Krasnadarskaja tałaka Dubaŭcoŭ i Navumčykaŭ
Dla viadreckich haspadaroŭ fermerstva stała sapraŭdnaj siamiejnaj spravaj.
Božy dar
Tak raniej nazyvałasia vioska. U čym sakret miłahučnaj nazvy? Siarod tutejšych žycharoŭ nakont hetaha možna pačuć šmat samych roznych viersij. Adna z najbolš «papularnych» śćviardžaje: usio z‑za ziamli, jakaja choć i davoli prablemnaja (šmat kamianioŭ na paletkach), adnak vielmi ŭdziačnaja. Kali dahledžanaja. Da vialikich uradžajaŭ miascovych haspadaroŭ «abaviazvaje» i ciapierašniaja nazva, jakuju vioska atrymała ŭ časy baraćby z relihijaj, — Krasny Dar. Adrazu ŭźnikaje anałohija ź viadomaj rasijskaj žytnicaj. Biełaruski «ciozka» imkniecca svajmu pryznačeńniu ni ŭ čym nie sastupać. Źmianiajucca i adnosiny da ziamli — da sielskahaspadarčaj vytvorčaści aktyŭna padklučylisia pryvatniki. Takim čynam ludzi ŭvasobili svaju zaŭsiodnuju maru ab ułasnaj spravie. Kali źjaviłasia mahčymaść, to adrazu pačali ŭtvaracca fiermierskija haspadarki.
Siamja Dubaŭcoŭ pačynała ŭ dalokim 1991‑m, kali im vydzielili dla apracoŭki 1,5 hiektara ziamli. Chacieli arandavać bolš (sama mieniej piać hiektaraŭ), adnak tady fiermieraŭ usurjoz mała chto ŭsprymaŭ, tamu, mabyć, i apasalisia vialikija płoščy addavać. Praŭda, užo praź niepraciahły čas patrebny «kavałak» usio ž byŭ atrymany — realnyja spravy akazalisia važkim arhumientam. Tak źjaviłasia fiermierskaja haspadarka «Viadreckaje» (raniej u tutejšych miaścinach było takoje miastečka — Dubaŭcy pažadali i ŭ naźvie zachavać pierajemnaść ź minuŭščynaj), jakaja ciapier dobra viadomaja nie tolki ŭ rajonie, a i za jaho miežami.
Spačatku i ŭ siamji nie było adzinaha mierkavańnia nakont novaj, niezvyčajnaj pa svaich maštabach, spravy. Inicyjatyva stvareńnia fiermierskaj haspadarki naležała Mikałaju Siarhiejeviču Dubaŭcu — mienavita jon pieršym pačaŭ «varušycca». Žonka Alena Anufryjeŭna da takoj idei spačatku pastaviłasia davoli naściarožana: jak ciapier uzhadvaje, razumieła, što budzie vielmi składana «raskrucicca». Adnak kali pačatak pakładzieny, to pryjšłosia pakrysie ŭciahvacca ŭ fiermierskuju spravu, treba ž dakazać svaju hodnaść. Varta zaŭvažyć, što Mikałaj Siarhiejevič i Alena Anufryjeŭna rodam z Homielščyny (jon — z Mazyrskaha rajona, a jana — z Chojnickaha). Na Červieńščynu patrapili paśla zakančeńnia VNU, pa raźmierkavańniu. Mikałaj Siarhiejevič uzhadvaje, što ŭ 1970‑m (kali zaviaršyŭ vučobu ŭ Minskim piedinstytucie) na vybar prapanavali pajechać na pracu ŭ Maładziečanski albo ŭ Červieński rajon. Vybraŭ Červieński, z uśmieškaj uspaminaje Dubaviec, tady padałosia, što adsiul da rodnych miaścin bližej. Adnak tak užo atrymałasia, što ŭ Krasnym Dary jany pražyli ŭžo tryccać piać hadoŭ, tak što pa pravu mohuć ličycca tutejšymi. Tut u Dubaŭcoŭ źjaviłasia svaja sprava. I svaja ziamla. Vyraśli dzieci, tamu pakrysie hetaje miesca stała dla ich siamji sapraŭdnaj radzimaj.
