12.02.2012 / 15:35

Паэт, які пратэставаў супраць карнай псіхіятрыі

Да 75-годдзя Алеся Наўроцкага піша Анатоль Сідарэвіч.

Бачачы, што дазваляюць сабе некаторыя сучасныя ўжо немаладыя аўтары ў дачыненні да пачынальнікаў і класікаў, я — у сувязі з асобай і 75-мі ўгодкамі Алеся Наўроцкага — згадваю спрэчку, што адбылася ў 1962 годзе паміж Міколам Арочкам і Уладзімірам Караткевічам.

Рэцэнзію М. Арочкі на першую кніжку А. Наўроцкага я не назваў бы надта рэзкаю. І ўсё ж У. Караткевіч палічыў патрэбным даць рэцэнзенту «адлуп».

Каб мяне разумелі і маладыя, пачну ab ovo.

Ужо

паасобныя публікацыі Алеся Наўроцкага ў перыядычным друку выклікалі зацікаўленне ў літаратурных колах Беларусі. Па-першае, у паэзію ішоў не філолаг (хутка народзіццца тэрмін «філалагічнае пакаленне»), а медык.

Па-другое, змешчаныя ў перыёдыцы творы вылучаліся, калі можна так сказаць, неардынарнасцю.

У творах выпускнікоў і студэнтаў філфака БДУ (тады і журналістаў рыхтавалі на філфаку), што ні кажы, праглядалася вывучка ў старэйшых, «школа».

І не з першага зборніка паўстала асабовасць, напрыклад, такіх постацяў, як Рыгор Барадулін, Генадзь Бураўкін і Янка Сіпакоў, бо паэзія і літаратура ў цэлым пачала вызваляцца з-падсталінска-жданаўскага жалезнага абцаса зусім нядаўна — пасля ХХ з’езду КПСС (1956).

А вось Алесь Наўроцкі, хоць і нарадзіўся ў сям’і настаўніка літаратуры, менш залежаў ад «школы».

І калі ў 1962 годзе ў свет выйшаў ягоны першы зборнік вершаў «Неба ўсміхаецца маланкаю», у беларускай перыёдыцы адбылася міні-дыскусія.

12 чэрвеня 1962 года ў «Літаратуры і мастацтве» з’явілася рэцэнзія Міколы Арочкі.

Першы абзац пачынаўся са словаў: «Правільна кажуць: чым большы талент у пісьменніка, тым ён арыгінальнейшы». У другім абзацы чытаем: «Ніхто не адмовіць у арыгінальнасці маладому паэту Алесю Наўроцкаму. Яго вершы, сабраныя ў першай кніжцы «Неба ўсміхаецца маланкаю», ужо не раз выклікалі ў адных захапленне і падтрымку, у другіх — супярэчлівае ўражанне, насцярожанасць, але ўсе сыходзіліся на адным: гэта паэт самабытны, арыгінальны. А значыць — і таленавіты».

Як і належыць, у рэцэнзіі быў разбор моцных і слабых бакоў зборніка.

Крытык вылучаў — і слушна — асаблівае ў творчай манеры паэта: «Наўроцкі — не прыхільнік традыцыйнай складнасці і напеўнасці радка, філіграннай адточкі слова, ці нават хлёсткай рыфмы. Уся яго ўвага як бы скіравана на пошукі важнага вобраза-мыслі, і адпаведна яму рытмічна-інтанацыйнага складу радка».

Знайшоў М. Арочка таксама падабенства почырку аўтара першай кніжкі са стылем Уолта Уітмэна і Пабла Неруды.

І адзначаў: «Гэта не сляпое перайманне, не эпігонства».

У той жа час рэцэнзент адзначаў, што жаданне маладога паэта «гаварыць арыгінальна вельмі ж часта пераходзіць у яго ў арыгінальнічанне».

І дадаваў: «Узнікае яно, можа, і не заўсёды свядома». Пісаў ён і пра «залішне ўскладнёныя, а то і безгустоўныя вобразы». Дасталося ў рэцэнзіі і рэдактару зборніка Васілю Сёмуху.

Перш чым казаць пра Караткевічаў «адлуп» Міколу Арочку, адзначу, што рэцэнзія на зборнік А. Наўроцкага пад вымоўным загалоўкам «Натхнення табе, паэт!» з’явілася і ў сёмай кніжцы «Полымя» за 1962 год.

