Фота Надзеі Бужан.
Пратэсныя настроі ў беларускім грамадстве ўзніклі не раптам, да іх падвёў ланцужок падзей, якія ўплываюць на настроі і ўзровень даверу. Але каталізатарам стаў узровень гвалту з боку сілавых структур у першыя дні пасля выбараў прэзідэнта. Сацыёлаг Андрэй Вардамацкі прэзентаваў вынікі апошняга даследавання, якое паказвае прычыны і асаблівасці беларускага пратэсту. Піша TUT.BY.
Маніторынгавае даследаванне праводзілася з верасня 2020 года Беларускай аналітычнай майстэрняй Андрэя Вардамацкага з дапамогай фокус-груп. Упор у такіх даследаваннях робіцца не на колькасць і рэпрэзентатыўнасць, а на глыбіню прапрацоўкі інтэрв'ю. «Задача ў тым, каб атрымаць сам спіс матываў, адносін або ацэнак, якія існуюць у масавай свядомасці», паказвае сацыёлаг.
Што прывяло да росту пратэсных настрояў?
Да росту пратэсных настрояў у беларускім грамадстве вялі некалькі фактараў, якія паступова падвышаюць градус незадаволенасці.
Пачынаючы са снежня мінулага года паскорыўся рост колькасці тых, хто ацэньваў эканамічную сітуацыю як дрэнную. У канцы сакавіка — пачатку красавіка ён дасягнуў 61% супраць 38% на стыку 2019 і 2020 гадоў. Пазней вырасла ступень незадаволенасці рэакцыяй урада на сітуацыю ў час эпідэміі каранавіруса. Як вядома, тады ж пачаўся маштабны рух дапамогі медыкам, які даў яго ўдзельнікам досвед самаарганізацыі.
— Эканамічнае самаадчуванне, можна сказаць, — порах, а кавід — бікфордаў шнур. Яны спарадзілі гэты выбух, — каментуе сацыёлаг, кіраўнік Беларускай аналітычнай майстэрні, прафесар Андрэй Вардамацкі.
Следам за падзеямі, цесна звязанымі з першай хваляй эпідэміі каранавіруса, адбылася рэзкая змена медыяпаводзін беларусаў, што адбілася на ўзроўні даверу да прэсы.
Давер да дзяржСМІ стаў апускацца, у прыватнасці ён змяніўся з 17% у сакавіку да 4,2% у ліпені, а да недзяржаўных выданняў, наадварот, стаў расці, павялічыўшыся з амаль 13% у сакавіку да 27% у ліпені.
Такую ж з'яву сацыёлагі назіралі ў перыяд «маршаў недармаедаў» у 2017 годзе, адзначае эксперт.
Бачыць сацыялогія ў тым, што адбываецца, і дзве больш глабальныя прычыны. Гэта змяненне адукацыйнай структуры насельніцтва. За перыяд у 20 гадоў амаль у 2 разы павялічылася колькасць людзей з вышэйшай адукацыяй. Пры такім узроўні адукацыі насельніцтва аўтарытарныя рэжымы немагчымыя, паказвае Вардамацкі, спасылаючыся на глабальныя даследаванні.
Аказваюць уплыў і змены ў структуры эканомікі: скарачэнне значнасці транспартна-сыравіннага складніка і ўзмацненне ролі інтэлектуальных вытворчасцяў, развіццё тэхналогій. Гэта не можа не адбівацца на грамадскім свядомасці і каштоўнаснай іерархіі.
А што было самой прычынай выхаду людзей на вуліцу?
Спіс падзей і з'яў, якія выклікалі незадаволенасць у часткі грамадства, назапашваўся. Гэта, як гаварылася вышэй, незадаволенасць дзеяннямі ўрада падчас эпідэміі каранавіруса вясной, з'явы і падзеі, якія адбываліся падчас прэзідэнцкіх выбараў, непасрэдна самі выбары і іх вынік.
Але абсалютнай дамінантай стала жорсткасць паводзін сілавікоў. Па дадзеных сацыёлага, каля 60% маглі б змірыцца з фальсіфікацыяй выбараў, калі б не брутальнасць дзеянняў сілавых структур.
Фота Надзеі Бужан.
Пратэсты працягваюцца амаль чатыры месяцы. Чаму пратэстоўцы не здаліся?