Misija vykanalnaja
U 1972 hodzie Mikałaju Dubaŭcu daručyli vielmi adkaznuju spravu — jaho pryznačyli dyrektaram Krasnadarskaj škoły‑vaśmihodki. Maładomu dyrektaru ŭdałosia sapraŭdy stvaryć kalektyŭ adnadumcaŭ, jakija byli apantanyja adzinaj idejaj. Tamu zaniatki zaŭsiody prachodzili cikava i z karyściu… Nastaŭniki razam z vučniami i ŭ pachody chadzili, abjeździli šmat admietnych miaścin (pabyvali navat na radzimie dzieda Tałaša), padarožničali nie tolki pa Biełarusi, a i pa Rasii, Prybałtycy (tady była takaja mahčymaść). Karaciej, žyli viesieła i družna. Zrazumieła, jak i va ŭsiakaj viaskovaj škole, u Krasnadarskaj vaśmihodcy była svaja «prysiadzibnaja» haspadarka. Napeŭna, na joj Mikałaj Siarhiejevič u niečym taksama spaścihaŭ «ziamielnuju navuku». Viadoma, u Dubaŭcoŭ taksama była ŭłasnaja chatniaja haspadarka, a na pačatku 1990‑ch źjaviłasia i «Viadreckaje». Spačatku ŭ vyhladzie piaci hiektaraŭ, a paśla płoščy pavialičylisia da 11 ha. Jak jany ŭsiudy paśpiavali?
— Kaniešnie, vielmi ciažka było «sumiaščać» škołu i fiermierstva, — kaža Mikałaj Dubaviec. — Adnak kali pravilna raźmierkavać, to z usim možna paśpiachova spravicca. Heta tolki adrazu zdajecca, što «misija nievykanalnaja», a kali ŭciahniešsia i pačnie atrymlivajecca, to źjaŭlajecca stymuł dla pracy.
Dubaviec razvažaje jak sapraŭdny kiraŭnik, pa pravu ličyć, što niama niedasiahalnych viaršyń. Možna tolki ŭjavić sabie, jakija pieraškody krasnadarskim fiermieram daviałosia pieraadoleć na svaim šlachu. Dobra, što im udałosia adstajać svaju pazicyju i ziamlu vydzielili niepadaloku ad vioski, praktyčna ŭ adzinym «kavałku». Heta krychu spraščaje spravu, adnak vielmi niaprosta jak maje być apracavać 11 hiektaraŭ, atrymać na hetych paletkach prystojny ŭradžaj i, badaj, samaje składanaje, vyhadna realizavać vyraščanuju pradukcyju. Dubaŭcy ŭzhadvajuć, što raniej sa zbytam było lahčej, pakolki nie takaja vialikaja kankurencyja siarod vytvorcaŭ isnavała. Ciapier ža rynak prosta nasyčany samymi raznastajnymi prapanovami, tamu realizavać pradukcyju nadzvyčaj niaprosta. Treba prykłaści šmat namahańniaŭ, kab spažyviec addaŭ pieravahu mienavita vam. Jak hetaha dasiahnuć? U kožnaha haspadara, napeŭna ž, jość ułasny «firmienny» recept, isnuje svaja «fiška» i ŭ Dubaŭcoŭ.
