У Канадзе адбыліся чарговыя заняткі ''Мова Нанова ў Таронта'' на гэты раз па тэме ''Вялікае Княства Літоўскае''. У суботні вечар у Беларускiм цэнтры Таронта сабралося блізу 60 чалавек.
Заля цэнтра ў бел-чырвона-белых колерах. Бачны выявы «Пагоні», старажытных гербаў беларускіх гарадоў. Ha стале, пакрытым бел-чырвона-белым сьцягам і аздобленым двума скрыжаванымі мячамі эпохі Сярэднявечча, сталіся выстаўленымі шэраг кнігаў па гісторыі ВКЛ аўтараў: Міколы Ермаловіча, Уладзімера Арлова, — Статут ВКЛ 1588 г., гістарычныя энцыкляпедыі па тэме заняткаў, іншыя.
Гаспадыня праэкту Ірына Тоўсьцік распачала вечарыну з таго, што пазначаная тэма менавіта сёньня сталася ў вышэйшай ступені злабадзённай, запатрабаванай часам, у пэўнай меры нават жыцьцёва неабходнай. Нашая гісторыя за гaды панаваньня расейскае і савецкае гістарычных навукаў сталася настолькі сфальшаванай, зашмальцаванай стэрэатыпамі, а гістарычная памяць беларускага народу да такое ступені зьнявечанай, сьцёртай, што нацыя наблізілася да мяжы, за якою страта нацыянальнае ідэнтычнасьці з непазьбежнаю з цягам часу стратаю дзяржаўнасьці. І таму сёньня нам як ніколі істотна ведаць свае карані, гісторыю свайго народа, свае дзяржавы, гісторыю яскравую, годную, якою мы маем ганарыцца.
Затым Ірына Тоўсьцік прадставіла прысутным госьця — гісторыка Галіну Сяргееву, кандыдата гiстарычных навук, у мiнулым загадчыка аддзелу мiжнародных сувязяў Беларусi Iнстытуту гiсторыi Aкадэмii навук Беларусi на працягу 10 год, вучонага сакратара навуковае рады пры iнстытуце па абароне доктарскiх i кандыдацкiх дысертацыяў, аўтара шэрагу працаў па тэматыцы беларускае дыяспары i iнш. У свой час Галіна Сяргеева рыхтавала Мiхася Ткачова да абароны доктарскае дысертацыi.
У пачатку сваe прамовы Галіна Сяргеева ўзгадала пра кнігу Алега Трусава ''Гісторыя сярэднявечнай Эўропы 5—15 стагоддзяў'', што выйшла ў Менску ўвосень мінулага году, зрабіўшы такім чынам сваеасаблівую прэзентацыю названага выданьня перад беларускаю грамадзкасьцю Таронта. Яна адзначыла, што А. Трусаў у сваім нарысе адным з першых у папулярнай айчыннай гісторыяграфіі выклаў асноўныя падзеі і з'явы гісторыі сярэднявечнай Эўропы, ад Партугаліі да Паволжа, па-беларуску і зь беларускіх пазіцый.
Далей Галіна Сяргеева тэзісна распавяла пра асноўныя этапы закладваньня, росту й разьвіцьця нашае дзяржавы ў перыяд Сярэднявечча і прычыны ягонага заняпаду напрыканцы 18-га стагоддзя.
Вялікае Княства Літоўскае, як усходнеэўрапейская дзяржава, існавала на працягу 13—18 стагоддзяў. Пры яго ўтварэньні ягоным ядром сталі беларускія землі так званае гістарычнае Літвы са сталіцай у Навагародку (да 1323 г.). На працягу 14—15 стагоддзяў межы ВКЛ пашыраліся ў асноўным праз далучэньне іншых беларускіх зямель, а таксама Кіеўшчыны, Падольля, a на ўсходзе працягнуліся амаль што да Kаломны. У гэты час ВКЛ мела тэрыторыю ад Чорнага да Балтыйскага мора.
Сярод насельніцтва ВКЛ пераважалі беларусы, якія ў тыя часы называліся ліцьвінамі. На паўночным захадзе і часткова на поўначы — жамойты і аўкштайты, зь якіх значна пазьней, у 19-м стагоддзі, сфармаваўся летувіскі народ. Дзяржаўнаю моваю ВКЛ стала беларуская. На ёй вялося справаводзтва, ствараліся летапісы, хронікі, мастацкія творы. На гэтую мову перакладалася замежная літаратура.
