«Свабода» атрымала гэты дакумент дзякуючы юрысту Аляксандру Бусараву. Менавіта ён хадайнічаў аб рэабілітацыі Бермана.
Абураны ростам сталінскіх настрояў у Расіі, Бусараў ў 2012 годзе пачаў збіраць звесткі пра афіцэраў савецкіх спецслужбаў, якія былі рэпрэсаваныя ў 1930-50-я і да гэтага часу не рэабілітаваныя. Праз Галоўную ваенную пракуратуру ён стаў дамагацца перагляду спраў арганізатараў дзяржаўнага тэрору, асуджаных у СССР за выдуманыя злачынствы — шпіянаж і контррэвалюцыйную дзейнасць. Ён хацеў, каб пуцінскае правасуддзе, пераглядаючы гэтыя справы, пацвярджала, што савецкія спецслужбы былі злачыннымі па сваёй сутнасці.
Барыс Берман быў арыштаваны 24 верасня 1938 года, абвінавачванне прышпіліла яго да справы арыштаванага раней «ворага народа» Генрыха Ягоды.
Старонка з вызначэння Вярхоўнага суда, які разглядаў справу Барыса Бермана ў 2014 годзе.
Аднак пік кар'еры Бермана прыйшоўся на час, калі Ягода ўжо пазбавіўся пасады наркама ўнутраных спраў СССР. У сакавіку 1937 года Берман быў прызначаны наркамам унутраных спраў Беларускай ССР, у ліпені 1937-га — маі 1938 года працаваў старшынёй «тройкі», што выносіла расстрэльныя прысуды. Гэта быў разгар Вялікага тэрору, і колькасць арыштаваных ішла на дзясяткі тысяч.
Да таго часу ў Бермана ўжо быў сур'ёзны вопыт барацьбы з «ворагамі народа».
Ён удзельнічаў у следстве па справах Зіноўева і Каменева, праводзіў ператрус у доме Мікалая Бухарына пасля яго арышту. «Берман прыйшоў нібы на банкет: у шыкоўным чорным гарнітуры, белай кашулі, з пярсцёнкам на руцэ з доўгім пазногцем на мезенцы. Яго самаздаволены выгляд выклікаў агіду», — успамінала ўдава Бухарына Ганна Ларына.
У Беларусі, пратрымаўшыся ў крэсле наркама ўсяго адзін год, Берман паказаў сябе бязлітасным катам.
У дакуменце Вярхоўнага суда, заснаваным на крымінальнай справе 1939 года і матэрыялах дадатковай праверкі, гаворыцца пра тое, што ў бытнасць Бермана наркамам быў расстраляны амаль увесь урад савецкай Беларусі.
На аснове даведкі, складзенай асабіста Берманам, быў арыштаваны старшыня Савета народных камісараў БССР Мікалай Галадзед. У ходзе допыту ён выкінуўся з акна 5-га паверха будынка НКВД у Мінску. Таксама былі арыштаваны намеснік Галадзеда Іван Жураўлёў, якога Берман дапытваў асабіста, дамагаючыся ад яго «прызнальных паказанняў».
Членаў беларускага ўрада Берман і яго падручныя следчыя вінавацілі ў стварэнні беларускай «нацыянал-фашысцкай» арганізацыі. У міфічную арганізацыю чэкісты запісалі наркама земляробства Бенека, наркама саўгасаў Турлая, наркама асветы Дзьякава, наркама унутранага гандлю Гурэвіча, намеснікаў наркама асветы Ляшчынскага і Гершона, сакратара Мінскага райкама партыі Кавальчука і іншых чыноўнікаў.
Не пазбегла рэпрэсій і партыйнае кіраўніцтва рэспублікі: да вясны 1938 года былі арыштаваныя і прысуджаныя да вышэйшай меры пакарання 34 з 64 членаў ЦК Кампартыі Беларусі і 8 з 21 кандыдата ў члены ЦК.
Усе яны былі рэабілітаваныя пры Хрушчове, прычым было высветлена, што іх прызнанні выбіваліся «ў выніку прымянення да іх гвалту з боку супрацоўнікаў НКВД СССР, у тым ліку Бермана». Намеснік начальніка УНКВД БССР па Віцебскай вобласці Г. Уласаў паказаў, што ён «па ўказанні Бермана сумесна з іншымі супрацоўнікамі УНКВД неаднаразова збіваў падследных, адзін з якіх памёр ад збіцця».
