Pahroza Atenam
Isnuje ŭstojlivy stereatyp, što ahresiju suprać susiedziaŭ prajaŭlajuć tyraničnyja abo aliharchičnyja režymy, a demakratyja, naadvarot, ad pryrody miralubnaja. Žychary źniščanych pasieliščaŭ na hreckaj vyśpie Samas z takoj dumkaj nie pahadzilisia b.
Jany bačyli, jak pad huki flejtaŭ razburali ścieny ich handlovych haradoŭ. Im u vinu pastavili niežadańnie žyć pavodle demakratyčnych pryncypaŭ. Paradoks? Nie, chutčej, zakanamiernaść. Demakratyja — heta ad hreckaha naradžeńnia ład z aktyŭnaj zamiežnaj palitykaj. Ci nie tamu radykalnaja demakratyja časta hinie pad ułasnymi ruinami?
Ese Aleha Dziarnoviča.
Historyki tradycyjna supraćpastaŭlajuć atenskuju demakratyju dy spartanskuju aliharchiju. Dźvie palityčnyja systemy niby stali etalonami roznych vektaraŭ raźvićcia hramadztva. Atenskaja demakratyja prymajecca za najbolš raźvituju, zakončanuju i daskanałuju formu demakratyčnaha ładu antyčnaści. Załatym viekam atenskaha narodaŭładździa byli siaredzina V — siaredzina IV stahodździa da n.e. Mienavita tady, kab pryciahnuć da dziejnaści hałoŭnaha orhanu ŭłady nižejšy słoj atencaŭ, za naviedańnie Narodnaha schodu była navat ustalavana płata ŭ pamiery dvuch abołaŭ, što adpaviadała siaredniamu zarobku ramieśnika ŭ dzień.
Vyznačeńnie demakratyi
U Atenach tady źjaviŭsia słoj najbiadniejšych hramadzian, jakija stracili suviaź z vytvorčaściu, akazalisia pazbaŭlenyja majomaści, adnak vałodali poŭnym naboram palityčnych pravoŭ. Ułady polisu imknulisia niejkim čynam utrymlivać hetuju masu deklasavanych hramadzian, jakija nia mieli intaresu da pracy dy badzialisia pa vulicach haradoŭ, pierabivajučysia vypadkovymi padačkami, žabravańniem, dy lubili teatralnyja imprezy, śviaty dy vidoviščy. Navat samy talenavity palityk moh stracić upłyŭ siarod hetaj parazytyčnaj masy, kali b nia zdoleŭ zabiaśpiečyć jaje zabavami, jakija kaštavali dziaržavie vialikich srodkaŭ.
Ale heta byŭ peryjad vielmi vysokaj samaacenki atencaŭ. Voś što, pavodle Fukidyda (460—396 da n.e.), kazaŭ słynny pravadyr demakratyi Perykł (495—429) na pachavańni palehłych atenskich hierojaŭ: «Naš dziaržaŭny ład nie pierajmaje čužych ustanoŭ — my sami, chutčej, źjaŭlajemsia ŭzorami dla pierajmańnia niekatorym, čym pierajmajem inšych. Nazyvajecca naš ład demakratyčnym, bo jon hruntujecca nie na mienšaści, a na bolšaści hramadzian… Horad naš — škoła ŭsioj Elady, i miarkuju, što kožny z nas sam pa sabie moža ź lohkaściu i vytančanaściu prajavić svaju asobu ŭ samych raznastajnych žyćciovych umovach... Z usich sučasnych haradoŭ tolki naš horad jašče bolš mahutny, čym idzie pra jaho słava, i tolki jon adzin nie prymusić voraha hnievacca, što toj cierpić biedztva ad takoha praciŭnika, jak my, a paduładnych nam — skardzicca na nikčemnaść uładaroŭ. Takimi vialikimi ŭčynkami my zaśviedčyli mahutnaść našaha horadu na ździŭleńnie sučaśnikam i naščadkam. Kab usłavić nas, nia treba ni Hamera, ni jakoha-niebudź inšaha pieśniara, jaki pryniasie svajoj paezijaj asałodu, što prachodzić, ale nia znojdzie paćviardžeńnia ŭ samoj iścinie. Usie mory i ziemli adkryła pierad nami naša advaha i paŭsiul uźviała viečnyja pomniki našych niaščaściaŭ i pieramoh».
Demakratyčnaja imperyja
Nievypadkova atency spryčynilisia da stvareńnia vajenna-palityčnaha abjadnańnia, skiravanaha na vyzvaleńnie zachoplenych persami haradoŭ Małoj Azii i vyspaŭ Ehiejskaha mora. Ale ŭ kancy hreka-persidzkich vojnaŭ abjadnańnie, užo jak Atenski marski sajuz, pieraŭtvaryłasia ŭ admysłovuju palityčnuju arhanizacyju hreckaha śvietu z bolš šyrokim, čym pieršapačatkova, kołam zadač. Udzieł u lubym sajuzie aznačaŭ stratu častki svabody — adnoj z asnoŭnych charaktarystyk polisu jak niezaležnaj i aŭtanomnaj supołki.
