Vybary mianie
Ci treba ŭdzielničać u niesvabodnych vybarach hramadzianam? Adkaz na hetaje pytańnie jość, choć i nie vidavočny. Piša Vital Taras.
U chutkim časie vybary adbuducca adrazu ŭ Polščy, Rasiei i Ŭkrainie. Piša Vital Taras.
Ad taho času, jak Symon de Manfor, hraf Lesterski, sabraŭ u Anhlii pieršy parlament, minuła ŭžo amal 750 hadoŭ. Ź ich apošnija hadoŭ d́źvieście pradstaŭničyja orhany ŭłady abirajuć amal va ŭsich krainach śvietu. Bo inšaj formuły lehitymizacyi ŭłady (navat kali ŭ krainie farmalna zachoŭvajecca manarchija) dahetul nia vynajdziena.
Zrazumieła, najaŭnaść vybarnych orhanaŭ ułady i sami pa sabie vybary jašče nia jość prykmietaju demakratyi. Heta ŭmova nieabchodnaja, ale niedastatkovaja. Ale, nazirajučy za pracesam vybaraŭ, tolki j možna zrabić vysnovy pra toje, u jakim stanie znachodzicca hramadztva.
Tak nadaryłasia, što sioleta, za karotki adrezak času, vybary adbuducca adrazu ŭ troch krainach, susiedkach Biełarusi – Ukrainie, Polščy j Rasiei. (Pryčym, va ŭsich troch dziejničaje praparcyjnaja systema, to bok vybarcy hałasujuć za partyjnyja śpisy, a nie za kandydataŭ ad akruhaŭ.) I heta daje dobruju nahodu zrabić niekatoryja paraŭnańni.
Ukraina. Batlejka dla ŭsich
Niechta zaŭvažyŭ, što dla sučasnaj palityki va Ŭkrainie ŭ najbolšaj stupieni, kali paraŭnoŭvać ź inšymi postsavieckimi krainami, padychodzić vyznačeńnie: teatar. Schilnaść pieravažnaj bolšaści ŭkrainskich deputataŭ da źniešniaj afektacyi, teatralnych žestaŭ i pałymianych zvarotaŭ da narodu, inakš kažučy – rabota na publiku, vidavočna prysutničajuć. Pry hetym nia tolki vykazvańni palitykaŭ, ale ich dziejańni mohuć vyhladać hranična žorstkimi dy bieskampramisnymi. Ale ŭ vyniku pracilehłym bakam ŭsio ž udajecca znajści kampramis albo samo napružańnie źnikaje niekudy, byccam i nie było pryčynaŭ dla kanfliktu. Dastatkova ŭspomnić niadaŭniuju čaradu ŭkazaŭ prezydenta Juščanki ab rospusku Viarchoŭnaj Rady i pryznačeńni daterminovych vybaraŭ i takuju ž čaradu pasiedžańniaŭ Rady, jakaja pryznavała ŭkazy nielehitymnymi, a prezydenta abviaščała ŭzurpataram. Dajšło da taho, što ŭ Kijeŭ, pavodle čutak, na zahad prezydenckich strukturaŭ, rušyli Ŭnutranyja vojski.
Ale tyja palityčnyja supiarečnaści, što na pačatku leta zdavalisia z-za miažy niepieraadolnymi (rasiejskija ŚMI navat pačali pałochać hramadzianskaj vajnoj), płaŭna pieraciakli ŭ zvyčajnuju pieradvybarčuju baraćbu. I choć supiarečnaści nikudy nie padzielisia i pa-raniejšamu isnuje imaviernaść, što vybary ničoha nia źmieniać u rasstanoŭcy siłaŭ u parlamencie, dumajecca, ni ŭ koha va Ŭkrainie (dy navat i siarod surjoznych palitolahaŭ u Rasiei) niama sumnievu ŭ tym, što nijakaj “hieapalityčnaj katastrofy” tam nia budzie. Mahčyma, spatrebiacca jašče nie adny, a niekalki dziasiatkaŭ vybaraŭ u Radu, a taksama jaje rospuskaŭ, kab Ukraina kančatkova vyjšła na demakratyčny šlach raźvićcia.
Dyj što za prablema, nasamreč, z adstaŭkami ŭradu i daterminovymi vybarami?
