«Naša sumleńnie siońnia ratujuć maładafrontaŭcy»
Hutarka Śviatłany Aleksijevič i Valancina Tarasa.
Nievialikaja publikacyja Śviatłany Aleksijevič u «BiełHazietie» ŭzrušyła veterana biełaruskaj litaratury Valancina Tarasa tak, što jon pamknuŭsia napisać u «NN» adkaz — hnieŭny. Redakcyja prapanavała inšaje — kab S.Aleksijevič i V.Taras sustrelisia i pahutaryli. Zapisvała hutarku Natałka Babina.
«U nas jość žyvaja dumka i žyvaja tvorčaść»
Valancin Taras: Naš čas nakłaŭ na ŭsich adbitak nieakreślenaści, padviešanaści. Ludzi dakładna nie razumiejuć, čaho jany chočuć. Mianie pa‑sapraŭdnamu raduje, što ŭ hetaj postsavieckaj durnocie vykryštalizavałasia moładź, jakaja dakładna viedaje, da čaho imknucca. Jany najpierš chočuć, kab była Biełaruś — nia raj, nie edem, ale kab była NAŠA Biełaruś. Kaniečnie, biełaruskaja mova adyšła ŭ litaraturu. Jaje niama na TB, na radyjo, u hramadzkim žyćci. Ale kali čytaješ litaraturu, to bačyš, što mova — pa‑raniejšamu akijan, i z časam jon vypleśniecca i za miežy litaratury. Voś Baradulin — jakija mahutnyja rečy jon robić! Ci Paškievič: jaho dakumentalistyka talenavitaja. Ci Sieviaryn Kviatkoŭski: byŭ niezaŭvažny chłopčyk, a voś vydaŭ knižku «Fraški dy plaški» — i ja i rahataŭ, i śmiajaŭsia, i płakaŭ, nastolki dobra heta napisana. Isnuje, isnuje sapraŭdnaja litaratura. U «Maładości» jaje šukać nia varta. Jany pa‑za litaraturaj. Litaratura pajšła adtul u «Dziejasłoŭ», pryvatnyja vydaviectvy, internet. Litaratura — heta pierałamleńnie našaha času. Ja mała ŭdzielničaju ŭ hramadzkim žyćci — i praz uzrost, i praz toje, što, ščyra kažučy, mianie razdražniaje ciapierašniaja apazycyja, jakaja dvanaccać hod topčacca na miescy. Ale Płošča mianie natchniła. I natchnili, jak ni dziŭna, pachody potym na Akreścina, kab pieradać pieradaču ŭnuku: heta, z adnaho boku, nahadvała, kaniečnie, 37‑y hod, ale, z druhoha boku, kolki hodnaści było ŭ hetych ludziach na Płoščy i na Akreścina!
Jakaja ŭ nas moładź! Pahladzicie na Nastu Pałažanku! Kolki hodnaści ŭ Paŭle Sieviaryncu! Možna nie pahadžacca z tym, što jon uziaŭ klerykalny ŭchił. Pa‑mojmu, heta kiepska i navat niebiaśpiečna dla budučyni. Ale jaho advaha, jaho apantanaść, jaho idejnaść nia moža nia vyklikać zachapleńnia. Jaho, kaniečnie, chočuć vycisnuć z krainy, bo bačać u im vyraznaha lidera.
I voś tut ja chaču pierakinuć mościk da Śviatłany Alaksandraŭny, da jaje apošniaha interviju «Biełaruskaj haziecie», jakoje mianie ŭzrušyła i zasmuciła. Jana, padajecca, nia bačyć hetaha boku našaha žyćcia, hetaha boku našaj litaratury. Nielha stavić ŭ vinu Śviatłanie toje, što žyvučy za miežami Biełarusi, jana kryšačku adarvałasia ad našych realijaŭ, tamu joj paroj padajecca, što tut ŭžo ničoha niama: ni litaratury, ni filazofii, ni humanitarnaj dumki… Ale jany jość. Treba tolki akunucca ŭ hetaje žyćcio. Z Paryžu ci Rymu vy nia možacie pabačyć usiaho.
«Para skančać z nacyjanalnym ramantyzmam!»
Śviatłana Aleksijevič: Adrazu pra publikacyju u «BH», jakaja tak uzrušyła Valancina Jafimaviča. Ja navat nia viedaju, ci heta prosta nieprafesijanalizm, ci takaja maładaja nieachajnaść, jakaja trochu padobnaja na pravakacyju, ale ja sama ździvavałasia, što mianie tak zrazumieŭ małady karespandent, kali pračytała nibyta svaje słovy na hazetnaj pałasie. Ja ŭsio ž układała ŭ ich inšy sens. Ale mnie navat nia chočacca pra heta ciapier havaryć.