Свой эўрапейскі выбар ВКЛ зрабіла праз заключэньне Крэўскае (1385), Гарадзельскае (1413) вуній з Каралеўствам Польскім. Заключэньне Люблінскай вуніі на аснове роўнасьці прывяло да стварэньня новае дзяржавы — Рэчы Паспалітай. Абедзве краіны захоўвалі свой суверэнітэт, мелі асобныя дзяржаўныя адміністрацыі, войскі, скарбы, права эмісіі грошаў, свае собскія заканадаўствы, мытныя сыстэмы. Шляхта абодвух народаў абірала Караля, які адначасна станавіўся Вялікім Князям Літоўскім, і агульны сойм, які вызначаў зьнешнюю палітыку Рэчы Паспалітай. Дзяржаўнай мовай Каралеўства Польскага стала лаціна, а ў ВКЛ дзяржаўнай па-ранейшаму заставалася беларуская мова.
Праз названыя вуніі павялічылiся магчымасьцi абароны ад зьнешніх ворагаў, пашырыўся эўрапейскі ўплыў на ўсіх беларускіх землях. Адзнакай уключанасьці ў эўрапейскі кантэкст разьвіцьця сталі Магдэбурскае права - самакіраваньне беларускіх гарадоў (чаго ў Масковіі ніколі не было), стварэньне прававой сыстэмы, першы крымінальны судзебнік, Статуты ВКЛ 1529, 1566, 1588 на беларускай мове.
Уплыў заходнеэўрапейскага адраджэньня на беларускую культуру прывёў да яе далейшага росквіту. У 16-м стагоддзі ў ВКЛ дзейнічалі праваслаўныя брацкія школы, каталіцкія калегіюмы эўрапейскага ўзору, Віленскі універсітэт (1570). Гэтае ж стагоддзе адзначана пачаткам і уздымам беларускага кнігадрукаваньня. Добрую спадчыну ў гісторыі беларускае культуры пакінулі заснавальнік беларускага і ўсяго ўсходнеэўрапейскага кнігадрукаваньня Францыск Скарына, такія асьветнікі, гуманісты, кнігадрукары, як Сымон Будны, Васіль Цяпінскі, Іван Федаровіч, Пётр Амсьціславец.
У канцы 15-гa стагоддзя на ўсходняй мяжы ВКЛ склалася моцная эўразійская дзяржава, калі Маскоўскі улус Залатое Арды у 1480 г. канчаткова пазбавіўшыся мангола-татарскага панаваньня імкліва, амаль у 10(!) разоў, пашырыў сваю тэрыторыю за кошт захопу зямель, на якіх пражывалі фіна-ўгорскія і цюркскія народы. З канца 15-гa стагоддзя гэтая дзяржава, вядомая больш як Масковія, пачала бесперапынную агрэсіўную барацьбу спачатку з ВКЛ, а потым і з усёй Рэччу Паспалітай. Cапраўднаю катастрофаю для беларусаў-ліцьвінаў стала вайна Масковіі з Рэччу Паспалітай у 1654—1667 гг., названая ''Крывавым Патопaм'', калі насельніцтва беларускіх зямель скарацілася напалову (з 2,9 млн. да 1,4 млн.). А падчас Паўночнае вайны 1700—1721 гг. колькасьць беларускага насельніцтва скарацілася з 2,2 млн. да 1,5 млн.
Карыстаючыся слабасьцю Рэчы Паспалітай Масковія, пазьней - Расея, раз за разам умешвалася ва ўнутраныя справы нашае краіны, спасылаючыся на так званае ''права абароны праваслаўнага насельніцтва''.
У рэшце рэшт ў выніку трох падзелаў, здзейсьненых Расеяй, Прусіяй i Аўстрыяй у 1772, 1793, 1795 гг. Рэч Паспалітая спыніла сваё дзяржаўнае існаваньне. Землі ВКЛ захапіла Расея.
Галіна Сяргеева скончыла свой расповед тым, што мы павінны праз гістарычную эўрапейскую спадчыну, сваю мову, культуру, вытокі нашае дзяржаўнасьці адраджаць гістарычную памяць народа, уздымаць яго нацыянальную сьвядомасьць, бо нацыя, што ня ведае свае гісторыі, ня мае будучыні.