Italija, naprykład, za paślavajennyja hady źmianiła niekalki dziasiatkaŭ kabinetaŭ ministraŭ, adzin uradavy kryzis źmianiaŭsia inšym. Ale na losie italjanskaj demakratyi i dabrabycie italjanskaha narodu heta nijakim čynam nie adbiłasia.
Zrazumieła, demakratyi va Ŭkrainie jašče daloka da ŭzroŭniu Italii. Ni dla koha nie sakret, što ŭ palitycy tut, jak i va ŭsich pastsavieckich krainach, daminujuć nia stolki palityčnyja, kolki pryvatnyja ci hrupavyja intaresy. Tamu z hledzišča čystaj palityki zrazumieć, što adbyvajecca, byvaje ciažka. Tak, prezydenckaja pravaliberalnaja “Naša Ŭkraina” ŭstupaje ŭ pieradvybarny sajuz ź levaradykalnym zhurtavańniem eks-sacyjalista Łucenki, nia mienš liberalnaja (u ekanamičnym sensie) Partyja rehijonaŭ Janukoviča ŭ chaŭrusie z sacyjalistami i navat kamunistami, a nibyta kanservatyŭny blok Cimašenki vystupaje z pazycyjaŭ krajniaha papulizmu! Pry hetym ad Partyi rehijonaŭ, jakuju ličać čyrvonaj i prarasiejskaj, u deputaty balatujucca niekalki miljarderaŭ (siarod jakich najbolš viadomy – Achmetaŭ)...
Zvonku, dziakujučy nia tolki rasiejskim, ale ŭsim telekanałam, razam uziatym, pieradvybarnaja kampanija va Ŭkrainie (dzie hetaja kampanija, faktyčna, viadziecca permanentna) moža nahadvać batlejku. Dzie melanchaličny Pjero (Juščanka) uvieś čas lije ślozy z roznych pryčynaŭ, saramliva-naściarožana pahladajučy na Kalambinu (Cimašenku), ekspansiŭny Arlekina (Janukovič) čas ad času zalacajecca, zamiest Kalambiny, da Pjero, a šalonaja Kalambina łupcuje ŭ paryvach straści to Pjero, to Arlekina.
Akramia taho, na scenie čas ad času źjaŭlajecca adzin z važnych persanažaŭ – čort. (U jahonaj roli pa čarzie vystupajuć Simanienka, Vitrenka, Paŭłoŭski ŭ abdymku z Zatulinym albo Pucin ułasnaj personaj.) Čort haniajecca za nieśmiarotnaj ukrainskaj dušoj, sprabujučy ŭsich kupić dy padmanuć, ale ŭrešcie sam zastajecca ŭ durniach – pad rohat zadavolenaj publiki.
Zrazumieła, paraŭnańnie palitykaŭ ź lalkami nie aryhinalnaje. Ale varta zaznačyć, što havorka ŭ vypadku z ukrainskimi palitykami viadziecca mienavita pra batlejku, a nia, skažam, teatar maryjanetak (jak u Rasiei), dzie lalkami kirujuć z dapamohaj niabačnych šnuroŭ. U batlejcy ž hałoŭnaje – nie lalkavody i navat nia lalłki, a sama publika, bieź jakoj nie było b i pradstaŭleńnia. Zvažajučy na heta, ukrainskija palityki, jakimi b karyslvymi matyvami jany ni kiravalisia, musiać uvieś čas datrymoŭvacca praviłaŭ hulni i starajucca spadabacca prostamu vybarcu – časam z dapamohaj samych nievarahodnych trukaŭ i kulbitaŭ. Bo adnym z hałoŭnych praviłaŭ hulni zastajecca svaboda śmi, jakija rana ci pozna vyvodziać lubych palitykaŭ na čystuju vadu.
I pakul heta budzie tak, Ukrajina budzie ruchacca da demakratyi, chaj sabie pavolna, šturškami, a časam i ŭ abjezd.
