Вялікае злачынства — адняць у чалавека жыццё, найвялікшае — адняць біяграфію. Забойства перапыняе фізічнае існаванне, хуткаплыннае і канечнае, забыццё знішчае існаванне ў памяці сям’і, народа, гісторыі, якое ёсць бясконцым, покуль жыве сям’я ці народ. Няшмат высілкаў патрэбна, каб забіць чалавека і схаваць ягоную магілу пад імклівай травой і бязлітасным хмызняком. Цяжэй забіць памяць — папера часцяком аказваецца больш трывалай, чымся чалавечае жыццё. Між тым у справе знішчэння біяграфій беларуская савецкая навука дасягнула пэўных поспехаў: падручнікі па беларускай літаратуры датычна біяграфій пісьменнікаў і па сёння — надзвычай панылае чытво.
«Біяграфістыка як галіна ведаў мае на ўвазе прызнанне каштоўнасці кожнага чалавечага жыцця, кожнай асобы. У ідэале яна не павінна кіравацца эмацыйнымі і палітычнымі ацэнкамі, бо ёсць апірышчам іншай, яшчэ больш важнай навукі — гісторыі. З гэтай прычыны развіццё біяграфістыкі немагчымае там, дзе адсутнічае дэмакратыя», — адначаецца ў рэдакцыйным артыкуле да першага выпуска «Асобы і часа», які адбыўся ў 2009 годзе: «Біяграфічны альманах плануецца яго стваральнікамі як незалежнае навуковае выданне, у якім без адхіленняў у ідэалагічныя бакі, незалежна ад спавяданых навуковых канцэпцый спецыялісты маглі б публікаваць вынікі сваіх росшукаў у галіне беларускай біяграфістыкі. Выдаўцы і аўтары альманаха не даюць сабе права абвяшчаць прысуды сваім героям. Належнае ім аддасць гісторыя і чытачы. Таму хай нікога не здзіўляе, калі на старонках альманаха з’явяцца матэрыялы, прысвечаныя не толькі Кастусю Каліноўскаму, але і Міхаілу Мураўёву, не толькі Адаму Міцкевічу, але і Мікалаю Навасільцаву, не толькі паэтам, але і тым, хто дапытваў іх».
Адпаведна з рэдакцыйнай дэкларацыяй намераў вось ужо восем год альманах «Асоба і час», які ўкладае Аляксандр Фядута і выдае «Лімарыус», вяртае беларускім гістарычным асобам права на біяграфію. Іншым разам публікацыі маюць характар навуковай сенсацыі, іншым — статус архіўнага адкрыцця, часцяком дадаюць да агульнавядомага дыскурсу нечаканых дэталяў, у любым выпадку ўявіць сябе сёння навуковую прастору беларускай гісторыі без артыкулаў, надрукаваных у альманахе, нельга.
Пры гэтым немагчыма абмежаваць кола чытачоў «Асобы і часу» выключна навукоўцамі: свабодны, дэмакратычны прынцып укладання зборніку абумовіў і дэмакратычнасць стылістыкі расповедаў. Гэта не мудрагелістыя навуковыя справаздачы, створаныя дзеля кар’ерных мэтаў аспірантамі і дактарантамі акадэмічных кабінетаў, гэта сапраўды захапляльнае чытанне, «дэтэктыў без злачынства», працэс суадкрыцця для аўтара і чытача, асвечаны, як адчуваецца, асабістай зацікаўленасцю укладальніка ў біяграфіі кожнай асобы як ў найкаштоўнейшым факце чалавечай памяці і даследчыцкай працы.
Я не здолею ў кароткім аглядзе назваць усе артыкулы, вартыя шырокай грамадскай увагі, бо дзеля гэтага трэба было б перадрукаваць цалкам змест васьмі кніжак альманаха, таму звярну ўвагу на тыя расповеды, якія ўразілі асабіста мяне — і якія я магу ад чыстага сэрца рэкамендаваць як must read для кожнага, хто шукае ўсведамлення сваёй гісторыі, асоб, якія яе складаюць — і часу, выпрабаванні якога так ці інакш адбіліся на кожным з нас.
