Гісторыя тэксту
Амэрыканскі гімн перакладзены на самыя розныя мовы сьвету. І ня дзіва: самыя розныя мовы сьвету, у тым ліку беларуская, гучаць на вуліцах гарадоў Амэрыкі з вуснах ейных новых грамадзянаў. Шмат хто зь іх, прыкладаючы руку да сэрца, сьпявае або слухае амэрыканскі дзяржаўны гімн Star‑Spangled Banner, што можна было‑б перакласьці як «Зорны штандар», а калі дакладна, дык «Упрыгожаны/асьвечаны зоркамі сьцяг» (spangle = бліскучка). Але далёка ня ўсе ведаюць, у кантэксьце якіх падзеяў і калі паўстаў гэты гімн. А ў ім адлюстраваная канкрэтная гістарычная падзея. Ягоны даслоўны пераклад гучыць гэтак:
- О, ці бачыш ты пры ранішнім сьвятле
тое, што мы так горда ўслаўлялі пры захадзе сонца,
чые шырокія палосы і ясныя зоркі,
якія ў вырашальным баі
мы бачылі над нашымі ўмацаваньнямі,
так велічна зіхцелі?
І чырвоны бляск ракет, выбухі бомбаў
Сьведчылі праз усю ноч, што наш сьцяг быў яшчэ там.
О, скажы, ці той зорны штандар усё йшчэ ўзьвіваецца
Над краінай свабодных
і радзімай адважных?
Гутарка тут пра абарону амэрыканцамі форту МакГэнры, што каля гораду Балтымору, ад наступу брытанцаў.
Брытанска‑амэрыканская вайна (1812‑1815) у 1814 г. абярнулася трывожным бокам для Злучаных Штатаў. Брытанцы спалілі Капітоль, Белы Дом, аблажылі ваеннымі караблямі Балтымор. Якраз у гэты час 35‑гадовы адвакат Фрэнсіс Скот Кі (Francis Scott Key) з палкоўнікам Джонам Стуартам Скінэрам, агентам па абмену ваеннапалоннымі, адправіліся на перамовы з брытанцамі. Місія іхняя была ўхваленая прэзыдэнтам Дэймсам Мэдысанам. Мэтай перамоваў было вызваліць з брытанскага палону доктара Ўільяма Бінэса (Beanes). Бінэс, сябра Фрэнсіса Кі, знаходзіўся на адным з брытанскіх караблёў. Туды й прыбылі два перамоўцы.
Перамовы скончыліся пасьпяхова. Дамовіліся, што др. Бінэса адпусьцяць. Але паколькі неўзабаве мелася адбыцца атака на форт МакГэнры, трох амэрыканцаў затрымалі на некалькі дзён, бо яны чулі ў гутарках пра заплянаваны штурм. Такім чынам, яны й сталіся сьведкамі бою.
З адлегласьці трох міляў 13‑га верасьня 1814 г., у дажджлівы дзень, яны бачылі пад вечар, як над фортам сьвяціўся баявы сьцяг Злучаных Штатаў. На ім тады было 8 чырвоных палосаў, 7 белых і 15 белых зорак на сінім полі. У разгар бою, уначы, сьцягу не было відаць і нельга было сказаць, ці форт здаўся ці не.
Але, калі на наступны дзень разьвіднела, над фортам лунаў, ужо не малы баявы сьцяг, а вялізарны штандар, як сьведчаньне ўдалай абароны.Дарэчы, гэты сьцяг, 42 футы ўдаўжкі, знаходзіцца цяпер у Нацыянальным Музэі Амэрыканскай Гісторыі ў Вашынгтоне (Smithsonian Institution).
Пад моцным уражаньнем ад пабачанага Фрэнсіс Кі, які займаўся вершапісаньнем, выхапіў зь кішэні выпадкова захаваны канвэрт, і напісаў на ім першыя словы вершу: «Oh, say can you see, by the dawn’s early light, What so proudly we hailed at the twilight’s last gleaming» — О, скажы, ці бачыш ты ў ранішнім сьвятле тое, што мы так горда ўслаўлялі пры захадзе сонца?