Сацыёлаг вылучае пяць параметраў, якія характарызуюць паводзіны і матывацыю пратэстоўцаў. Адзін з іх — гэта зрух болевага парогу. У канцы вясны Сяргей Ціханоўскі казаў пра тое, што атрымаць 15 сутак не страшна, што гэта можна перажыць, успамінае Андрэй Вардамацкі. Як відаць з пазнейшых падзей, усё больш людзей гатовыя адстойваць свае інтарэсы і правы, нават ведаючы, якую за гэта прыйдзецца плаціць цану: магчымыя збіцці, штрафы і арышты, страта працы.
У той жа час адбываліся звязаныя з першым параметрам трансфармацыя страху ў гнеў і арыентацыя на доўгайграючы пратэст. У часткі грамадства, настроенай на дасягненне перамен, ёсць ўсведамленне, што гэта не адбудзецца за адзін раз, таму яны не здаюцца пасля разгонаў.
— У сацыяльнай псіхалогіі пратэстоўцаў змянілася ўспрыманне няўдачы сённяшняга дня, якая заключаецца ў тым, што няўдача сённяшняга дня спараджае не апатыю, а матывацыю выходзіць яшчэ і яшчэ.
У той жа час удзел у акцыях пратэсту ўспрымаецца як псіхалагічны пазітыў і энергетычная падзарадка. Акцыі служаць эмацыйным падсілкоўваннем для ўдзельнікаў, што нязвыкла для пратэстаў.
— У свеце асноўная мэта выхаду — гэта нешта негатыўнае, сказаць «не» эканамічнай палітыцы ўрада, экалагічнай, адукацыйнай.
У беларускім выпадку функцыя выхаду змянілася. Дамінанта заключаецца не ў негатыўнай частцы выхаду, а пазітыўнай. Для людзей выхад з'яўляецца псіхалагічна неабходным, як падзарадка і набыццё пазітыўнай энергіі ад навакольных людзей і ад самой падзеі. У гэтым асаблівасць беларускага пратэсту.
Фота Надзеі Бужан.
Пятая характарыстыка — гэта адсутнасць лідара. Традыцыйна ў падобных рухах была сацыяльна-псіхалагічная патрэба фізічнай прысутнасці яго лідара. У Беларусі патэнцыйныя або рэальныя лідары «знікалі ў завулках беларускай юрыдычнай сістэмы», што змяніла стаўленне да самой гэтай ролі.
Патрэба ў фізічнай прысутнасці лідара на месцы падзей знікла. Гэта спарадзіла самаарганізацыю і феномен плаваючага лідарства. Гэта ж дазваляе прызнаваць лідарамі тых, хто знаходзіцца далёка.
Ці можна казаць аб падзеле грамадства?
Сацыёлаг пазначае выразны падзел дзвюх сацыяльных груп: тыя, хто падтрымлівае ўладу, і прыхільнікі перамен. Ён вылучае поўную ўзаеманепераходнасць іх каштоўнасных сістэм, з-за чаго бакам складана чуць адзін аднаго і знаходзіць аргументы, здольныя пераканаць.
— Прыхільнікі існуючага афіцыйнага істэблішменту маюць шкалу параўнання з 90-мі гадамі і на гэтай аснове ажыццяўляюць увесь круг параўнанняў. А прыхільнікі перамен і іх шкала — гэта параўнанне з краінамі па перыметры на сённяшні дзень, — каментуе сацыёлаг.
Фота Надзеі Бужан.
Найважнейшым адрозненнем даследаванне паказала псіхалагічную неабходнасць удзельнічаць у працэсе прыняцця рашэнняў у прыхільнікаў перамен. У прыхільнікаў дзейнай улады такая патрэба адсутнічае.
Да чаго ўсё гэта вядзе?
У выніку падзей апошніх месяцаў адбываецца трансфармацыя тыпу нацыянальнай ідэнтычнасці, адзначае Андрэй Вардамацкі. Калі ў пачатку года гэта быў тэрытарыяльна-дзяржаватворчы тып (калі агульнымі з людзьмі адной нацыянальнасці значная частка называе тэрыторыю, зямлю і дзяржаву), то цяпер ён дапаўняецца палітычна-грамадзянскай кампанентай.
Характарыстыкі беларускага пратэснага руху, як вынікае з вынікаў даследавання, то-бок адсутнасць патрэбы ў лідары, досвед і ўзмацненне самаарганізацыі, жаданне браць удзел у прыняцці важных для грамадскасці рашэнняў, можна разглядаць як працэс падрыхтоўкі грамадства да пераходу ў стан, калі грамадства будзе гатова да пабудовы, напрыклад, парламенцкай рэспублікі.
Гэта кажа аб аддаленні ад патэрналізму і аднаго цэнтра прыняцця рашэнняў.