Барыс Берман арганізоўваў паказальныя працэсы супраць «шкоднікаў» ды «шпіёнаў». Рэпрэсіі прынялі масавы характар. У адказ на патрабаванне Масквы прадставіць з рэгіёнаў колькасць тых, што падлягаюць расстрэлу і высылцы, першы сакратар ЦК КПБ Шаранговіч 9 ліпеня 1937 гады адправіў Сталіну і Яжову такую шыфроўку:
«На Вашу тэлеграму ад 3 ліпеня паведамляем, што намі ўлічана тых, што былі раней высланыя і вярнуліся, кулакоў і крымінальнікаў у Беларусі 12 800 чалавек, з гэтай колькасці прапануем расстраляць 3 тыс. чалавек, як найбольш варожых, што вядуць актыўную контррэвалюцыйную працу, і выслаць за межы Беларусі 9800 чалавек менш актыўных, але варожых элементаў. У склад тройкі прапануем: НКВД Беларусі Бермана Б. Д.».
Рэзалюцыя Сталіна — «За».
На нарадах Берман цытаваў словы Максіма Горкага: «Калі вораг не здаецца, яго знішчаюць». Супрацоўнік НКВД БССР Віктар Быхаўскі паслухмяна выконваў указанні.
«Я пачаў прымяняць пры допытах да арыштаваных самыя разнастайныя метады здзекаў … Біў іх рукамі, саджаў на крэсла, затым даставаў з-пад іх крэсла, і яны падалі, клаў на падлогу, згінаў ўдвая і ставіў зверху зэдлік, сядаў на яго і сядзеў, пакуль гэтыя асобы не пачыналі даваць паказаньні, пляваў ім у твар», — прызнаваўся Быхаўскі, які не сумняваўся ў тым, што, калі ён не будзе выконваць распараджэнняў Бермана, яго таксама абвесцяць як яшчэ аднаго польскага шпіёна.
Арыштаваныя пасля так расказвалі пра метадах допыту: «Следчы Быхаўскі з першага ж допыту пачаў патрабаваць … хлусні, паклёпу, выкручвання фактаў … і адкрыта заявіў, што праўды ён і не патрабуе.
Са злосцю ён выгукнуў: «Бач, сволач, Ісус Хрыстос знайшоўся, праўда яму патрэбна! Нам патрэбна праўда, якую ад цябе патрабуюць!.. Калі ты савецкі чалавек, то павінен падпісаць усё, што патрабуе ад цябе следства. Гэта трэба ў інтарэсах дзяржавы…»
Стэнаграфістка Жукоўская, якая працавала ў НКВД, распавядала, што «… шмат следчых, з'яўляючыся інструктарамі па боі, хадзілі па кабінетах і збівалі арыштаваных … Калі арыштаваныя гублялі прытомнасць пасля збіцця, [Быхаўскі] калоў іх іголкай у шыю … арыштаванага ставіў нагамі ўверх да акна і збіваў…»
Згодна з планам Сталіна і наркама НКВД Яжова, Берман таксама праводзіў «польскую аперацыю». Яна пачалася ў жніўні 1937 году. Супрацоўнік НКВД Іван Гарбаленя распавёў следству, што Берман загадаў «арыштоўваць грамадзян польскай нацыянальнасці, што пражываюць на тэрыторыі Беларусі, незалежна ад наяўнасці якіх-небудзь кампраметуючых матэрыялаў, лічачы іх усіх здраднікамі».
У 1937-1938 годзе па ўказаннях Бермана было арыштавана каля 60 000 грамадзян, «у выніку чаго ў памежных з Польшчай вёсках арышту падвергнулася амаль усё мужчынскае насельніцтва».
У адной з вёсак Тураўскага раёна (80 двароў) пасля арыштаў засталося трое мужчын; у калгасе «Чырвонаармеец» Плешчаніцкага раёна з 29 мужчын былі арыштаваныя 23 …
Чэкіст Аляксандр Гепштэйн на допыце ў 1939 годзе даваў паказанні:
«У жніўні месяцы згодна з загадам НКВД была пачата шырокая аперацыя па польскай агентуры … У другой палове кастрычніка 1937 года вярнуўся з Масквы Берман і заявіў мне, што мы, аказваецца, вельмі рэзка адсталі ад усіх без выключэння УНКВД Саюза, што ў Ленінградзе выкрыта за 2000 чалавек, ва Украіне 4000 чалавек і што таму нам неабходна рэзка перабудаваць усю працу.
Берман прапанаваў мне склікаць нараду следчых, на якой ён дасць указанні … Берман выслухаў даклад кожнага следчага, і тут на гэтай нарадзе, упершыню і была дадзена ўстаноўка аб тым, што арыштаваных можна біць, пра тое, што пратаколы павінны быць кароткімі, што па групавых справах трэба ўключаць арыштаваных у альбом кожнага адразу па меры адпрацоўкі, а не ўсёй групай … у Мінску неўзабаве пачалося пагалоўнае біццё арыштаваных.