Апрануты ў магнацкія строі першае паловы 16-га стагоддзя, Алесь Кот бразнуўшы адзін аб другі ліцьвінскім і крыжацкім мечамі распачаў свой выступ са словаў, што гісторыя чалавецтва — гэта гісторыя войнаў. Гістарычнаю заслугаю нашых Дзядоў эпохі Сярэднявечча, сталася тое, што яны збудавалі моцную, вядомую у Эўропе, і ня толькі у Эўропе, сваімі дасягненьнямі дзяржаву Вялікае Княства Літоўскае і ў шматлікіх войнах з іншаземнымі захопнікамі адстойвалі ейную незалежнасьць. Наступствы дзяржаўна-грамадзкага разьвіцьця ВКЛ за перыяд ягонага паўтысячагадовага існаваньня сталіся настолькі фундаментальнымі і вызначальнымі ў фармаваньні менталітэту ліцьвінскага (беларускага) народу, што задушыць ягоную прагу да незалежнасьці, свабоды Расейскай імпэрыі не хапіла нават 200 год ейнае акупацыі нашага краю.
Распавёўшы пра найбольш значныя і лёсавызначальныя ваенныя перамогі Вялікага Княства Літоўскага над сваімі ворагамі, такія, як над крыжакамі пад Грунвальдам, маскоўцамі пад Воршай, залатаардынцамі на Сініх Водах, Алесь Кот спыніўся на той, пра якую да апошніх часоў ня так часта й узгадвалі. А менавіта, пра бліскучую перамогу над войскам аднае з самых магутных на той час дзяржаваў Эўропы Каралеўства Швэцкага пад Кірхгольмам (сучасны латвійскі Саласпілс) у жніўні 1605 г. Войска ВКЛ начале з вялікім гетманам Янам Хадкевічам, налічваўшае 3310 вершнікаў і 1040 чалавек пяхоты, ушчэнт разьбілa швэцкае войска, у склад якога ўваходзілі 450 вершнікаў, 6840 чалавек пяхоты пры наяўнасьці 11 гарматаў, і якое ўзначальваў сам швэцкі кароль Карл ІХ. Швэды страцілі каля 6 тысячаў чалавек забітымі, усе гарматы і 60 харугваў. Быў паранены і Карл ІХ. У войску ВКЛ загінула каля 100 чалавек і некалькі сотняў паранена. Вызначальнымі складаючымі перамогі сталіся бліскучае валоданьне Янам Хадкевічам вайсковай тактыкай і стратэгіяй і ваярскае майстэрства ліцьвінскіх вершнікаў. Вынікі бітвы мелі самы шырокі рэзананс у Заходняй Эўропе. У 1620-х гадох на замову тагачаснага Вялікага князя Літоўскага і Караля Польскага Сігізмунда ІІІ Вазы мастаком Пітэрам Снэйерсам сталася намаляванаю батальная карціна ''Бітва пад Кірхгольмам'', якая зараз захоўваецца ў замку Сасенаж, Францыя.
Закрануўшы прычыны заняпаду Рэчы Паспалітай, у склад якое ўваходзіла ВКЛ, Алесь Кот коратка спыніўся на так званым ''Ліберум вета'' - праве, якое мелі соймавыя дэпутаты ў Рэчы Паспалітай, пачынаючы з другое паловы 16-га і да канца 18 стагоддзя. Выражалася яно ў выкрыку дэпутата ''не дазваляем'', або ''пратэстуем'', што вяло да спыненьня песеджаньня сойму і адмены ўсіх прынятых на ім пастановаў, часам нават лёсавызначальных для дзяржавы. На гэтую тэму стаўся прадэманстраваным відэаролік ''Лібэрум вета'' з расповедам доктара гістарычных навук Алеся Краўцэвіча выданьня Белсат.
Калі разглядваць ролю нашае старажытнае дзяржавы ў геапалітычным пляне, то ВКЛ стала бар'ерам на шляху Азійскіх Ордаў, у тым ліку й Масковіі (былы улус Джучы Залатое Арды), імкнуўшыхся ў Заходнюю Эўропу, усходнім фарпостам Эўрапейскае Цывілізацыі, стрымліваючым прасоўваньне на Захад ардынскіх носьбітаў ідэялёгіі Дзікага Стэпу, скончыў Алесь Кот.
Алена Лявончанка узгадала пра 5 цікавых фактаў з гісторыі стварэньня Статуту ВКЛ 1588 года, а таксама распавяла пра акалічнасьці набыцьця арыгіналу Статута магілёўскім краязнаўчым музеем.
Пасля наведвальнікі заняткаў ''Мова Нанова ў Таронта'' па чарзе чыталі ўслых асобныя артыкулы Статуту на старабеларускай мове і перакладалі іх на сучасную беларускую мову. На працягу вечара госці мелі магчымасць выпрабаваць свае мастацкія здольнасці і ўласнаручна перапісаць тытульны аркуш Статуту, атрымаўшы такім чынам памятны сувенір ад ''Мовы Нанова''.