Polšča. Do' bluznerstva!Ukrajina, biezumoŭna, vučyłasia j vučycca demakratyi ŭ svajoj susiedki Polščy, ź jakoj histaryčna jaje adnosiny składalisia vielmi nialohka. Ale ž viadoma, što ŭ vyrašalny momant, kali Ŭkraina apynułasia na Majdanie, mienavita Polšča ŭ asobach prezydenta Kvaśnieŭskaha i eks-prezydenta Vałensy pieršaj pryjšła na dapamohu “aranžavaj revalucyi” i spryjała dasiahnieńniu kampramisu, jaki palahaŭ u 2004-m hodzie na pieravybarach. Polščy, ź jaje staradaŭnimi tradycyjami Sojmu, zdavałasia b, dośviedu ŭ pabudovie demakratyi chapaje. Ale ž i na radzimie pieršaj kanstytucyi, jak vyjaviłasia, apošnim časam, jość svaje prablemy.
Słovy eks-prezydenta Čechii Vacłava Haŭła pra toje, što na vybary ŭ Polščy treba zaprasić mižnarodnych naziralnikaŭ, kab ni ŭ koha nie było sumnieńniaŭ u prazrystaści vynikaŭ, vyklikali ŭ polskich medyjach reakcyju, blizkuju da šoku.
Polskaje hramadztva satrasali karupcyjnyja dy seksualnyja skandały. I choć niepasredna hałoŭnaj partyi kiraŭničaj kaalicyi “Prava i spraviadlivaść” jany nia tyčylisia, bo hierojami skandałaŭ stanavilisia to lider “Samaabarony” Leper, to deputaty jahonaj frakcyi, to lider Lihi polskich siemjaŭ Raman Hiertych, u hramadztva pastupova vyśpiavała pytańni. Kali spynicca čarada hetych skandałaŭ? I ci ž nie niasie adkaznaść za ich taksama premjer Kačynski? Heta jon doŭha i ŭparta trymaŭsia za sajuz z “Samaabaronaj” i ŁPS. Pry hetym nie pryznajučy za saboj nijakich pamyłak.
Toje, što zatušoŭvałasia j zamiatałasia pad koŭdru z metaj zachavać prystojny vyhlad, raptam vyliłasia na hałovy polskich abyvatalaŭ u niečuvanych maštabach. Toje, pra što mnohija vybarcy zdahadvalisia, ale bajalisia sabie pryznacca, paćvierdziłasia – karol (to bok, palityki) hołyja!
“PiS” idzie faktyčna nos u nos z apazycyjnaj Hramadzianskaj platformaj i imkniecca vykarystać svoj administracyjny resurs pierad vybarami. Adnak, navat kali partyja atrymaje pieramohu na vybarach, joj daviadziecca šukać uzajemadziejańnia ź nieprymirymimi spabornikami. Tak što lideram dźviuch hałoŭnych partyjaŭ daviadziecca niejak damaŭlacca pamiž saboj, nie spadziajučysia na kaalicyju jašče z kimści.
Palaki akazalisia nia prosta pierad vybarami, ale pierad vybaram: dalej intehravacca ŭ abjadnanuju Eŭropu albo zamknucca ŭ svajoj polska-katalickaj samabytnaści, kročyć “adzinym i niepaŭtornym šlacham”, padobna svajmu adviečnamu vorahu – Rasiei.
Rasieja. Vybary nia miesca dla dyskusii
U Adesie jość Muzyčnaja škoła imia Stalarskaha – pieršaja ŭ historyi SSSR škoła dla dziaciej z muzyčnymi zdolnaściami. Jaje zasnavaŭ 1933-im hodzie viadomy va ŭsim śviecie pedahoh Piotra Stalarski. Siarod jaho pieršych vučniaŭ byŭ David Ojstrach, da jahonaj škoły naležać Lijana Isakadze, Hidon Kremer i šmat inšych hienijalnych muzykaŭ. Pra Stalarskaha i jahonaje pačućcie humaru składali lehiendy. Raskazvajuć – paśla taho, jak škole, u savieckich tradcyjach, jašče pry žyćci pedahoha prysvoili jahonaje jmia, Stalarski lubiŭ kazać: “Škoła imieni minie”. (Pachodžańniem ź biednaj habrejskaj siamji, jon tak i nie navučyŭsia dobra havaryć pa-rasiejsku).
