Акрамя партызанаў, родныя нашы бары і дубровы спрадвеку славутыя грыбнымі мясцінамі. Ва ўдалы год якіх толькі грыбоў не знойдзеш у лесе: кабылы, каторыя ў нашай радні не есць ніхто, балацянкі, што чарва не бярэ, лісічкі, за іх грошай выручаюць багата. Махавічкі, бабкі, польскія — радыяцыю хаця і цягнуць, ды ў слоіку гожа глядзяцца. Баравікі ў аксамітных капялюшыках! У печы высушыш, зімою ў боршч укінеш — на ўсю хату пахне, казлам не раўня, тыя так і ссохнуць на блясе. Можна часам для пробы і зонціка падняць. Бо па віду ён грыб, а па смаку ён кура. Ну, груздзі, канешне, толькі на засолку ідуць. Як паўкаша нагроб, дык дамоў нясі, а калі якія два грыба — дык выкінь — болей клопату будзе, чым таго наедку. Пад восень трапляюцца рыжыкі — на відэлец наколеш, вінчыка трохі возьмеш — смаката!
Але сівыя бабулькі найбольш шануюць не той грыб, што корміць, а той што гоіць і вясёлкаю завецца! Старыя людзі — яны знаюць… Кажуць, ад усяго лечыць, і ўсе ўрачы ім лечацца! Вось як. Вясёлка — гэта ён калі па-культурнаму, калі па-простаму, дык — ванючы грыб. Хаця й смярдзючы, а дужа гаючы! Завітайце ў ягоным таварыстве ў далёкую закінутую вёску, пастукайцеся ў любую хату — і кожная, кожная старая, што ўжо пяць гадоў як на двор не выходзіць, ажно падскочыць у ложку. Узрадуецца вам, нібы паштару ў дзень пенсіі, і абавязкова распавядзе некалькі гісторый выратавання ад немачы. Пачуеце, як у пяцьдзясят чацвёртым годзе, калі будавалі хату, пасабляла яна мужу бярвенні насіць, ды загнала скабку ў руку: «Загнаілася тая рука, ажно ўся сіняя стала! Тады прыклала грыба — ён усё за ноч і выцягнуў! А то яшчэ было некалі: прыехаў у водпуск Васеў брат з Усць-Ілімску, і схапіў у яго жывот. Як пад’есць, дык крыкма крычыць, і ніякія таблеткі рады не даюць. А свякрова возьме, грыба налле — тутака яго і адпусціць»… Пачуеце і пра нейкую Ванду Караўку, што «ўсё па больніцах ляжала, бо ўрачы ў яе нешта нехарошае прызнавалі. А тады ўцякла тая Ванда дахаты, настояла на самагонцы трохлітровы слоік грыбу, выпіла яго ўвесь, акрыяла, пасля шчэ сем гадоў жыла і памерла ад старасці…»
Заззяе бабка, як сонейка велікоднае, прыгадаўшы сваю з грыбам мінуўшчыну, і гукне дачку ці ўнучку: «Ліда, Ліда! Кідай ты гэтыя слівы, чорт іх не возьме. Нясі гарэлку, што мне на смерць закапалі. Трэ чалавеку за лекі аддзячыць». Покуль будзеце частавацца за сталом, прысунецца суседка, паглядзець, што тутака робіцца. Ведама, незнаёмы чалавек — навіна, а як з грыбам, дык наогул — падзея! Суседка зайздросліва зірне на знаходку, спытае, дзе падняў, ды скрушліва пажаліцца: «І ў мяне ж цэлая літра была настоена, покуль зяць, п’яніца, не агледзеў і ўсё чыста не выжлукціў! Галоўнае, акацыю не чапае і чарвякоў дажджавых не чапае, здароўе беражэ, баіцца атруціцца. А грыб,ведама, і пахмеліцца, і палечыцца, так і знічтожыў. А вясёлка ў хаце на ўсялякі выпадак трэба, каб была абязацельна! Во мая Галя ў нядзелю прыедзе, пойдзем у лес пашукаем…»
Старыя людзі, яны знаюць…
А вясёлка — і сапраўды дзівосны грыб.