Канадыйская дызайнерка заснавальніца кампаніі ''Спірыт оф Беларус'' (''Дух Беларусі'') Ірына Варабей распавяла пра сваё першае знаёмства з шэдэўрам беларускага пісьменства часоў сярэднявечча ''Песьняй пра Зубра'' Міколы Гусоўскага. Колькісь год таму Ірына Варабей, зьяўляючаяся да таго ж і сябрам Саюзу Беларускіх пісьменьнікаў, выклала свае ўражаньні ад прачытаньня названага твору ў нарысe ''Краіна вольных волатаў''. Зачытваючы пэўныя радкі з паэмы Міколы Гусоўскага Ірына Варабей пачаргова агучвала сэнтэнцыі са свайго нарысу. Атрымаўся прыгожы, арганічна выкладзены расповед пра нашага дыплямата, на ўсю Эўропу праславіўшага краіну ліцьвінаў.
У прыватнасьці, Ірына Варабей адзначыла, што зьявіўшаяся на сьвет у 1522 годзе «Сarmen de bisontis» - «Песьня пра аблічча, дзікасьць зубра і паляваньне на яго», сталася па сутнасьці - песьняю пра наш родны край, велічны гімн нашай радзіме, яе прыродзе, мужнай і прыгожай душы яе народу. А яго аўтар быў прызнаны «адным з самых таленавітых і адукаваных ўсходніх славянаў свайго часу ў Эўропе».
Цікавыя тлумачэньні некаторых падзеяў з гісторыі ВКЛ сталіся пачутымі ад Віталя Кошалева. Навогуле, ягоная постаць у багатых княскіх строях, у саправаджэньні жонкі Паліны ў скандынаўскіх строях часоў сярэднявечча несумненна прыцягвалі ўвагу прысутных.
Пасьля тэарэтычных заняткаў Ірына Тоўсьцік запрасіла гасьцей на ''Баль у Радзівілаў''. Ролю гаспадароў выконвалі апранутыя па-магнацкі Алесь і Сьвета Кот.
Напачатку, як і павінна быць ў такіх выпадках, павольнае непрымусовае шпацыраваньне па залі з куфэрам шампанскага, прысмакі з садавінай і гароднінай, размовы, знаёмствы. Шмат хто падыходзіў да стала з кнігамі па гісторыі ВКЛ. Мужчыны з цікавасьцю й задавальненьнем бралі ў рукі прадэманстраваныя раней мячы, што для некаторых навогуле сталася першым у жыцьці знаёмствам са зброяю сярэднявечча. Госьці абменьваліся меркаваньнямі і безумоўна ж здымаліся са ''спадарствам Радзівілаў'' і княскай парай Кошалевых.
Нарэшце, прыгожыя з натхнёнымі тварамі спадарыні ў вячэрніх строях у суправаджэньні шляхотна трымаўшыхся кавалераў сталіся запрошанымі кіраўніком гурту ''Яваровы Людзі'' Віалеты Кавалёвай на развучваньне і таньчаньне паланэзу - прыгожага старажытнага танцу, што быў папулярным як у Вялікім Княстве Літоўскім, так і ў Каралеўстве Польскім. За паланэзам надыйшла чарга паваны - павольнага ўрачыстага сярэднявечнага танцу. А калі прысутныя стаўшы ў кола па ўсяму перыметру залі і ўзяўшыся за рукі пачалі танчыць аднa за другoю дзве бранлі, то прыстук паўста параў абцасаў аб падлогу з прыпляскваньнем ў далоні стварыў у прасторы нейкую адзіную аўру, што яшчэ вышэй узьняло дух таньчыўшых, іхную цікавасьць да дзеі.
Пазьней хтосьці прызнаўся, што як быццам біятокі, электрычнасьць праскоквалі праз жывы ланцуг, і ў тыя імгненьні рэальна адчувалася нашая духоўная еднасьць праз бачаньне натхнёных твараў, праз цяплыню суседзкіх далоняў, сьціскаючых вашыя. Напэўна, у тым ліку й дзеля гэта мае сэнс завітваць на такія вечарыны, як ''Мова Нанова ў Таронта''. Ня толькі каб атрымаць пэўную інфармацыю па гісторыі, культуры, мове Беларусі, але й тут, на чужыне адчуць дух Беларушчыны, грамадзкую еднасьць, адчуць сябе неад'емнаю часткаю Беларускае Нацыі.
