Viktar Marcinovič: Čamu ja nie napišu histaryčny raman
Adrazu niekalki dobrych ludziej vykazali zapyt-pažadańnie: «Napišy ty, Viktar, histaryčny raman! Bo takich ramanaŭ ciapier vielmi nie chapaje»! I dalej udakładniajuć pa žanry i siužecie: tam pavinna być detektyŭnaja zaviazka, niejkaja intryha, jakaja b trymała, a hieroj — sapraŭdnaja histaryčnaja postać, ale ź liku tych, pra jakich niašmat viadoma.
U siužet pavinna być uklučanaje vialikaje i pryhožaje kachańnie, kab raman «padabaŭsia dzievačkam», «dzievačak» ža biez kachańnia nie pryvabiš. «Histaryčny raman, histaryčny raman!» — niasiecca z usich bakoŭ. «Viktar, nu ty zrazumiej, histaryčny raman nam patrebny, kab adnavić cikavaść da našaj historyi», — kažuć adny. «Viktar, nie budź padlukaj, nachierač ty histaryčny raman, bo histaryčny raman — heta sapraŭdnaja krynica mifaŭ. A mif — heta jakraz toje, što patrebna ludziam». I voś ja chacieŭ by adkazać adrazu ŭsim hetym dobrym ludziam. Adkazać sistemna. Patłumačyć, čamu histaryčny raman ja pisać nie budu. Hety adkaz tyčycca tolki mianie i nie źjaŭlajecca sprobaj adachvocić ad pisańnia histaryčnaha fiction inšych.
Ułasna, pryčyny.
1. Tyja, chto kažuć, što «histaryčny raman» — toje, čaho vielmi nie chapaje našaj kultury, mabyć, prosta drenna viedajuć kantekst. Dyk voś, siabry, hetaja niša — adzinaja prystojna raspracavanaja ŭ sučasnaj biełaruskaj prozie. Mnie tam prosta niama čaho rabić. Ci viedajuć tyja, chto «čakaje» histaryčnaha ramana, što ŭ minułym hodzie vyjšaŭ bliskučy «Sim pobiediši» Alesia Paškieviča, dzieja jakoha adbyvajecca ŭ 16-m stahodździ i ŭ našuju paru? Ci čytali jany «Sutareńni Romuła» Ludmiły Rubleŭskaj — tvor, dzie jość jakraz i detektyŭ, i kachańnie, i siužet, i hłybinia? Ci čuli jany pra «Litoŭskaha vaŭka» Alesia Navaryča? Ci viedajuć, što navat u takoha cudoŭnaha majstra apisańnia sučasnaści, jak Andrej Fiedarenka, jość vytančana-napružany tekst pra słucki zbrojny čyn? Histaryčny raman — adziny žanr u biełaruskaj litaratury, jaki paśla śmierci sapraŭdnaha majstra, Uładzimira Karatkieviča, znajšoŭ pierajemnika i zachavalnika Karatkievičavych tradycyj, Uładzimira Arłova. Usie astatnija žanry zastalisia biez paśladoŭnikaŭ. Niama nikoha, chto pisaŭ by ab vajnie tak, jak pisaŭ Bykaŭ, ci ab vioscy tak, jak pisaŭ Mielež. A tradycyja histaryčnaha ramana maje svaich skarbnikaŭ.
2. Jašče Cheminhuej kazaŭ: pisać treba pra toje, što dobra viedaješ. Ci, — dadavaŭ Mikiełandžeła Buanaroci, — pra toje, čaho nie viedaje nichto inšy. Bo najbolš składana malavać koz i pieŭniaŭ, kožny durań ich bačyŭ! A praściej za ŭsio — aniołaŭ i čarciej, jakich nichto nie bačyŭ. Ja nie viedaju historyi tak, jak jaje viedaje Uładzimir Arłoŭ ci Aleh Dziarnovič. Ja nie mahu raŭniacca nie tolki z historykam, ale i prosta z vypusknikom histfaka BDU. Tak, ja šmat času pravodžu ŭ vandroŭkach pa Biełarusi, słuchajučy apoviedy daśviedčanych ludziej. Ale kali ja zadumaju ŭsurjoz napisać histaryčny raman, ja zmarnuju šmat času na vyvučeńnie kantekstu i ŭsio roŭna dzie-niebudź u drobiazi pamylusia.