Adnak Ateny nia tolki nia stracili pazycyj, ale j umacavali ich. Damahlisia pieranosu da siabie sajuznaj skarbnicy i stali haspadarami srodkaŭ, jakija pačali aktyŭna vykarystoŭvacca na ŭłasnyja patreby Atenaŭ, mała zvažajučy na mierkavańni sajuźnikaŭ.
Ateny stali razhladać siabie jak svajho rodu staličny, hałoŭny horad Sajuzu, u jaki źjaždžalisia pradstaŭniki ŭsich sajuźnikaŭ u spravach palityčnych, ekanamičnych, sudovych, kulturnickich. Parfenon i ŭvieś kompleks Akropalu byŭ stvorany mienavita ŭ tyja časy finansavaha svavolstva. Finansavyja ŭzajemaadnosiny ŭnutry Atenskaha marskoha sajuzu jašče raz vyjaŭlajuć ciesnuju suviaź radykalnaj demakratyi ź imperyjalizmam.
Ateny pravodzili metanakiravanuju palityku pramoj i aktyŭnaj padtrymki demakratyčnaha ładu ŭ sajuznych polisach. Ale takaja padtrymka mieła roznyja, u tym liku i niehvałtoŭnyja, formy — stvarałasia systema handlova-ekanamičnych preferencyj, jakija viali da ŭzmacnieńnia siarednich razradaŭ hramadzian dy ŭzrastańnia roli narodnych schodaŭ. Ale kali ekanamičnaj i palityčnaj padtrymki było niedastatkova, atency vysyłali flot i adździeły haplitaŭ — ciažka ŭzbrojenych voinaŭ. Z časam patreba ŭ takich radykalnych dziejańniach uzrastała, i hetyja ekspedycyi ładzilisia faktyčna koštam samich sajuźnikaŭ.
Ekspart demakratyi
Ale nia ŭsie sajuznyja polisy mirylisia z panavańniem Atenaŭ — prajavaju niezdavalnieńnia było imknieńnie vyjści z składu Sajuzu. Najpierš takija sproby rabilisia bahatymi polisami, dla jakich atenskaje panavańnie było asabliva ciažkim, tamu jany bačyli mahčymaść zabiaśpiečyć isnavańnie va ŭmovach polisnaj niezaležnaści.
Takija harady mieli aliharchičny ład — kiravalisia znatnymi rodami, u jakich tradycyi hramadzkaj słužby pieradavalisia z pakaleńnia ŭ pakaleńnie. Niazhoda ź vialikadziaržaŭnaj palitykaj Atenaŭ padmacoŭvałasia hłybokaj antypatyjaj da demakratyčnych paradkaŭ, jakija padavalisia ŭładaju nierazvažlivaha natoŭpu.
Pieršyja paŭstańni suprać atenskaha panavańnia adbylisia na takich bujnych vyspach Ehiejskaha mora, jak Naksas, u 469 hodzie da n.e., Fasas, u 465 hodzie da n.e., u horadzie Chalkida na Eŭbiei, u 446 hodzie da n.e. Ale atenskija eskadry chutka naviali paradak — vystupy miaciežnikaŭ padavili siłaj, zavadataraŭ źniščyli, a z žycharoŭ spahnali kantrybucyju i ŭziali klatvy viernaści hiehiemonu. Prydušeńnie sprob vychadu z Sajuzu supravadžałasia ŭstalavańniem demakratyi. Ničoha nie viadoma pra rašeńni Sajuznaha schodu ŭ dačynieńni da paŭstałych. Ateny dziejničali va ŭsich vypadkach samastojna, całkam uśviedamlajučy vyklučnaść svajho aŭtarytetu dy nie pytajučysia mierkavańnia sajuźnikaŭ.
Enerhičnaja palityka Atenaŭ pa eksparcie radykalnaj demakratyi mieła na mecie ŭnifikacyju dziaržaŭnaha kiravańnia ŭ šmatlikich polisach i, urešcie, centralizacyju Sajuzu ŭ cełym.
