Biełaruś šukaje nataryjusa
Apošni biełaruskamoŭny nataryjus, mahiloviec Trafim Surta žyŭ 300 hadoŭ tamu. Moža, jaho pierajemnik jašče tolki pastupaje na jurfak, a moža, jakraz sioleta atrymaje raźmierkavańnie? Klijenty ŭ jaho ŭžo jość.
Piša Aleś Bieły.
Biełaruskaja mova, što b tam ni dumali našy etnohrafy, uhadavanyja carskim Hienštabam, kštałtavałasia nia ŭ vioscy. Jaje sapraŭdnymi tvorcami byli pisary vielikakniaskaj kancylaryi, adkul mova spuskałasia ŭniz pa sacyjalnaj leśvicy, pavolna prymušajučy samaha biednaha sielanina abo miestačkoŭca razmaŭlać bolš-mienš padobna da vojta. Kali b heta było nia tak, Skaryna navat nie ryzyknuŭ by vyleźci sa svaim prajektam, pośpiech jakoha zastajecca pad pytańniem praz 450 hadoŭ pa jaho śmierci.
Spačatku była Litoŭskaja Metryka, sojmavyja ŭchvały i Statut 1588 hodu, ale hałoŭnaje — akty mahistrataŭ, hrodzkich i ziemskich sudoŭ, praź jakija z aficyjnaj starabiełaruskaj movaj niekalki stahodździaŭ niepaźbiežna sutykalisia ŭsie hramadzianie VKŁ, jak by jany ni razmaŭlali doma — pa-litoŭsku, pa-polsku abo niejkim asabliva kalarytnym dyjalektam. Biełaruskaja mova žyła ŭ zvyčajnych štodzionnych hramadzianskich aktach tady, kali nie było jašče ani vieršaŭ pra ziamielku harotnuju, ani «treciaha sektaru» ź jahonym dyskursam pra dyferens.
U hetych tekstach niama hłybini etnahrafičnych pradońniaŭ, ale jość žyvoje žyćcio siaredniaje klasy. U haradach mahistraty, a ŭ pavietach — ziemskija sudy fiksavali ŭsie ździełki z ułasnaściu, tastamenty, daručeńni i inšyja nataryjalnyja farmalnaści. Da XVII st., a na ŭschodzie Biełarusi — i da XVIII, usio heta rabiłasia pa-biełarusku. Ale ŭ apošniaha biełaruskamoŭnaha nataryjusa, mahiloŭca Trafima Surty, zdajecca, tak i nie było pierajemnikaŭ apošnija 300 hadoŭ.
Nataryjus ničoha nie vydumlaje z hałavy. Jon tolki padstaŭlaje daty, imiony, adrasy i ličby ŭ žorstka rehlamentavanyja tekstavyja šablony, raspracavanyja Ministerstvam justycyi. Tak i pavinna być, ale prablema ŭ tym, što biełaruskamoŭnych šablonaŭ niama. Va Ŭkrainie ŭsie nataryjalnyja dziejańni aŭtamatyčna robiacca tolki pa-ŭkrainsku ad samaha abviaščeńnia niezaležnaści. Jak vyklučeńnie možna zakazać i pa-rasiejsku, kali dakument byŭ u Rasiei, bo tak praduhledžvajecca damovaj ab pravavoj dapamozie.
Za Sajuzam usie dyplomy, pašparty, paśviedčańni ab naradžeńni abaviazkova dublavalisia na nacyjanalnych movach. Biaz hetaha rytualnaha minimumu niemahčyma było abaraniać tezis pra roskvit nacyjanalnych kultur i pahražać Zachadu eskalacyjaj antykalanijalnaj baraćby. Ale nataryjalnych dziejańniaŭ leninskaja nacyjanalnaja palityka nie datyčyła, bo pry samym čałaviečnym ładzie ź imi sutykalisia adzinki, i toje adzin-dva razy za žyćcio. Jak časta saviecki čałaviek — u Andyžanie ci ŭ Talinie — kuplaŭ-pradavaŭ kvateru abo zasnoŭvaŭ svaju firmu, adpraŭlaŭ dziaciej na adpačynak za miažu? Pierakanańnie, što našy ludzi ŭ bułačnuju na taksi nia jeździać i da nataryjusaŭ nie źviartajucca, pa inercyi dažyło ŭ Biełarusi da siońnia. Raptam spachapilisia, zaŭvažyŭšy šmathadzinnyja čerhi. Što vyvieźci za miažu čarnobylskich dzietak, što pierarehistravać jurydyčnuju asobu na pr.Niezaležnaści — usio patrabuje zvarotu da nataryjusa, a značycca, niekalkich dzion, vykraślenych z žyćcia.
Kažuć, što ciapier nataryjusy buduć pracavać dzień i noč, kab zadavolić niečakana ŭzrosłuju patrebu nasielnictva ŭ Hramadzianskim kodeksie, chaj sabie i nie napaleonaŭskim.
Kolki ŭ Miensku ekanamična aktyŭnaha biełaruskamoŭnaha nasielnictva? Niekalki dziasiatkaŭ tysiač, pavodle samych ścipłych padlikaŭ. Hetaha dastatkova, kab zahruzić pracaj niekalkich nataryjusaŭ. Całkam mahčyma, u hetaj karparacyi ŭžo siońnia jość ludzi, nieabyjakavyja da losu biełaruskaj movy. Tak padkazvajuć intuicyja i zakon vialikich likaŭ. Moža, budučy biełaruskamoŭny nataryjus jašče tolki pastupaje na jurfak, a moža, jakraz sioleta atrymaje raźmierkavańnie? Klijenty ŭ jaho ŭžo jość. Jak im znajści adzin adnaho? I jak damahčysia ŭ Ministerstva justycyi vykanańnia Kanstytucyi?