Па-першае, з яйка расце. Яйкі яшчэ больш гаючыя. Нават у казках пра Кашчэя жыццё ягонае яйка бароніць, дык тое яйка не з-пад куры было, а з-пад грыба смярдзючага. Вось у чым сакрэт неўміручасці! Казкі — гэта вам не абы-што, а мудрасць народная!
Па- другое, знайсці грыб цяжка, нават калі мясціны ведаеш, не ва ўсякую пару ён бывае. Расце ў вільготных лістотных лясах, пад зялёнымі шатамі магутных грабаў, зялёных алешынаў. Адчуеце — падлаю смярдзіць, ідзіце на той смурод, пакруціце галавою па баках, прыгледзьцеся пільна — і вось яны, смярдзючыя грыбы, тырчаць з зямлі яйкі, ляжаць белыя стрэлы!
А здараецца, напорашся на вясёлку знянацку, калі зусім не па гэтых справах ідзеш, і ў самых нечаканых месцах. Бо шчасце стукае ў дзверы, калі яго не чакаеш. Ведама, сваю долю не абыдзеш, не аб’едзеш!
Вось і суседзі мае — Таня Шкаруба і Хведзька — ні ў якія грыбы не збіраліся, ні на што не разлічвалі. Проста рашылі звадзіць дзяцей першага верасня ў заасад. А чаму ж і не прагуляцца? Яны не алкашы якія, сям’я парадачная, як усе. Яшчэ сястру Таніну меншую з сабою ў заасад узялі. Яна ж спартыўны касцюм на выхад сабе купіла. Штаны сінія, кохта зялёная аксамітная, на спіне бліскучымі літарамі вышыта «Ігуана». Прыгажосць невымоўная, а паказаць няма дзе! Зваць сястру Анжэлаю, тады мода на такія імёны была. А Шкарубавых дзяцей — Данікам і Лізаю. Цяперака ўсе парадачныя людзі толькі так дзяцей і называюць, ну і Таня з Хведзькам не горшыя.
Паехалі, значыць, у заасад яны ўсе разам. Прыпаркаваліся. Купілі вядро папкорну на ўсіх і семачак. А заасад наш — у прыгарадным лесапарку, той самы лес, толькі сцежкі пліткаю выкладзеныя.
Шпацыруюць Шкарубы па тых сцежках, паветрам, значыць, дыхаюць, дзеці папкорн ядуць, Анжэлка ў новым касцюме побач ідзе, семачкі лузгае, азадкам у новых спарціўках круціць. Карацей — усе атрымліваюць асалоду ад сямейнага адпачынку. Цешацца жыццём, перажываючы, як той казаў, найлепшыя яго моманты. На мядзведзя падзівіліся. Пасля дзіка пабачылі. Падсвінак як пасвінак, толькі ў поўсці ўвесь і худаваты, сала, можа, на два пальцы, ды і тое сіверам пахне. Дзеці ўсё каля рабога труса круціліся, пагладзіць хацелі, покуль Таня на іх не гыркнула, маўляў, адыдзіцеся, а то ўкусіць за палец каторага, дык будзе тады, ізноў вожкайся з вамі. На рабоце і так з-за бальнічных з’есці гатовы!
Ну, што рабіць? Пасунуліся на дзікабраза глядзець. Толькі яго за кратамі пабачылі, здох мусіць. Тады Хведзька й кажа: «Хадзем да зуброў і дахаты, хутка футбол па тэлевізары будзе, колькі можна на сухую швэндацца». Сказаць то сказаў, толькі па-ягонаму не выйшла. Таня як паўліна агледзела, так да месца і прыляпілася. Мо чвэрць гадзіны прастаяла! «Вой — галёкае — які красавец!» Ай, праўда, галава маленькая, спрытная, а хвост вялікі, стракаты, з водбліскамі. Амаль гэткі ж, як і Анжэлін касцюм. Прыгажосць невымоўная! Каб малы Данік не адцягнуў маці ад таго паўліна, дык, мусіць, яна тамака і засталася б. Але ж да зуброў трэба паспець!
За загародкаю ў чыстым полі пасвіўся зубрыны статак. Вакол поля — чыгуначная каляіна пракладзена, цягнічок з людзямі бегае, а на загарадцы надпіс: «Гарадское сафары. Кошт — 10 рублёў».