Гэта пашыралася надзвычай хутка ва ўсіх астатніх аддзелах наркамата…»
Патрабаванне павелічэння колькасці арыштаваных «шпіёнаў» прывяло да поўнага вар'яцтва. Гепштэйн ў сваіх паказаннях прызнаў, што «лінія на арышт у першую чаргу палякаў прывяла, у рэшце рэшт, да таго, што на месцах пры складанні даведак на арышт, часта на падставе толькi таго, што ў чалавека польскае прозвішча або імя, за вочы пісалі «паляк», ведаючы, што пры гэтым Мінск абавязкова дасць санкцыю на арышт». У выніку «з узятых асоб па польскай лініі чыстых палякаў было не больш за 35-40%, а астатнія былі беларусы, рускія, габрэі, украінцы».
У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў сутарэннях мінскай унутранай турмы НКВД было забіта каля сотні дзеячаў беларускай культуры. Паэт Міхась Чарот запісаў на сцяне адзіночнай камеры свой апошні верш «Прысяга», дзе яго ўбачыў і запомніў іншы вязень.
Я не чакаў
І не гадаў,
Бо жыў з адкрытаю душою,
Што стрэне лютая бяда,
Падружыць з допытам,
З турмою.
Прадажных здрайцаў ліхвяры
Мяне заціснулі за краты.
Я прысягаю вам, сябры,
Мае палі,
Мае бары, —
Кажу вам — я не вінаваты!
Пасля польскай аперацыі пачалася латышская. Латышоў арыштоўвалі як удзельнікаў нацыяналістычнай контррэвалюцыйнай арганізацыі. Улічваючы перавыкананне плана па польскай аперацыі і недавыкананне па латышскай, НКВД пачаў аб'яўляць польскіх шпіёнаў латышскімі.
Але стараннасць не дапамагла Барысу Берману. Ён быў арыштаваны, а на пасадзе кіраўніка НКВД Беларусі ў 1938 годзе яго змяніў Аляксей Наседкін. Перад адпраўкай у Мінск яго прыняў Сталін і папрасіў разабрацца з «спадчынай» Бермана і перадаў скаргі на неабгрунтаваныя рэпрэсіі.
Наседкін называў Бермана «сапраўдным д'яблам, што вырваўся з апраметнай».
«Па суботах, — распавядаў ён пазней свайму сакамерніку, — Берман ладзіў вытворчыя нарады. Выклікалі на сцэну па падрыхтаваных спісах шэсць чалавек з ліку следчых — трох найлепшых і трох найгоршых. Берман пачынаў так: «Вось адзін з найлепшых нашых працаўнікоў, Іваноў Іван Мікалаевіч. За тыдзень таварыш Іваноў скончыў сто спраў, з іх сорак — на вышэйшую меру, а шэсцьдзесят — на агульны тэрмін у тысячу гадоў. Віншую, таварыш Іваноў. Дзякуй! Сталін пра вас ведае і памятае. Вы прадстаўляецеся да ўзнагароды ордэнам, а зараз атрымаеце грашовую прэмію ў суме пяці тысяч рублёў! Вось грошы. Сядайце!»
Раптам у мёртвым бязмоўі Берман гучна называў прозвішча … «Вось Міхайлаў Аляксандр Сцяпанавіч. Глядзіце на яго таварышы! За тыдзень ён скончыў тры справы. Ніводнага расстрэлу, прапануюцца тэрміны ў пяць і сем гадоў». Мёртвая цішыня. Берман павольна падыходзіць да няшчаснага. «Вахта! Забраць яго!» Следчага адводзяць … «Высветлена, што гэты чалавек завербаваны нашымі ворагамі, якія паставілі сабе мэтай сарваць працу органаў, сарваць выкананне заданняў таварыша Сталіна».
Наседкін пратрымаўся на пасадзе кіраўніка НКВД у Беларусі яшчэ менш за Бермана. У снежнi 1938 гады ён таксама быў арыштаваны, а ў 1940 годзе прыгавораны да расстрэлу за тыя ж злачынствы, што і Берман — удзел у антысавецкай змове і шпіянажы.
За ходам следства па справе Бермана сачыў асабіста Сталін. У яго архіве захоўваецца накіраваная яму Лаўрэнціем Берыем копія допыту Бермана. Відаць, што Сталін яе ўважліва чытаў, на дакуменце ёсць яго пазнакі.
Увесь допыт прысвечаны нарадзе прадстаўнікоў замежных выведак, што нібыта адбылася «ў Германіі ў зацішным мястэчку, недзе ў раёне Гарца». Паводле сцэнару НКВД, Берман быў агентам нямецкай разведкі з 1933 года і «сістэматычна перадаваў яе прадстаўнікам сакрэтныя матэрыялы пра следчай і агентурнай працы НКВД і стане Узброеных сіл СССР на заходняй мяжы». Нібыта ад «афіцэра сувязі» германскай разведкі яму стала вядома аб тым, што разведкі розных краін (французы, англічане і немцы) на гэтай нарадзе заплюшчылі вочы на рознагалоссі, каб аб'яднаць намаганні для актывізацыі яшчэ не разгромленых ў СССР кадраў і рэсурсаў. Нібыта на нарадзе асабіста прысутнічаў Герман Герынг.