Los aliharchaŭ Samasu
Klasyčnym prykładam vajennaha ŭmiašańnia atenskaj demakratyi ŭ spravy sajuźnikaŭ stali padziei 440 hodu da n.e. na vyśpie Samas. Hety vialiki i bahaty vostraŭ zajmaŭ asablivaje stanovišča ŭ Atenskim sajuzie. Tolki try polisy — Lesbas, Chijas i Samas — nie płacili padatku (forasu) u sajuznuju skarbonku, a ŭ vypadku patreby vystaŭlali karabli i haplitaŭ. Indykataram niezaležnaha statusu Samasu było aliharchičnaje kiravańnie na atocy, jakoje mocna kantrastavała z palityčnymi paradkami Atenaŭ. Kałyska demakratyi praciahły čas miryłasia z padobnym statusam. Ale jak tolki nadyšoŭ spryjalny momant, kiraŭnik atenskaha narodaŭładździa Perykł umiašaŭsia va ŭnutranyja spravy polisu, hvałtoŭna skinuŭ aliharchiju i ŭstalavaŭ demakratyčnaje kiravańnie.
Umiašańnie atencaŭ vyklikała paŭstańnie samascaŭ — i mahutnaj eskadry, uznačalenaj Perykłam, pryjšłosia kala dzieviaci miesiacaŭ vieści suprać ich vajennyja dziejańni. Ateny pieramahli dy pieratvaryli samaskija harady ŭ ruiny, uračysta spalili samaski flot, nakłali na žycharoŭ vialikuju kantrybucyju. Majomaść aliharchaŭ kanfiskavali, sami jany byli źniščany ci adpraŭleny ŭ vyhnańnie. Na vyśpie ŭstalavaŭsia demakratyčny ład, usich žycharoŭ zmusili dać klatvu na viernaść Atenam.
Uzor takoj klatvy zachavaŭsia paśla analahičnych padziej u Chalkidzie: «Ja nia zdradžu narodu atenskamu ani chitraściu, ani jakimiś intryhami, ani słovam, ani spravaj, nie pasłuchajusia taho, chto zadumaje zdradzić. I kali chto-niebuć zdradzić, ja paviedamlu atenianam. I padatak ja budu ŭnosić atenianam taki, jaki vyprašu ŭ atenianaŭ. I chaŭruśnikam ja budu, nakolki zmahu, najlepšym i sumlennym. I narodu atenskamu budu dapamahać i sadziejničać, kali chto-niebuć budzie nanosić kryŭdu narodu atenskamu. Niachaj składuć prysiahu z chalkidyjanaŭ usie paŭnaletnija. A kali chto nie składzie prysiahi, to niachaj budzie pazbaŭleny hramadzianskaha honaru i niachaj majomaść jaho kanfiskavana…»
Vydatki demakratyi
Ateny stali pravodzić aktyŭnuju zamiežnuju palityku, majučy za pieršaradnyja mety dalejšaje pašyreńnie Sajuzu praz dałučeńnie da jaho novych polisaŭ Ehiejskaha basejnu dy izalacyju Pelapaneskaha sajuzu, dzie była lideram Sparta.
Adna charakternaja detal adcianiaje ahulny napramak unutranaj palityki Atenaŭ — padčas niebiaśpiečnaha dla ich paŭstańnia na Samasie palityčnaja kamedyja, hety hałoŭny srodak apazycyjnaj krytyki i satyry, padpała pad abmiežavańni. Było zabaroniena pakazvać palityčnych dziejačaŭ pad ich sapraŭdnym imieniem i ŭ adpaviednym hrymie. Reakcyjny charaktar kamedyi tłumačyŭsia jaje satyryčnaj zadačaj — u adeptaŭ isnaha ładu było mienš padstaŭ źviartacca da hetaj formy publičnaha vykazvańnia ŭłasnych pohladaŭ. Naadvarot, kamedyja była vielmi zručnym srodkam dla praciŭnikaŭ panujučaj demakratyi — jany mahli praz teatar karykatury bieśpierapynna padryvać tyja ci inšyja baki demakratyi, jany kazali joj šmat złoha ŭ formie bufanady, viasiołaj parodyi, u toj ža čas vytančana maskirujučy svaje asnoŭnyja mety, stvarajučy peŭnyja nastroi. Zrešty, cenzurnaje abmiežavańnie ŭ hramadztvie, dzie hałoŭnym vidoviščam byŭ teatar, davoli chutka pryjšłosia admianić. U Atenach značnuju častku taho hramadzkaha ŭpłyvu, jaki ŭ naš čas naležyć presie, braŭ na siabie teatar.