Вярнуўшыся ў Балтымор, Кі адразу‑ж дапісаў верш, загаловіўшы яго «Абарона форту МакГэнры». У вершы, дарэчы, усіх чатыры звароткі, тым часам як пяецца толькі першая. Кі паказаў напісанае свайму швагру, судзьдзі Джозэфу Нікальсану. Верш Нікальсану спадабаўся, і той аддаў яго друкару. Лісткі зь вершам раздалі ўсім абаронцам форту МакГэнры на радаснае адзначэньне перамогі.
Кі перапісаў некалькі экзэмпляраў свайго вершу ад рукі. Адзін такі арыгінал сёньня перахоўваецца ў Мэрылэндзкім Гістарычным Таварыстве. А на новай мадэлі сучаснага амэрыканскага пашпарту, на адвароце франтавое вокладкі, адбітыя словы зь яго (заключныя радкі гімну): O say does that star‑spangled banner yet wave
O’er the land of the free and the home of the brave.
Паходжаньне мэлёдыі
Мяркуюць, што Фрэнсіс Кі, калі пісаў свой верш, ня думаў пра яго як пра песьню. Але так выпала, што песьняй ён стаўся. Хутка пасьля яго напісаньня тэкст быў апублікаваны з нотамі ды ўжо пад новым загалоўкам — The Star‑Spangled Banner. Падхапілі верш і газэты, апублікаваўшы з заўвагай, што яго можна сьпяваць на матыў песьні «Анакрэон у нябёсах». Мэлёдыя была брытанскага паходжаньня. У Лёнднае ў той час карысталася славай так званае Анакрэонскае Таварыства (Anacreontic Society).
Заснаванае яно было ў сярэдзіне 1700‑х гадоў. Да яго належалі адвакаты, лекары ды іншыя прафэсіяналы. Таварыства назвалі ў гонар старагрэцкага прыдворнага паэта Анакрэона. Лёнданскія анакрэонцы бавілі час рознымі забавамі ды песьнямі, прысьвечанымі жанчынам, віну й іншым прыемнасьцям. Песьні анакрэонцаў сталіся папулярнымі і ў Амэрыцы таго часу. Адна з мэлёдыяў, «Анакрэон у нябёсах», і падыйшла якраз да вершу Фрэнсіса Кі, хоць яна і цяжкаватая да выкананьня. Ейны дыяпазон — паўтары актавы.
Напісаў мэлёдыю ў 1780 годзе (паводле іншых крыніцаў у 1771 г.) ангелец Стафорд Сьмітс.
Калі сёньня выглядае іранічна, што амэрыканскі гімн бярэ свой мэлядыйны пачатак у песьні варожай сваім часам брытанскай дзяржавы, дык трэба мець на ўвазе, што тагачаснае грамадзтва не было ідэялігізаванае, і варожасьць да іншай дзяржавы не пераносілася на музыку. Пагатоў, што ў амэрыканскай культуры таго часу ляжала брытанская спадчына.
Празь 19‑е ст. песьня пра «зорны штандар» набывала папулярнасьці, яе выконвалі пры розных урачыстасьцях, але афіцыйнага статусу яна ня мела. І толькі ў 1889 годзе міністар флоту загадаў выконваць яе ў часе ўздыманьня сьцягу. Крыху пазьней яна пачала гучэць пры адкрыцьці спартовых спаборніцтваў. У 1916 годзе прэзыдэнт Ўудро Ўілсан выдаў загад сьпяваць «Зорны штандар» пры вайсковых урачыстасьцях. І толькі 3 сакавіка 1931 году прэзыдэнт Гэрбэрт Гувэр зацьвердзіў пастанову Кангрэсу ЗША, якой «The Star‑Spangled Banner» абвяшчаўся афіцыйным гімнам Злучаных Штатаў.