Паказанні Бермана здаюцца абсалютнай ахінеяй.
«Замежныя разведкі усялякімі шляхамі збіралі ў СССР праз сваю агентуру такія пытанні і перадавалі іх у «лабараторыю Гебельса», які і з'яўляецца пастарам Троцкага і нейкіх буйных сацыял-дэмакратаў. На гэтай аснове ў «лабараторыі Гебельса-Троцкага» паўстала пытанне аб выпуску дакумента, які б адказваў на «пытанні», пайшоў бы далей гэтага, гэта значыць быў бы складзены дакумент - нешта накшталт праграмы для такіх людзей у мэтах барацьбы супраць СССР».
Пазнакі Сталіна, відавочна сур'ёзна занепакоенага расповедам Бермана аб інтрыгах замежных разведак, дазваляюць меркаваць аб маштабах яго параноі.
Ён не толькі паверыў сфабрыкаванаму аповеду пра нараду, але і чамусьці вырашыў, што Берман хлусіць і сам на ім прысутнічаў, а не чуў ад «афіцэра сувязі».
Барыс Берман быў арыштаваны 24 верасня 1938 году, а роўна праз 3 месяцы, 24 снежня 1938 года, арыштавалі яго магутнага старэйшага брата — Мацея Бермана, былога начальніка ГУЛАГа ОГПУ-НКВД, а затым наркама сувязі. Ён быў расстраляны 7 сакавіка 1939 года, праз два тыдні пасля таго, як Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР прысудзіла да смяротнага пакарання яго брата.
У хрушчоўскія гады, калі справы рэпрэсаваных пераглядаліся, кіраўнік сталінскага ГУЛАГа Мацей Берман, вінаваты ў гібелі тысяч вязняў, быў рэабілітаваны, а Барыса Бермана пакінулі без рэабілітацыі. Гэта рашэнне 1956 года пацвердзіла ў 2014 годзе і Ваенная калегія Вярхоўнага суда РФ, якая разглядала запыт Аляксандра Бусарава.
Зрэшты, падобна, што сучасныя расійскія чэкісты не лічаць Барыса Бермана злачынцам. На сайце ФСБ ў 2001 годзе быў змешчаны артыкул, у якім ён з павагай называецца «выдатным разведчыкам».
Аляксандр Бусараў расказвае пра тое, чаму яго зацікавіў лёс Бермана:
«Калі ў сучаснай Расіі сталіністы кажуць пра непазбежнасць «памылак» у працы савецкіх органаў дзяржбяспекі, на памяць прыходзіць гісторыя з Барысам Берманам і тысячамі ахвяр яго вар'яцкага тэрору. Менавіта вар'яцкага, таму што няма іншага слова, якое б апісвала стан спусташэння прыгранічных вёсак, урадавых структур і органаў мясцовай улады, які рухаўся за арыштамі.
Крывавая оргія кіраўніка рэспубліканскага НКВД, як вынікае з дакументаў, здзяйснялася ў поўнай звязцы з такім жа звар'яцелым сакратаром ЦК Беларусі Шаранговічам, які ўсюды бачыў «шпіёнаў», «дыверсантаў» і патрабаваў іх арышту і знішчэння. Іх крывавае вар'яцтва было працягам параноі Сталіна, якая бы ветраная воспа распаўсюджвалася па краіне ад вышэйшага кіраўніцтва да хатніх гаспадынь.
Берман і Шаранговіч пасля пад арыштам прызнаюцца ў выдуманых следствам злачынствах: Берман у тым, што ў 1933 годзе, у камандзіроўцы ў Германіі, «быў расканспіраваны і злоўлены з доказамі злачынства, пасля чаго супрацоўнікам германскай разведкі Протцэ завербаваны ў якасці агента», а Шаранговіч у тым, што шкодніцкімі прышчэпкамі пашыраў чуму сярод свіней.
І ўвесь гэты шматгадовы «карагод» жахлівай хлусні, фарсу, агульнанароднага страху, сярэднявечных катаванняў, крыві, сотняў тысяч смерцяў існаваў толькі дзеля адной мэты — улагодзіць поўную трызнення галаву чалавеканенавісніка Сталіна.
Злачынствы супраць чалавечнасці, учыненыя савецкімі органамі дзяржбяспекі, з'яўляюцца прамым следствам курсу дагадзіць вар'яцтву кіраўніка дзяржавы.
На жаль, расійскія спецслужбы і праваахоўныя органы, раскручваючы ў цяперашні час махавік палітычных рэпрэсій, ідуць па тым жа шляху. Гісторыя іх нічому не навучыла».