Ale razmova tut nie pra Stalarskaha, i nie pra Adesu z Ŭkrainaj, a pra Rasieju. Uśled za Stalarskim Pucin, badaj, moh by skazać pra budučyja vybary ŭ Rasiei (u tym liku parlamenckija): “Vybary imia mianie”. Ci prosta – vybary mianie!
Razmovy pra stvareńnie dźviuchpartyjnaj albo trochpartyjnaj systemy ŭ Rasiei, chutčej za ŭsio, tak i zastanucca razmovami. Prosta tamu, što z čatyroch partyjaŭ, jakija pavodle prahnozaŭ, mohuć pretendavać na miescy ŭ Dumie, ŭłasna aznačeńniu “partyja” adpaviadaje tolki KPRF. Choć i jaje idealohija adčuvaje vyraznuju karoziju, stanovicca ŭsio bolš dvuchsensoŭnaj, a ŭsio-tki jana pretenduje na zvańnie apazycyjnaj. U jaje za plačyma jość niejkaja historyja (praŭda, žudasnaja), jaje lidery, jak praviła, adroźnivajucca ad lideraŭ astatnich partyjaŭ krojem pinžakoŭ i jašče bolš – vyrazam tvaraŭ. Usie astatnija partyi vyznačajucca tolki stupieńniu padchalimažu (tonkim virtuozam tut, biezumoŭna, vystupaje Žyrynoŭski, ale ź lohkaściu prachodzić i hrubaja liślivaść Hryzłova ź Mironavym).
Pry hetym, zrazumieła, partyi (!) ŭłady ceniać nia stolki samoha Pucina i jahonyja šmatlikija pieravahi, kolki sami status i pasadu pieršaj asoby ŭ Kramli, ad jakoj zaležyć budučynia šmatlikaha vojska čynoŭnikaŭ i palitykaŭ. Bo jak tolki (i kali) na miesca Pucina zastupić pierajemnik, usie lepšyja jakaści ciapierašniaha prezydenta aŭtamatyčna buduć prypisanyja novamu. Pucin taksama heta razumieje, tamu j nie śpiašajecca nazyvać pierajemnika, da jakoha pry pieršaj mahčymaści pierabiažyć, možna nie sumniavacca, usia karaleŭskaja rać.
Dla tych, chto datul jašče nie zrazumieŭ asablivaściaŭ biahučaj rasiejskaj palityki, Pucin zładziŭ bliskučy spektakl. Kali ŭ dziaržaŭnych i niezaležnych ŚMI nie zastałosia ŭžo amal nivodnaha palitolaha, jaki b nie pradkazvaŭ pryznačeńnie pucinskaha “pierajemnika” Siarhieja Ivanova na post kiraŭnika ŭrada, prezydent Rasiei uziaŭ dy pryznačyŭ premjeram Viktara Zubkova.
Možna pahadzicca z tymi rasiejskimi palitolahami, jakija ličać, što hałoŭnym i adzinym matyvam Pucina ŭ hetym epizodzie byli jahonyja asabistyja intaresy, viedać, a tym bolš pradkazvać jakija inšym nia dadziena. Kali źviarnucca da habrejskaha falkloru, dyk Pucin prosta nahadaŭ usim udzielnikam azartnaj hulni ŭ “pierajemnika”, chto haspadar u łaŭcy.
U luboj narmalnaj krainie ŭrad farmujecca pa vynikach parlamenckich vybaraŭ. U krainie “suverennaj demakratyi” ŭrad načale z novym premjeram farmujecca za try miesiacy da vybaraŭ. Takim čynam, čynoŭnikam i hramadztvu padajecca niedvuchsensoŭny syhnał. Kolki b ni atrymała “Adzinaja Rasieja” miescaŭ u Dumie na vybarach – kanstytucyjnuju bolšaść, ci zvyčajnuju – pryznačać premjera buduć nie adzinarosy i nia spravarosy, a tolki sam prezydent. A nijaki nie “kulhavy kačar”.
I kali navat Pucin sydzie, jon usio adno zastaniecca, jak by ni nazyvaŭsia nastupny prezydent. Trapnyja słovy śpikiera Hryzłova pra toje, što “parlament nie miesca dla dyskusijaŭ” možna dapoŭnić tym, što i vybary ŭ Rasiei ciapier patrebnyja nie dla dyskusijaŭ ab šlachach raźvićcia krainy, a dla płaŭnaha i stabilnaha pierachodu ŭłady ad adnaho prezydenckaha terminu da nastupnaha.