У вершы Фрэнсіса Кі пра абарону форту МакГэнры, у трэцяй зваротцы, ёсьць суровыя словы асуджэньня брытанскіх агрэсараў, пра якіх сказана:
- Іхняя кроў змыла сьмярдзючы сьлед іхняга бруду
І ніякае сховішча ня зможа ўратаваць
гэтых наймітаў і рабоў
ад страху ўцёкаў або панурасьці магілы.
З часам, калі амэрыканска‑брытанскія дачыненьні наладзіліся, а пасьля сталіся прыязнымі, саюзьніцкімі, рабіліся спробы перапісаць гэтую зваротку, але з гэтага нічога не атрымалася. Словы засталіся, толькі яны больш не пяюцца, хоць і застаюцца фармальнай часткай гімну.
Пераклад для сьпеву
Зразумела, поўнага беларускага перакладу на мэлёдыю гімну не прасьпяваеш. Беларускія словы шмат даўжэйшыя за ангельскія, націскі й музычныя фразы не супадаюць. Калі ў арыгінале 94 склады, дык у беларускім перакладзе — 132. Затое ангельскіх слоў у арыгінале (уключна з артыклямі) больш як беларускіх у поўным перакладзе — адпаведна 80 і 65. Каб мець беларускі сьпеўны тэкст з рыфмамі, як у арыгінале, трэба яго «сьціснуць, скандэнсаваць», ахвяроўваючы пры гэтым некаторымі дэталямі й паэтычнымі вобразамі арыгіналу (калі ў арыгінале 80 слоў, дык у перакладзе толькі 57). У нашым выпадку пераклад атрымаўся наступны:
- Зорны Штандар
- О, ці бачыш ты зноў пераможны наш сьцяг,
што так горда лунаў у зацятым змаганьні,
і як зоркі на ім асьвятлялі прасьцяг
доўгай ноччу баёў, што грымелі да раньня?
Бітвы вогненнай жар і змагарны разгар
пацьвярджалі ўсю ноч, што там быў наш штандар.
О, ты мне скажы, ці красуе той сьцяг
над краінай свабод, дзе адважны народ?
Сярод дзяржаўных гімнаў амэрыканскі адзначаецца тым, што ён прысьвечаны выключна сьцягу. Праўда, у некаторых іншых гімнах сьцяг фігуруе таксама. Ёсьць ён, прыкладам, у францускай «Марсэльезе» — праўда, ня свой, але сьцяг ворага: «Супраць нас тыранія ўзьняла свой крывавы сьцяг».
Ёсьць і ў беларускім нацыянальным радок: «штандар наш бел‑чырвона‑белы пакрыў сабой народны рух». У сучасным гімне Рэспублікі Беларусь двойчы згадваецца сьцяг: «Мы, беларусы….У бітвах за волю, бітвах за долю свой здабывалі сьцяг перамог!», а таксама заключныя радкі: «Горда‑ж узьвіся ў ясныя высі сьцяг пераможны — радасьці сьцяг!» У гімнах суседзяў Беларусі сьцяг ня згадваецца. Суседзі ўслаўляюць краіну, мінуўшчыну, змаганьне за незалежнасьць.
У Амэрыцы, чыё грамадзтва складаецца з ураджэнцаў усіх народаў сьвету, і дзе рэлігія строга адлучаная ад дзяржавы, сьцяг стаўся ўвасабленьнем нацыі. Ён услаўляецца й дэманструецца паўсюдна, афіцыйна й прыватна, як сымбаль адзінства ў разнастайнасьці, як сымбаль свабоды ў перахоўваньні й культываваньні прынесеных здалёк выяваў духова‑культурнае спадчыны народаў сьвету. Галоўным знакам гэтае свабоды ды гатовасьці бараніць яе і стаўся «Зорны Штандар».