Dačka za baćku
Asnoŭny nakirunak dziejnaści «Viadreckaha» — vytvorčaść aharodniny. Śpiecyjalizacyju možna ličyć tradycyjnaj, pakolki jana charakternaja dla mnohich fiermierskich haspadarak. Heta taja niša, jakuju zakryvajuć pryvatniki, mienavita jany pastaŭlajuć bolšuju častku adpaviednaj pradukcyi na haradskija rynki. Jak adznačyŭ Mikałaj Dubaviec, napracavany niadrenny vopyt vyroščvańnia aharodniny. Zaraz fiermiery vyjšli na davoli prystojnyja abjomy, paraŭnalnyja navat z bujnatavarnym hramadskim siektaram: naprykład, pad bulbaj u haspadarcy 6 hiektaraŭ (dla paraŭnańnia: u miascovym SVK adpaviednyja płoščy składajuć 11 hiektaraŭ). Taksama vyroščvajuć hiektar pamidoraŭ, kala 5 ha kapusty. Pakrysie sadžajuć i inšyja kultury — kabački, buraki, morkvu, ahurki, pierac i h.d. Asnoŭny rynak — staličny, jon samy jomisty i najbolš pierśpiektyŭny. Krychu pradukcyi razychodzicca i ŭ rajonie, adnak tut z realizacyjaj nie nadta ŭdała, tłumačycca ŭsio prosta — u bolšaści miascovych žycharoŭ jość ułasnyja «sotki».
Adnak hetaja akaličnaść nikolki nie źmianšaje pierśpiektyvy fiermierskaj spravy. Takoha mierkavańnia prytrymlivajecca i siamja Dubaŭcoŭ, mabyć, tamu svaje paletki jany pavialičyli da 33 hiektaraŭ. Baćkam dapamahajuć abiedźvie dački — Jula i Ania. Jany skončyli Sienicki kaledž: adna vučyłasia na technołaha, druhaja — na ekanamista. Paśla Jula atrymała vyšejšuju ekanamičnuju adukacyju, adnak u Minsku nie zastałasia, viarnułasia da baćkoŭ. Jana ličyć, što mienavita tut jaje viedy pryjducca darečy. Ania adrazu paśla zakančeńnia kaledža pryjechała ŭ Krasny Dar. Razam z mužam Siarhiejem Navumčykam. Zaraz mienavita ziacia Mikałaj Siarhiejevič nazyvaje hałoŭnym čałaviekam u ich fiermierskaj spravie. Jašče ŭ Dubaŭcoŭ jość syn Jura, jon vučyŭsia na pčalara, paśla pracavaŭ na kałhasnym pčalniku. Zaraz robić u škole (vykładaje pracoŭnaje navučańnie), da fiermierstva nie imkniecca. «A nichto i nie prymušaje, — kaža Alena Anufryjeŭna. — Heta asabistaja sprava dla kožnaha».
— Baćka pačynaŭ spravu, ciapier treba jaje praciahvać, — ličyć Hanna Navumčyk, — my ŭžo i «ŭciahnulisia». Paśla zakančeńnia kaledža atrymała śpiecyjalnaść «technołah pa vyroščvańniu, zachoŭvańniu i pierapracoŭcy sielskahaspadarčaj pradukcyi», voś ciapier i pracuju pa pierapracoŭcy i zachoŭvańniu. U horadzie, kaniešnie, pryhoža, ale šumna, niejak mituśliva, u vioscy cicha i spakojna. Tut mnie padabajecca, tym bolš jość kankretnaja sprava, jakuju ty vykonvaješ i bačyš vyniki svajoj pracy. A nakont «lohkaha chleba» skažu tak: a dzie jon lohki? Peŭna, takich miescaŭ i nie adšukaješ. Ciapier my i techniku sučasnuju pačali nabyvać — raniej ab hetym navat i nie maryli.
Maci ŭvažliva słuchaje syn Loška. Mały pakul kančatkova jašče nie vyznačyŭsia nakont taho ci stanie fiermieram. «Pieramieraŭ» na siabie šmat prafiesij, navat masažystam chacieŭ stać. Adnak mnie ŭsio ž padajecca, što raście krasnadarskaj tałace nadziejnaja dapamoha.