На сайце «НН» быў размешчаны відэаматэрыял — перадрукоўка з мультымедыйнага часопісу «34» пад назвай «Я не люблю беларускую мову». Гэта інтэрв'ю беларускай журналісткі, пераможцы нямецкага конкурсу на лепшы блог The Best of Blogs 2007, які ладзіцца радыёстанцыяй Deutsche Welle з 2003 году, Ксеніі Авімавай.
У ім Ксенія тлумачыць, чаму яна ня любіць беларускай мовы і ня хоча на ёй гаварыць. Матэрыял выклікаў бурную і вострую дыскусію. Асаблівай рэзкасьцю (і нават хамствам) вылучаліся расейскамоўныя каментары асобы, якая пісала пад нікам Дмитрий: «Аминь по белмове», «не нравятся русскоязычные белорусы: чемодан‑вокзал‑Брюссель‑ далее где примут», «погоним вас таких как абхазы грузин погнали. :)) Аж до Варшавы драпать будете.:)) Я предлагаю всем жить в мире, никого ни в какую веру, мову не принуждать. Начнете насилие, сорри, получите по сопелькам.:))», «Наши националисты ведут себя крайне агрессивно в языковом вопросе, провоцируют ответные реакции, причем осознанно. Я полагаю, это ультрарадикализм и он крайне опасен в нашем несформировавшемся обществе. Еще раз повторяю, будете раскачивать лодку через ультранационализм, начнете насилие над людьми, так погоним Вас, не успеете оглянуться, будете за Варшавой.:))» Яны выклікалі шквал эмоцый.
Мне падалося, што чытачам НН будзе цікава «развіртуаліць» гэтага чалавека. Дмітрій пагадзіўся сустрэцца. Ня буду хаваць, я збіралася на сустрэчу з пэўнай насьцярогай: хто яго знае, хто будзе чакаць мяне ля помніку Купалу? Рэдактар «благаславіў» фразай: «Будзе вэрбаваць — крычы!» Але ніхто мяне не вэрбаваў. Размаўлялі мы з удумлівым чалавекам — так мне падалося.
Такім чынам, знаёмцеся: Дмітрій, ён жа Монро, ён жа Дуглас — у міру Генадзь Самусевіч, 47 год, беларус, мянчанін у другім пакаленьні, дзьве вышэйшыя адукацыі, рыхтаваў дысертацыю, цяпер мэнэджэр у фірме, якая займаецца транспартнымі паслугамі і лагістыкай.
Генадзь Самусевіч: Я закончыў гістфак і аспірантуру. Тэма маёй дысэртацыі была звязаная з беларускімі радыкаламі пачатку века — эсэрамі. Мой навуковы кіраўнік — намесьнік дырэктара Інстытуту гісторыі Біч. Але абараняцца я ня стаў, бо ад мяне патрабавалі абараніць дысэртацыю ў рамках той ідэалогіі, якая з’яўлялася тады абавязковай. А я ўжо ў 1989 годзе, працуючы ў архівах у Маскве, удзельнічаў там у апазыцыйных мітынгах на Пушкінскай плошчы, я слухаў Ельцына — і калі я вяртаўся ў Мінск, гэтае соннае царства, то я раздаваў тут прывезеныя з Масквы ўлёткі… Таму я ня мог пісаць дысэртацыю так, як ад мяне патрабавалася. Таму, у сілу адукацыю і досьведу — бо я быў у свой час на стажыроўцы ў Оксфардзе, паўтара году працаваў у Галандыі — мяне зьбіць стандартнымі форумскімі прыёмамі нельга. Я маю сваю думку, якая адрозніваецца ад думкі большасьці вашых чытачоў.
Погляды мае выкрышталізаваліся. Я лічу, што тут — не Эўропа.
Наталка Бабіна: А што ж тут, калі не Эўропа?
ГС: Эўраазія. Эўропа — гэта найперш каталіцкае ці пратэстанскае веравызнаньне. А тут дамінуе праваслаўная царква і расейскамоўнасьць. Не я гэта выдумаў, так склалася. Адзіны спосаб беларусізаваць беларусаў — гэта каб нашыя захаднікі прыйшлі да ўлады і ўстанавілі аўтарытарны рэжым.