3. Dyk davajcie zrazumiejem, ci patrebny biełarusam histaryčny raman? I našto jon patrebny? Dziela taho, kab zaachvocić cikavicca historyjaj? Ale paradoks siońniašniaj situacyi — u tym, što čytačy čakajuć nie interpretacyi historyi. Jany čakać prostaha i ŭciamnaha padručnika pra toje, što ž adbyvałasia. Jak źnikła VKŁ? Čamu my apynulisia ŭ Rasii? Razumiejecie, za apošnija 20 hadoŭ historyja była samaj imklivaj pieramiennaj biełaruskaj humanitarystyki. Nam to ŭračysta pradstaŭlali Hienijuš i Arsieńnievu, to dazvalali vučyć «Mahutny Boža», a to znoŭ heta ŭsio zabaraniali i adbirali. U čałavieka biez najaŭnaj mazaičnaj šyzafrenii ŭsio heta stvarała adčuvańnie antałahičnaj niaŭpeŭnienaści. Jakoje treba terminova «lekavać». I tolki paśla, kali da ludziej dojdzie ŭłasnaja historyja, stvarać histaryčny raman. Teksty ciapier pavinny być prostyja, pažadana — ź ilustracyjami. Z mapami i staražytnymi dakumientami, jakija b paćviardžali, što ŭ knižcy vykładajecca sapraŭdnaje, a nie čarhovy mif pra słavianskaje braterstva brackich narodaŭ. Darečy, ci nie ŭ hetym popycie na ŭciamny, zrazumieły, histaryčny naratyŭ — sakret papularnaści «Krainaŭ…» Arłova? Voś što treba!
4. Druhi składnik patreby ŭ histaryčnym ramanie — stvareńnie mifaŭ, jakich brakuje kultury. Ale, viedajecie, pačynajučy prykładna z madernych časoŭ historyja źjaŭlałasia nie adzinym pastaŭščykom mifaŭ u kulturu. Sučasny mif — heta mif pra pacyka z Aŭtaza roŭna ŭ toj ža stupieni, u jakoj i pra Usiasłava Čaradzieja. U situacyi, kali 1,5% žycharoŭ pry pierapisie prosiać zapisać ich etničnymi «chobitami», robicca zrazumiełym, jakija mify siońnia fundujuć śviadomaść. Chočacie źjadnać narod, vynajdzicie svajho Supiermiena. Bo vidavočna ž, što dla amierykanskaj kultury Čałaviek-Pavuk, Chałk ci Rasamacha z Rydykam — kudy bolej paznavalnyja amierykanskaja hieroi, čym niejkija hienierały časoŭ Hramadzianskaj vajny. Voś nad takimi mifami i varta pracavać. Vynajdzicie supierhieroja, i nacyja budzie hanarycca im tak, jak hanaryłasia b Vitaŭtam ci Alhierdam sto hadoŭ nazad.
5. Majučy stolki tekstaŭ pra minułaje (štohod u Biełarusi vydajecca jak minimum dva bliskučyja histaryčnyja ramany), my nie zasialajem litaraturnuju sučasnaść. My baimsia sučasnaści, bo ŭ razvahach pra jaje vielmi prosta pierajści niabačnuju čyrvonuju rysu, za jakoj knižka źniknie z kram, a aŭtar — z bujnych haziet i mejnstrymaŭskich miedyjaŭ. I navat kali adkinuć hety kanjunkturny strach, sučasnaść siońniašniaja — niešta Vialikaje i Niezrazumiełaje. A tamu jość bolej hłybinny strach — nie adčuć jaje i stvaryć tekst, jaki budzie vyhladać śmiešnym ci durnym praź dziesiać hod. Ale žyviom my ŭsie nie ŭ minułym, a voś siońnia, ciapier, u 2013. Misija piśmieńnika, kali chočacie, dapamahać čytačam zrazumieć mienavita hety siońniašni 2013-ty. I nijak inakš! I navat dobry histaryčny raman pavinny słužyć mienavita hetamu!
6. Hałoŭnaje ž, histaryčny raman — nie adziny šlach raskazu pra historyju. Siužet pra toje, što adbyvałasia ŭ Harodni z padručnikam «Hrodnaznaŭstva» moža stvaryć bolšaje adčuvańnie biahučych dačynieńniaŭ biełarusaŭ z ułasnaj historyjaj, čym apovied pra sivuju minuŭščynu Harodni. Raman, u jakim budzie kazacca pra dalokuju budučyniu, u jakoj my pabačym usio tuju ž trascu, što była ŭ minułym, zrobić dla asensavańnia historyi bolej za kłasičny histaryčny tvor.
A tamu, siabry, prabačcie. Ja nie budu pisać histaryčny raman. Tolki histaryčnaha ramana Marcinoviča vam jašče nie chapała!