«Неоконченная история одного плагиата» Міхася Ільінскага («Асоба і час», №1, Лімарыус, 2009) — расповед пра маштабны плагіят, ахвярай якога стаў знакаміты беларускі фізік Фёдар Фёдараў (між іншым — сын Янкі Маўра): амерыканскі вучоны Холіс Чэн, атрымаўшы па пошце кнігу Фёдарава і спадзеючыся на палітычны і моўны «жалезны занавес» паміж краінамі, скарыстаў у манаграфіі і выдаў пад сваім іменем без спасылак сотні старонак нашага вучонага. Скандал даволі хутка набыў палітычную афарбоўку, таму і водгукі прэсы, і вывады спецыяльнай камісіі, і паводзіны навуковай супольнасці, адлюстраваныя ў газетных і архіўных матэрыялах і прыведзеныя аўтарам артыкулу складаюць драматычны і разгалінаваны сюжэт, амаль шпіёнскі раман, з якога так і карціць зрабіць для сябе несуцяшальныя, нажаль, высновы. У гэтым жа нумары: хроніка княжэння Жыгімонта Старога, ліставанне М.Маліноўскага і І.Лелевеля (у спецыялістаў па філаматам-філарэтам тут павінна перахапіць дыханне), успаміны Ганны Герыч (не ведаеце такую? А калі дадаць, што яна з дому — Рэйтан?), гутаркі Сяргея Шапрана з Янкам Брылём, эпісталярый Алеся Салаўя, сценаграма ганебнага паседжання беларускага СП з асуджэннем Барыса Пастэрнака пасля прысуджэння яму літаратурнага Нобеля — і гэта не ўсё, панове. Гэта толькі палова нумара. І гэта я не называю тых артыкулаў, якія, дзякуй Богу, за восем год сталі кнігамі — крыніцы, якія маюць пачаткам «Асобу і час», часцяком даюць нараджэнне магутным рэкам.
Чытайце таксама: Пра асобы і час Беларусі — з першых вуснаў
У другім нумары: выкладзеныя Сямёнам Букчыным падрабязнасці пра таварышаванне Адама Багдановіча і Максіма Горкага (неяк нязвычна тут адрываць імя «Максім» ад прозвішча «Багдановіч», праўда?), расказаная Алегам Дзярновічам гісторыя Алекса Курзема, якая мае парадаксальны падзагаловак «З Койданаўскага гета ў латышскае СС», біяграфія выбітнога беларускага архітэктара Івана Жалтоўскага, якога літаральна вырваў з пашчы забыцця аўтар нарысу Сяргей Харэўскі, найцікавейшыя ўспаміны Міхася Скоблы пра сустрэчы з Макісмам Лужаніным — гэта толькі набегам, хутка, не паспяваючы назваць астатнія, не менш цікавыя расповеды не менш цікавых аўтараў пра не менш цікавых герояў.
Трэці нумар, які цалкам прысвечаны творчай, эпісталярнай і архіўнай спадчыне Ларысы Геніюш, даўно ўжо стаў бібліяграфічнай рэдкасцю — наўрад атрымаецца адшукаць яго ў папяровым варыянце, хіба што прасіць пачытаць у тых, хто зразумеў каштоўнасць альманаху і без адпаведных аглядаў.
Спадзяюся, народзіцца кніга і з публікацый чацвёртага нумару, прынамсі, два грунтоўных артыкула Ціхана Чарнякевіча, прысвечаныя знакавым асобам нованароджанага БДУ, скандальна вядомаму мовазнаўцу Восіпу Ваўку-Левановічу і бліскучаму выкладчыку літаратуразнаўчых дысцыплін Яўгену Барычэўскаму патрабуюць працягу. Тут жа: гісторыя эмігранцкай сваркі паміж Уладзіславам Плятэрам і Адамам Міцкевічам, хуліганскія выхадкі Восіпа Пржэцлаўскага, небяспечныя захады генерала Калядкі — падаецца немагчымым, каб мы не ведалі ані гэтых людзей, ані адсбавін іх жыцця, а мы ж не ведаем! І нават калі ведаем… Апублікаваная ў гэтым нумары аўтабіяграфія Вацлава Ластоўскага, якая была складзена ў высылцы ў Саратаве і пачынаецца словамі: «Вопреки принятому обычаю составлять сухие перечни дат продвижения по службе, я решил свою биографию несколько расширить. Склоняют к этому меня следующие соображения: долго мне не протянуть уже, и хотя смерть есть сон и от трудов упокоение, но человек суетится до последнего». Ступень шчырасці, сумнага гумару і разумення свайго часу, з якой складзены гэты тэкст, далібог, пакуль не ведае сабе роўных у беларускай біяграфістыцы.
