаннямі — неверагодна, што з першага разу супольная глыбоцка-браслаўска-шаркоўска-полацка-лепельская грамада змагла зладзіць для сябе такі цудоўны адпачынак!
Пасля «Жаніцьбы Цярэшкі» адбылася сяброўская вячэра. Кожны меў магчымасць прэзентаваць самога сябе. Адзін з палачанаў прадставіўся праваабаронцам і ўніятам. Хлопец з Лепеля (ураджэнец Докшыцаў) прадставіўся літвінам, які любіць беларускую мову, шануе беларускую культуру і гісторыю.
Лявоніха
Наталля Мірановіч з Лепельшчыны, настаўніца беларускай мовы і літаратуры ў сельскай школе, якая грала ролю вядоўцы, г.зн «маці», сказала: «Спачатку я шкадавала, што па размеркаванні патрапіла не ў гарадскую школу, а сельскую. Цяпер, наадварот, радая! Менавіта сельскія вучні натуральна ўспрымаюць беларускую мову і літаратуру. Мае вучні не саромяцца апранаць строі з вышыванкамі, удзельнічаць у тэатралізаваных беларускіх пастаноўках! Яны ходзяць па бабульках — запісваюць успаміны».
Ойра
Дарэчы, хто не ведае, дзявочае прозвішча першай жанчыны-касманаўта Валянціны Церашковай, насамрэч, — Цярэшка. Яе бацькі — з Беларусі. Сама яна пра гэта публічна аднойчы паведаміла, як і тое, што не адразу змагла перайсці з беларускай на рускую мову.