«Хачу пакатацца, хачу пакатацца…» — пачала канючыць дванаццацігадовая Ліза.
«Занадта будзе! Паглядзіце адсюль — і досыць. Грошы не лішнія. Толькі з водпуску, а шчэ за кватэру плаціць», — запярэчыў бацька.
Але Ліза супакойвалася, а працягвала канючыць:
«Пакатацца, пакатацца».
«Я цябе, кабылу такую, у суботу пакатаю! — не сцярпела маці — За такія грошы ўсе разам да самага Клічава пакатаемся, як бабе бульбу капаць паедзем!»
Ліза, пачуўшы пагрозу наконт бабы і Клічава, сціхла ўмомант. Уся дружная сям’я звярнула на лясную сцяжыну. Тамака месцілася яшчэ адна загарадзь з пухнатым аленем і папярэджанне: «Увага! За вамі назіраюць відэакамеры».
Данік камерамі зацікавіўся больш чым аленем: «Навошта тут камеру павесілі?»
«Гэта каб аленя не ўкралі. Алень рэдкі, замежны. Рогі вялікія, а характар, мусіць, рахманы…» — патлумачыла Анжэла і рушыла напрасткі, дзе, калі верыць указальніку, у вальеры жылі ліса і пясец.
Сцяжына вяла паўз равок, зялёныя шаты над галавою гусцелі, але гэта быў правільны шлях, характэрны смурод сведчыў пра тое. Ужо і лісічку прамінулі, і пясца, звяры харошыя, ды трохі аблезлыя, а смурод усё не разыходзіўся, толькі інакшым зрабіўся.
— Ну, і смярдзючыя гэтыя лісічкі, — жалілася Анжэлка, захінаючыся каўнерыкам. Касцюм мыць давядзецца.
Параўнялася з ёю Таня, уцягнула носам паветра і радасна закрычала:
— Гэта не лісічкі смярдзяць, гэта грыб вясёлка смярдзіць!
— Дык вось жа яны, у пустазеллі пад алешынаю! — адскочыўшы ўбок, выгукнула Анжэлка.
І сапраўды там, між чыстацелу і крапівы, ля чэзлай алешыны, красавалі яйкі і грыбы. Трохі далей знайшлася і яшчэ адна ладная лапека з вясёлкамі. Узрушаныя сёстры, не баючыся абстрыкацца крапівою, спрытна збіралі іх у пакеты. Дзеці бегалі побач і паказвалі знойдзеныя смярдзючыя скарбы.
— Зноў увесь багажнік запаскудзіце, як летась, калі з Клічава ехалі, — крывіўся Хведзька.
— Маўчы — гэты пах ён нам змалку знаёмы! — не скаралася Таня.
— Ад болек націрку зробім! — падтрымала сястру Анжэлка.
Грыбнікоў было не стрымаць.
Вось, як выйшла добра: і квіткі апраўдалі, і лекі здабылі, і ў грыбы схадзілі! Толькі Шкарубы дахаты вярнуліся — адразу па пляшку пабеглі, каб парэзаныя вясёлкі заліць і ў цёмнае месца паставіць.
Анжэле дык добра. Тая спірту аднекуль прынесла, каб за каня разлічыцца. На суботу ж дагаворваліся з канём, каб разараць барозны і пачаць капаць бульбу ў мацеры.
Грыб — ён энергію сонца не бярэ, крухмал не выпрацоўвае, усім гатовымі з зямлі харчуецца, як чарвяк. Хоць карані мае як бульба.
Напалову расліна, напалову, значыць, жывёла — а гарэлку жлукціць як чалавек. Чацвяртушку ўсмактаў — і яму мала.
Усё ж такі ёсць у жыцці месца сапраўдным цудам, што ні кажыце!
Улетку на бацькаўшчыне ў гушчарах дзікіх шукалі Шкарубы вясёлку — без толку! А тут, у горадзе лічы, людзі натоўпам ходзяць — і на табе! Праўду дзяды казалі: для кожнага чалавека свой грыб ёсць. Старыя людзі, яны знаюць…