Аўтарам яе быў Анатоль Клышка — таксама, як і Мікола Арочка, пісьменнік філалагічнага пакалення. Рэцэнзент адзначаў, што першая кніга паэта — «кампазіцыйна строга прадуманы зборнік». Заўважыў ён і тое, што некаторыя раней апублікаваныя вершы не ўвайшлі ў яго. Значыць, паэт (і рэдактар) чыніў адбор. Не менш істотны быў у рэцэнзіі і сказ: «Радуешся за смелы пошук».

Мушу адмыслова зацеміць таксама, што пра А. Наўроцкага і яго першую кнігу палічыў патрэбным выказацца таксама і «чысты» крытык.

У 12-м нумары часопіса «Беларусь» за 1962 год былі змешчаныя фотаздымак паэта і рэцэнзія Рыгора Бярозкіна «Маладосць шукае». Крытык пісаў:

«Алесь Наўроцкі ўпарта не хоча пісаць бяздумных пейзажаў, «цёплых» і «задушэўных» вершаў пра «басаногае маленства», — ён прынцыпова не прымае інерцыі, штампа, завучанасці і аўтаматызму, ён ШУКАЕ».

Сярод літаратурных настаўнікаў маладога паэта Р. Бярозкін, не аспрэчваючы М. Арочкі, назваў і Уладзіміра Маякоўскага (і гэта лагічна, бо Неруда блізкі да Маякоўскага). Што ж тычыцца недахопаў у творах А. Наўроцкага, дык выказванні Р. Бярозкіна на гэты конт амаль цалкам супалі з выказваннямі М. Арочкі.

Уладзімір Караткевіч, мусіць, не ведаў, што ў «Беларусі» будзе рэцэнзія Рыгора Бярозкіна.

Ды яму больш рупіла, выказваючыся пра кніжку Алеся Наўроцкага і пра ацэнку яе Міколам Арочкам, даць «адлуп» будучаму доктару філалагічных навук. Не ведаю, які быў першы варыянт рэцэнзіі (цікава, ці захаваўся ён?), але больш чым упэўнены, што

рэдактарка аддзела крытыкі ў «Маладосці» Вера Палтаран пастарался, каб у тэксце У. Караткевіча не згадвалася імя М. Арочкі, каб літаратурная спрэчка не пераўтварылася ў міжасабовую.

Чаму У. Караткевіч (аб той пары аўтар двух паэтычных і аднаго празаічнага зборнікаў) узяў палемічны тон? Можа,

у нейкай меры значэнне мела тое, што Караткевіч быў пісьменнікам не тутэйшае, не менскае вывучкі і школы, а ўкраінскае, кіеўскае.

Па-другое, на пачатку творчага шляху Караткевічу таксама давялося сутыкнуцца з рэзкай крытыкай. А рэзкасць была не так у Арочкавым тэксце, як у яго загалоўку: «Арыгінальнасць і арыгінальнічанне». Загаловак хлёсткі, запамінальны. (Трохі пазней іншы крытык назаве сваю рэцэнзію на першы зборнік паэта Міколы Купрэева «На хадулях арыгінальнасці».) У дадатак да ўсяго

Караткевіч, як і іншыя пісьменнікі, асцерагаўся вяртання бэндаўшчыны, рэцыдываў АГЛАБЕЛЬНАЙ крытыкі. Вось чаму ён, на маю думку, не стрымаўся і вырашыў даць рэцэнзенту «па руках».

Хоць у сваім водгуку У. Караткевіч таксама выказаў свае прэтэнзіі і заўвагі Наўроцкаму, ён палічыў патрэбным заступіцца за калегу.

Калі ў 1968 г. выйдзе другі паэтычны зборнік Алеся Наўроцкага «Гарачы снег», рэцэнзій таксама будзе нямала.

Яны з’явяцца ў «ЛіМе», «Беларусі», «Маладосці» і «Мінскай праўдзе». А крайнімі стануць тэксты Георгія Юрчанкі «Пачатак і працяг» («ЛіМ» за 3 снежня 1968 года) і «…між двух жорнаў» Янкі Шпакоўскага (другая кніжка «Маладосці» за 1969 год). Шпакоўскі, апроч таго, змесціць рэцэнзію і ў маскоўскай «Дружбе народов» (№ 6 за 1969 год).

«Дзіўны ён паэт, Алесь Наўроцкі, — пісаў Я. Шпакоўскі. — Усё ў яго не так, як у людзей, увесь ён у крайнасцях, у супярэчнасцях…».