А дзе яшчэ пачытаць, прыкладам, жыццёвыя падрабязнасці пра таямнічага Яна Баршчэўскага? Ягонага «Шляхціца Завальню» сёння абавязкова ўключаюць у спісы «найцікавейшых беларускіх кніжак», вартых для першапачатковага чытання тым, хто жадае палюбіць беларускую літаратуру з першага погляду, але што мы ведаем пра бацьку таго Завальні? Яшчэ ў пятым выпуске альманаху: апошні імператарскі архітэктар Сямён Сідарчук, галавакружны — і зусім невядомы збіральнік беларушчыны пасярод ХІХ стагоддзя Рамуальд Падбярэзскі, «пісьменнік без біяграфіі» Пятро Палягошка — і гэта, зноў жа, далёка не ўвесь нумар і далёка не ўсе адкрыцці.
У шостым нумары: калабарант пазамінулага стагоддзя Генрык Ржавускі і палымяны паўстанец 1864 года Яўген Плятэр, драматычная сценаграма драматычнага паседжання з’езда КПБ з выступамі Чарвякова і Галадзеда, падрабязна адкаментаваная Анатолем Сідарэвічам, дакументы з Літоўскага цэнтральнага архіва, якія тычацца нашаніўцаў, — тэксты, без якіх немагчыма сёння рухацца далей у вывучэнні азначаных тэмаў і ў рэфлексіі над трыма апошнімі стагоддзямі нашай гісторыі.
У нумары сёмым сойдуцца ў адвечным супрацьстаянні філамат Ф.Малеўскі і губернатар Мураўёў, прычым апошні прадстане героем крамольных вершаў, якія хадзілі па руках ў нескаронай Вільні. Тут жа — два незвычайныя эпісталярыі: лісты Аркадзя Смоліча з ГПУ, падрыхтаваныя і ахайна адкаментаваныя Уладзімірам Валодзіным, і кранальныя пасланні бацькі Антона Адамовіча да сына (публікацыя Н.Гардзіенкі) — наскрозь эмацыянальная публікацыя названая аўтаркай ёміста і шчыра: «Бацька». Паглядзець на значную і спрэчную фігуру беларускай гісторыі бацькоўскімі вачыма — магчымасць рэдкая.
Ах, якая публікацыя адкрывае восьмы выпуск! «Модны імпарт у Рэчы Паспалітай апошняй чвэрці XVIII стагоддзя: парыжскія закупы Антонія Тызенгаўза і польскіх модніц» Ксеніі Бардэрыу і Дзяніса Кандакова — гэта лепей за міланскі шопінг. Столькі фасончыкаў, мадэлькаў і памераў — вочы разбягаюцца. Як апрануцца каханцы Тызенгаўза — за такую навуку дорага дасі, асабліва калі ведаць, хто ж такі гэты Тызенгаўз. Тут жа: драматычная гісторыя віленскай дыяспары ў Пецярбурзе 1830-х праз гісторыю Францішка Малеўскага, выкладзеная Аляксандрам Фядутам, гісторыя сяброўства Уладзіміра Дубоўкі з выбітным кампазітарам Міколам Равенскім, адноўленая Наталляй Гардзіенка, а таксама — матэрыялы архіўных росшукаў, уратаваныя біяграфіі, ледзь не страчаныя мемуары, усё — як і было абяцана восем год таму.
Выданне такога альманаха — справа вялікіх грошай і вялікіх высілкаў укладальніка і выдаўца. Ведаю, што грошай няма зусім, а сілы засталіся апошнія — як гэта водзіцца ў тым беларускім свеце, які існуе па законах свабоды і дэмакратыі. І тым не менш, «Асоба і час» — існуе, а значыць, існуе тая беларуская навука, якая сапраўды ратуе. Біяграфіі, гісторыю, асобаў, а значыць — і час.