Я ня супраць, каб беларусы сталі большымі беларусамі. Але дзяліць беларусаў на сьвядомых і несьвядомых няправільна. Недарэчна, калі, напрыклад, Севярынец прапаноўвае наноў хрысьцьіць Беларусь. Але ж яна хрысьціянская ўжо даўно!
НБ: А вы, выпадкам, не былі сябрам БНФ?
ГС: Быў. Я ўступіў у БНФ у 1994 годзе. Калі прыйшоў да ўлады Лукашэнка, я разумеў, што гэта надоўга. І БНФ тады здавалася мне троху радыкальнай, але цалкам адэкватнай арганізацыяй, якая мела ўсе шанцы стаць супрацьвагай уладзе. За ўсе гады, што я там быў, я заўсёды гаварыў, дарэчы, толькі па‑расейску — гэта быў мой сьвядомы выбар. Але да 1999 году ў БНФ сасьпеў унутраны крызіс. Народны Фронт ня змог пашырыць сваю сацыяльную базу. Ніхто там ня думаў пра тое, каб залучыць на свой бок расейскамоўных беларусаў. У 1999‑м я адназначна падтрымаў крыло Баршчэўскага, Вячоркі, Хадыкі… Мне здавалася, мы зможам удыхнуць у Фронт новае дыханьне. Але ў 2001 годзе спадзевы рухнулі.
Лідэры Фронта далі сябе перагуляць адстаўному абкамаўцу Леонаву, які навязаў ім кандыдатуру кандыдата ў прэзідэнты — Ганчарыка. Вось пасьля гэтага я і сышоў. Пасьля свайго сыходу я напісаў палітычную работу, дзе прааналізаваў становішча ў Фронце «Прэзыдэнцкая кампанія 2001 года і яе палітычныя вынікі». Прафесар Грыцкевіч сказаў мне, што гэта найбольш сур’ёзная работа пра Фронт. Для мяне гэта высокая адзнака. Я падараваў яе Хадыку. Празь яго з работай пазнаёмілася ўсё кіраўніцтьва. З той пары я ў іх хаджу ў здрадніках. А асноўны мой вывад быў: мы перажываем крызіс беларускага нацыяналізму; БНФ так і ня стаў апірышчам шырокага дэмакратычнага руху; а каб ён стаў такім, БНФ павінен скарэктаваць ідэалёгію.
НБ: Гэта выглядае як крык душы беларускага нацыяналіста, які моцна перажывае за тое, што ўсё атрымваецца ня так, як трэба. Між тым на форуме НН вы выглядаеце агрэсіўным расейскім шавіністам, можа нават правакатарам…
СГ: Я сьвядома правацырую дыскусію, дзеля гэтага нават згушчаю фарбы, перагінаю палку. Але, у прынцыпе, мяне нельга назваць беларускім нацыяналістам. Хутчэй я беларускі цэнтрыст. Мяне і ў Фронце заўжды ўпікалі: ты, канешне, наш чалавек, але чаму ты не размаўляеш на нашай мове? І я заўжды адказваў: для мяне гэта ня першасна. Вось возьмем уладу — тады будзем размаўляць на мове. Але першасна — узяць уладу, рэканструяваць эканоміку. Я не супраць адраджэньня мовы, але чаму трэба рабіць гэта бальшавіцкімі метадамі, ламіць людзей аб калена?
НБ: Але калі вы пішаце на форуме фразы кшталту: «дадзім па саплям», «будзем гнаць да Варшавы» — вы кім сабе ўяўляеце?