U źviazku z usim hetym nia tolki prostyja hramadzianie, ale j niekatoryja apazycyjnyja palityki ŭ Rasiei pačali zadavacca pytańniem: a ci treba ŭdzielničać u takich vybarach, vynik jakich pradvyznačany?
Biełaruś. A što my?
Kali stavić pytańnie pra vybary ŭ dačynieńni da Biełarusi, dyk jaho treba, dla pačatku, raźbić na dva. Pieršaje ź ich – ci treba ŭdzielničać u niesvabodnych vybarach hramadzianam? Adkaz na hetaje pytańnie jość, choć i nie vidavočny. Čytačy majho pakaleńnia pamiatajuć, što za savieckim časam, kali vybary byli biezalternatyŭnyja (99,8 % zaŭsiody hałasavali za blok kamunistaŭ i biespartyjnych) načalstvu vielmi zaležała, nasamreč, jak prahałasujuć. Kali niechta z vybarcaŭ zajaŭlaŭ, što jon nia pojdzie na vybary, bo ŭ jaho doma praciakaje dach, miascovyja ŭłady, jak praviła, prysyłali majstroŭ i prablema vyrašałasia. A kali niechta prychodziŭ na vybary i, karystajučysia tajemnaściu hałasavańnia, vykreślivaŭ adzinaha kandydata ŭ deputaty (bo inšych nie było), heta psavała vyniki na dadzienym kankretnym učastku. I navat kali jany adroźnivalisia ad zaplanavanych usiaho na adnu sotuju adsotka, miascovaje partyjnaje načalstva atrymlivała nahaniaj ad rajkamu, a rajkam u svaju čarhu – ad vyšejšaha načalstva. Takim čynam, šlacham prostaha volevyjaŭleńnia, to bok vykreślivańnia proźvišča ź biuletenia možna było chacia b sapsavać nastroj načalstvu. Zrazumieła, heta ničoha nie mianiała ŭ dziaržaŭnym i hramadzkim ładzie. Ale pakidała pačućcio vykananaha maralnaha abaviazku. Tak što navat u tatalitarnym hramadztvie jość sens parazvažać nad tym, ci treba iści na vybary i dziela čaho. Ale rašeńnie tut zaležyć ad kožnaha indyvidualna.
A voś kali zadać pytańnie, ci treba palityčnym partyjam udzielničać u parlamenckich vybarach, dyk va ŭmovach Biełarusi jano, na žal, hučyć niekarektna. Kali ciaham dziesiacihodździa nivodnaj palityčnaj partyi nie ŭdajecca pravieści svaich kanydadataŭ u parlament, uźnikajuć sumnieńni nia tolki ŭ spraviadlivaści dziejnaha vybarčaha zakanadaŭstva, ale i ŭ tym, ci jość samyja partyi? Adkaz kštałtu taho, što ŭ vybarach partyjam treba ŭdzielničać vyklučna ŭ metach mabilizacyi ci infarmavańnia nasielnictva, taksama niedastatkovy, pakolki takaja stratehija ciaham apošnich hadoŭ nie pryviała da kolki-niebudź zaŭvažnych zruchaŭ u hramadztvie.
Mahčyma, pytańnie varta pastavić krychu jnačaj. Ci varta rychtavacca da budučych parlamenckich vybaraŭ? Tut adkaz padajecca vidavočnym – biezumoŭna, varta. Tolki rychtavacca da ich treba nie ŭ časie vybarčaj kampanii, kali ŭsio ŭžo sapraŭdy pradvyznačana, a zadoŭha da ich pačatku. Najbolšuju kolkaść medaloŭ na Alipmijskich hulniach, jak praviła, vyjhrajuć tyja kamandy, menedžery j trenery jakich rychtujucca z prycełam nie na bližejšuju Alimpijadu, a tuju, što budzie praz vosiem-dvanaccać hałoŭ. Kab byŭ čas dla sielekcyi, vyvučeńnia patencyjnych spabornikaŭ, vyznačeńnie stratehii i šmat što jašče – ułučna da ekipiroŭki. Čas pajšoŭ.