Не выключаю, што гэтая «крайнасць» і супярэчлівасць патлумачана, як самой прыродай таленту паэта, так і супярэчлівасцю эпохі.

У 1962 годзе У. Караткевіч адзначаў, што галоўная рыса вершаў А. Наўроцкага — ГУМАНІЗМ, «бо ён добра разумее, што кожны забіты чалавек — гэта забіты сусвет».

У гэтых словах крытыка Караткевіча мы бачым, як казалі бальшавіцкія ідэолагі, пропаведзь АБСТРАКТНАГА ГУМАНІЗМУ. І трэба згадзіцца, што

гуманізм (не савецкі, а проста гуманізм) у творах А. Наўроцкага сапраўды прысутнічаў.

Нават у такім творы, як «Размова з Уладзімірам Ільічом», бо гэта, паводле А. Клышкі, размова «пра тое, што адкрылася нам на ХХ і ХХІІ з’ездах партыі…» А на тых з’ездах, нагадаю, адкрыліся злачынствы сталінізму. І Сталіна супрацьпаставілі Леніну. Яшчэ патрэбен быў час, каб мы ўсвядомілі злачыннасць ленінізму і бальшавізму наагул. І калі з 1966-га, а асабліва з 1968-га (падзеі ў Чэхаславікіі і Польшчы) у палітыцы КПСС яўна вызначылася ахоўна-кансерватыўная тэндэнцыя, калі з новай сілай пачаліся жорсткія рэпрэсіі супраць іншадумцаў, А. Наўроцкі быў адзін з нямногіх, хто асмеліўся сказаць «не».

У 1978 годзе, пратэстуючы супраць ужывання да іншадумцаў псіхіятрыі, паэт і лекар А. Наўроцкі выйшаў з Саюза пісьменнікаў. Ідэолагі ж вырашылі выкасаваць яго з беларускай літаратуры зусім.

І ў 4-м томе «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» (1987) мы не знойдзем артыкульчыка «Наўроцкі Алесь», хоць, апрача двух зборнікаў вершаў, ён паспеў яшчэ выдаць зборнік прозы «Валун», кнігу таксама неардынарную.

4-ы том «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» выйшаў якраз тады, калі бальшавіцкі рэжым пачаў дыхаць на ладан. А праз тры гады ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» выйшла новая кніга паэта — «Пакаленні і папялішчы». У адрозненне ад першых двух томікаў, гэты даволі ёмісты том застаўся без увагі крытыкі. Не таму, што не было чаго сказаць пра змешчаныя ў ім творы, а таму, што ў той час на першае месца выйшлі гісторыя і публіцыстыка. У літаратурнай навуцы і крытыцы насталі крызіс, пара пераацэнак. Увага больш звярталася на вяртанне спадчыны ахвяраў бальшавіцкага рэжыму, на ўпісванне ў агульнанацыянальны кантэкст даробку пісьменнікаў-эмігрантаў, на асэнвасаванне ўсяго гэтага.

Паэт Алесь Наўроцкі зноў змоўк. Гэта я таксама патлумачу і асабістымі матывамі, і палітычным кліматам у Беларусі.

І якое ж было маё здзіўленне, калі ў кастрычніку 2010 года ў газеце «Новы час» з’явіліся яго вершы і амаль у той самы дзень раздаўся званок. Званіў Алесь Піліпавіч. Прапанаваў мне сустрэцца.

Цяпер выдам таямніцу. Пра сустрэчу з паэтам я паведаміў Міхасю Скоблу, які вельмі і вельмі хацеў з пазнаёміцца са старэйшым калегам. Я сказаў Міхасю: прыходзь на сядзібу БНФ, я туды зайду з Наўроцкім, і нібыта выпадкова ты пазнаёмішся з ім. Так яно і сталася. І добра, што сталася, бо

Алесь Піліпавіч прасіў маёй рады, які камп'ютар і дзе набыць, каб набраць свае творы.

Я ж, сугубы карыстальнік, у гэтай тэхніцы мала што цямлю. А тут і Міхась Скобла, і Мікола Касцюкевіч, які апынуўся на сядзібе БНФ сапраўды выпадкова. Вось гэтыя хлопцы і дапамаглі свайму Алесю Піліпавічу набыць машыну. І цяпер я больш чым упэўнены, што праз год-другі мы ўбачым новую кнігу паэта. Яму ёсць што сказаць.

* * *