ГС: Справа ў тым, што ў вас спэцыфічны форум. Там у большасьці прыхільнікі беларушчыны, і шмат хто зь іх, калі бачаць расейскамоўны камэнт, успрымае яго агрэсіўна. Дарэчы, эўрапейцаў заўсёды здзіўляе, наколькі мы тут у нас катэгарычныя. Магчыма, і я зашмат катэгарычны як прадстаўнік свайго соцыюму. Але калі мяне адразу пасылаюць «чамадан‑вакзал‑Расея», то мне хочацца адказаць: стоп, хлопцы, краіна наша не такая, як вам здаецца, і вас саміх могуць таксама паслаць куды далей…
НБ: Не пагаджуся з вамі. Здаецца, вы зараз агучылі адзін са стэрэатыпаў, які навязваецца афіцыйнай прапагандай: маўляў, беларускія нацыяналісты сьпяць і бачаць, як абразіць ці ўвогуле выгнаць адсюль рускамоўных. Але я, прыкладам, ніколі ні ад аднаго зь беларускіх нацыяналістаў ня чула нічога крыўднага на адрас расейскамоўных.
ГС: Згодзен, у БНФ ніколі такога не было. Але на форумах такое сустракаецца. А ня трэба жартаваць з сур’ёзнымі рэчамі.
НБ: Пытаньне мовы такое інтымнае, так павязана зь нечым унутраным, запаветным, таму ня дзіва, што ваша фраза «амінь па белмове» выклікае буру адпрэчваньня.
ГС: Я згодзен. Але давайце глядзець на рэчы рэалістычна. У гэтым годзе Фронту спаўняецца 20 год. Мэта пра тое, каб выхаваць «іншых» беларусаў, адрадзіць беларусаў, — не дасягнута. І яна ня можа быць дасягнута. Гэта ўтопія. Але каму спадабаецца, калі яго называюць утапістам?
НБ: Мне!
ГС: Але не палітычнай арганізацыі. Калі чалавек называе сябе палітыкам, то ён не павінен быць утапістам. Філёлягам не павінен быць! Ня трэба пісаць граматык! Трэба займацца арганізатарскай, ідэалягічнай, практычнай работай! Трэба пiсаць палiтычныя працы, артыкулы, нават палiтычныя кнiгi, а не перакладаць казкi Андэрсэна. А ў фронце ў гэтым сэнсе пераважае аматаршчына, пераважаюць фiлёлягi, а не палiтыкi. I таму я сьцьвярджаю, што ў БНФ на сёньня ня толькi ўтапiчная iдэалёгiя, але i непрафэсiйныя ўтапiчныя палiтыкi. Адсюль у iх i шматгадовыя паразы. У мяне склалася ўражаньне, што на якімсьці этапе спадары Баршчэўскі і К сталі лічыць: рух — усё, мэта — нішто… Яны не імкнуцца да мэты — кансалiдацыi людзей вакол сябе, прыходу да ўлады.
НБ: Ваша думка наконт лідэраў Фронту зразумелая. Але скажыце, калі ласка: калі заўтра Расея паспрабуе прыяднаць да сябе Беларусь, як вы асабіста да гэтага паставіцеся?
ГС: Беларускі соцыюм расколаты. Калі б мы былі ў мінулым каталікі ці лютэране (як, скажам, Літва), мы б адназначна падтрымалі б уваход у ЭС. Але мы расколатыя. БНФ і іншыя правыя палітычныя арганізацыі спрабуюць рэалізаваць заходні праект па прыяднаньню да ЭС і НАТО. А куды хісьнецца грамадзтва — гэта яшчэ пытаньне. Але ў гадзіну Х многае будзе залежыць ад актыўнае меншасьці.
НБ: Але Вы не адказалі на пытаньне пра вашае асабістае стаўленьне…
ГС: Гэта будзе залежаць ад многага. Як павядзе сябе ўлада? А яна, як вы бачыце, зараз робіць геапалітычны разварот. Ці будуць улічаны мае інтарэсы як расейкамоўнага грамадзяніна? Калі кажуць, што ўвядзеньне расейскага рубля — гэта здача сувэрэнітэту, то я апанірую: а прыняцьцё 40000 эўрапейскіх законаў — гэта ня здача сувэрэнітэту? Таму ў мяне пытаньне: калі мы ўваходзім у Эўропу, мы здаём свой сувэрэнiтэт?
НБ: І Вы лічыце, што лепш здаць яго Расеі?