Hałavakružeńnie ad pośpiechaŭ
Nia budziem idealizavać inšaha viadučaha hreckaha polisu — Spartu. Ale treba zrazumieć karani jaje kanservatyzmu — heta była ahrarnaja supolnaść z tradycyjanalisckimi hramadzkimi dačynieńniami, aliharchijaj i palityčnaj prahramaj, skiravanaj na zachavańnie status-kvo. Jašče ŭ druhoj pałovie VI stahodździa da n.e. vakoł Sparty skłaŭsia Pelapaneski sajuz — pieršaje bujnoje vajenna-palityčnaje abjadnańnie ŭ hreckim śviecie. Udzieł u Pelapaneskim sajuzie byŭ dobraachvotnym, a vychad ź jaho — adnosna svabodnym. U pytańniach zamiežnaj palityki Sajuz dziejničaŭ u intaresach arystakratyi, vajujučy z tyranijami dy demakratyjami. Miakkaje staŭleńnie da sajuźnikaŭ, adsutnaść finansavaj ekspluatacyi, pavaha aŭtanomii stvaryli ŭmovy dla tryvałaści Pelapaneskaha sajuzu, jaki praisnavaŭ kala 200 hadoŭ — bolš, čym inšaje vajenna-palityčnaje abjadnańnie ŭ Hrecyi.
Takaja roznaść palityčnych prahram Pelapanesu i Atenaŭ musiła pryvieści da maštabnaha kanfliktu. Usio pačałosia ź imknieńnia čarhovych sajuźnikaŭ Atenaŭ u 432 h. da n.e. vyjści z takoha ciažkaha dla ich Sajuzu. Heta paciahnuła za saboj karnyja akcyi suprać ich. Za «renehataŭ» zastupiłasia Sparta — i raspačałasia hrandyjoznaja Pelapaneskaja vajna, jakaja doŭžyłasia z 431 pa 404 h. da n.e.
Pakolki siły praciŭnikaŭ byli roŭnyja, a sami jany naležali da adnaho etnasu, vajennyja dziejańni vyznačalisia asablivaj žorstkaściu. Šali vahaŭ uvieś čas schilalisia to ŭ adzin, to ŭ inšy bok. Raniejšyja zamiežnapalityčnyja pośpiechi pryviali da pieraacenki atenskimi kiraŭnikami ŭłasnych sił, što vyklikała praviadzieńnie šyrokaj ahresiŭnaj palityki, nie zabiaśpiečanaj dastatkovymi materyjalnymi, palityčnymi i vajennymi resursami, supraćpaŭstaŭleńnie Atenaŭ astatniaj Hrecyi i, urešcie, kalasalnuju parazu.
Źviedała krach usia stratehija Atenaŭ, jakaja z takoj ciažkaściu vybudoŭvałasia ŭ papiarednija dziesiacihodździ. Sparta pradyktavała suvoryja ŭmovy miru: Atenski marski sajuz raspuskaŭsia, źniščaŭsia amal uvieś atenski flot, horad pazbaŭlaŭsia ŭmacavańniaŭ, u Ateny viartalisia ŭsie vyhnańniki, demakratyčnyja paradki źniščalisia, a ŭłada pieradavałasia tryccaci kiraŭnikam. Faktyčna ŭstaloŭvaŭsia arystakratyčny ład kiravańnia. Radykalnaja demakratyja była pachavanaja pad ułasnymi ruinami.
Pahroza mesijanizmu
Ci vynikaje ahresiŭnaść z samoj pryrody demakratyi? Nieabaviazkova. Ekspansijanizm vyrastaje ź ideakratyi, kali hramadztva ŭ značnaj stupieni kirujecca idealahičnymi lozunhami. Prykładam było atenskaje samaŭschvaleńnie ŭłasnych paradkaŭ. Zamiest taho kab kazać, što demakratyja źjaŭlajecca najlepšym ładam dla ich samich, atenianie śćviardžali, što demakratyja — heta idealny ład dla ŭsich. U vajaŭničym mesijaniźmie chavajecca strašennaja pahroza demakratyi dla samoj siabie.
Aŭtar musić pryznacca, što padčas napisańnia hetaha tekstu jon nie rabiŭ naŭmysnaha padboru paralelaŭ i faktaŭ, zusim nie źbiraŭsia atajasamlivać antyčnuju historyju i sučasnyja padziei. Bolš za toje, sama zaduma napisańnia takoha artykułu ŭźnikła raniej, kali chada padziej mahła padavacca inšaj. Užo kali hetyja radki kłalisia na papieru, aŭtar sam ździviŭsia, što ŭ Atenskim marskim sajuzie pry žadańni možna ŭbačyć pratatyp sučasnaj vajenna-palityčnaj kaalicyi i padziejaŭ u Iraku. Ale takija paraleli nie zakładalisia ŭ ideju napisańnia tekstu i ŭźnikli niezaležna ad voli aŭtara. Značyć, my razvažajem pra fundamentalnyja źjavy. Heta mianie i naściarožvaje.
✔ ALEH DZIARNOVIČ (nar. u 1966 u Miensku) — historyk, vydaviec. Supracoŭnik Instytutu historyi Akademi navuk. Apošniaja ŭkładzienaja im kniha — daviednik «Nonkanfarmizm u Biełarusi. 1953—1985» (2004).