ГС: Я гэтага не сказаў. Проста момант выбару раней ці пазьней надыдзе. Ёсьць рэчы, якія мне вельмі падабаюцца ў Эўропе. Але ж сюды прыйдзе і іншае. Беларуская iндустрыя ў большасьцi сваёй нiкому на Захадзе ня будзе патрэбная. Што будзе зь лішнімі працоўнымі? Яны паедуць на Захад у пошуку заробку, як цяпер прыбалты.
Адкрыцьцё межаў на Захад нам нясе свае пагрозы: наркотыкі, прастытуцыя. А Расея ўвядзе са свайго боку мытны и пагранічны кантроль…
НБ: А з Расеі нічога кепскага не прыходзіць?
ГС: А яно і так і так прыйдзе. Яно ўжо ёсьць. І прыватызацыя па‑расейску будзе грабежніцкай. Таму сказаць, што лепш, быць павешаным ці ўтопленым, немагчыма.
НБ: Прабачце за такое пытаньне, але на форуме былі выказаны меркаваньні, што вы — кадэбіст. Вы сапраўды супрацоўнічаеце з КДБ?
ГС: Гэта распаўсюджаны штамп. Калі ты ня ўпісваешся ў звыклыя схемы — ты кэдэбіст.
НБ: Вы вельмі агрэсіўна адзываліся пра Купалу, Арлова. А Вы ўвогуле чыталі іх?
ГС: Што я магу сказаць, Арлоў, Сагановіч — паважаныя людзі. Але яны самі прызнаюць, што пішуць тую версію гісторыі, якая ім падабаецца. І вось гэта мне ўжо не падабаецца. Я хачу сказаць, што трэба мяняць мэтады.
НБ: А Вам самому ня хочацца арганізаваць нейкую палітычную партыю і рабіць у ёй тое, што лічыце патрэбным?
ГС: Я не палітык. У мяне многа сяброў, знаёмых, сярод іх многа выдатных людзей, якія таксама з розных прычынаў сышлі з БНФ, але я не палітык. Тое, што пішу на Вашых форумах, гэта спроба паказаць апаненатам: не забывайцеся, што ёсьць і іншая Беларусь.
НБ: Спадар Генадзь, Вы беларус па нацыянальнасьці?
ГС: Так. Мае бацькі прыехалі ў Менск са Слуцкага раёну.
НБ: У глыбіні душы ў Вас няма гэтага жаданьня: вярнуцца да каранёў, да мовы Вашай бабулі, бацькоў?
ГС: Так, бацькі гаварылі па‑беларуску… (Задумваецца). А вы мянчанка? Не?. Вось мянчанін мяне хутчэй зразумеў бы. У Менску часоу БССР не было прэстыжна гаварыць па‑беларуску. Па‑беларуску тут гаварылі дзеравенскія. І тут, у Менску, не любілі дзеравенскіх . Я жыў у Партызанскім раёне. І я памятаю, як у 70‑х тут сьценка на сьценку біліся гарадзкія і дзеравенскія, «ліміта». Знявага была такая пашыраная: ты калхозьнік. І беларуская мова была адзнакай менавіта калхозьнікаў. Мы тут нядаўна сустракаліся з генэралам Фраловым і ўспаміналі, якiя бойкi былi у Менску гарадзких з «калхозьнiкамі» на «Карчах» (гэта раён лесапарку каля МТЗ, так звалася тады там танцпляцоўка). Фралоў мне прызнауся, што маладым ен удзельнiчаў у тых бойках на боку гарадзкіх з Аўтазаводу. Я выхоўваўся ў рабочым асяродку, cярод гарадзкой моладзi, якiя нарадзiлiся i вырасьлi ў горадзе, а не прыехалi у горад зь вёскi. З гадамі маё стаўленьне да мовы памякчэла. Але насьцярожанасьць засталася. Ну не маё гэта! Вось генэрал Фралоў мяне разумее… У Беларусі, дарэчы, амаль няма грамадзянаў, няма гараджан. Яны грамадзяне i гараджане хiба што па пашпарце, а не дэ‑факта. Тут пераважае насельнiцтва, «вёска», а насельнiцтву грамадзянскiя правы, дэмакратыя не патрэбныя. Плебсу патрэбны толькi «хлеб і відовішча»…