Adnak mnie chaciełasia b adkazać Valancinu Jafimaviču. Ja zusim nia dumaju, što tut, u Biełarusi, niejkaja čornaja dzirka i naohuł ničoha niama. Heta zusim nia tak. Havorka pra druhoje: niemahčyma zachavać raniejšy ramantyzm navat ŭ nacyjanalnym, kali my vykinutyja u śviet. Ja baču ŭsie rečy jak by ŭ dvuch vymiareńniach: čałaviek u našym kankretnym časie (jaki ŭsie bajacca nazvać kapitalizmam, a ŭ nas — kapitalizmam z damieškam kałhasnaha sacyjalizmu) i viečny čałaviek. Ja baču heta vačyma śvietu i adnačasova vačyma čałavieka, jaki adsiul nikoli nia źjedzie. Tamu ŭsio, što vyklikaje takoje čystaje zachapleńnie Valancina Jafimaviča, mnie taksama sympatyčnaje. I padajecca vartym pavahi. Ale ja baču, što čas źmianiajecca. I hety čas nam navyrast. U nas zanadta mnoha siłaŭ idzie na baraćbu, i heta naša katastrofa. Šmat u čym my nie daciahvajem da času. Zanadta mnoha siłaŭ źjeŭ Łukašenka, i jašče źjeść. Čym my zaniatyja? Baraćboj z Łukašenkam. My nie vychodzim na metafizyčnyja prastory. My ŭ ramkach, naviazanych nam režymam. Nas ciešać niejkija drobnyja pieramohi — voś, udałosia pieravieści na našu movu toje ci inšaje — ale napieradzie ŭ nas vielmi doŭhi šlach. Mahčyma, heta i tupik. U hetym naša trahiedyja! Ale, Valancin Jafimavič, intelektuały pavinny jasna ŭśviedamlać: my nacyja, jakaja spaźniłasia. My ŭ 21‑m, žorstkim, stahodździ. Para skančać z nacyjanalnym ramantyzmam!
Havorka jašče i pra toje, što biełaruskaj litaratury siońnia nie čuvać. Tak, jana jość, ale ci dachodzić da čytača, ci znachodzić jaho? Ja cikaŭlusia litaraturaj, ale ja jaje nie znachodžu!
«Maja biełaruskaja mova — jak zorka na vopratcy dackaha karala»
V T: Ja chaču zapiarečyć Śviatłanie. Pa‑pieršaje, ja nia zhodny, što ŭ mianie ramantyčny pohlad na śviet. Kali nacysty akupavali Daniju i prymusili habrejaŭ nasić žoŭtuju zorku, dacki karol taksama našyŭ na vopratku zorku Davida. Dyk voś, majo rašeńnie pisać i havaryć pa‑biełarusku — chacia raniej ja časta karystaŭsia ŭ žyćci i tvorčaści ruskaj — heta jak zorka na vopratcy dackaha karala… Siońniašniaje stanovišča movy patrabuje ad nas učynkaŭ, padobnych da hetaha karaleŭskaha ŭčynku.
Pa‑ druhoje, nakont taho, što nas nia čujuć. A jak dajści da ludziej, kali nam prosta ŭsimi sposabami imknucca zatknuć rot? Vy viedajecie, u jakich umovach isnuje, naprykład, «Naša Niva», viedajecie, što isnujuć čornyja śpisy aŭtaraŭ i vydaviectvaŭ?
SA: Ja sama ŭ takim śpisie! I heta — nahoda pracavać jak možna lepš, jak možna bolš praduktyŭna. Vy havaryli, što ŭvieś nakład vašaj knihi «Na vyśpie ŭspaminaŭ» — chacia jaje admovilisia brać dziaržaŭnyja kramy — razyšoŭsia za niekalki dzion. Voś i adkaz!
«Łukašenka skraŭ u nas čas»
SA: Vy pytajeciesia, jak ja staŭlusia da ludziej našaha času? Ja baču, što ŭ nas — patryjarchalnaje hramadztva, i heta adčuvajecca adrazu, kali traplajecie ŭ Biełaruś, adrazu ŭ aeraporcie. A śviet žyvie ŭžo niejak inakš. Ja liču, što samaje strašnaje, što zrabiŭ Łukašenka — jon skraŭ u nas čas. Asabista ŭ kožnaha z nas, i navat u našych dziaciej. A śviet isnuje ŭžo zusim inšymi prablemami. Nia tolki zachavać movu, chacia prablema hlabalizacyi — heta žorstkaja prablema. Jość prablema amerykanskaj maskultury: francuzy lamantujuć, što jana źniščaje ich samabytnaść! Francuzy, ź ich vialikaj kulturaj! A jość ža jašče prablema razbureńnia kultury jak takoj. I voś pytańnie: jak napracavać novyja idei, z čym uvajści ŭ śviet? Z nacyjanalnym kantekstam my nia ŭvojdziem: heta važna tolki dla nas. My mahli b uvajści ŭ mir z čarnobylskim kantekstam, ale my nie pradumali jaho, my jaho nie prapracavali. My jaho nie sfarmavali. U nas jość tolki niejkaje hałašeńnie.
A kolki ciapier spakusaŭ! Heta i nacyjanalnaja spakusa — a kali nacyjanalnaje nie apracavać kulturna, jano stanovicca spakusaj, — i relihijnaja. Voś vy havorycie pra klerykalny ŭchił Sieviarynca. Ja ciapier mnoha ježdžu pa Rasiei i tam heta baču vielmi vyrazna. Užo niama nikoha, chto skaža słova pra duch, akramia papa. Pop stanovicca lideram nacyi. Tamu ja paŭtaraju: my niedaciahvajem. Tak, my niešta robim, niešta pišam, ale lidera, vaładara dumak niama. Pastyraŭ niama. Byŭ Adamovič, byŭ Bykaŭ. Adamovič byŭ fihuraj takoha ž maštabu, jak Vacłaŭ Havieł. Ale narod jaho nia vybraŭ. Jon vybraŭ staršyniu saŭhasu! Tamu treba realna ŭjaŭlać, nakolki składanyja našyja prablemy.
«Mnie balić Biełaruś»
SA: Na adnym z forumaŭ čytač NN daŭ mnie takuju charaktarystyku: «Razumnaja baba, ale nie balić joj Biełaruś» (śmiajecca). Ale nia treba zabyvać, što bol možna pieranosić pa‑roznamu. Nie abaviazkova bol — heta płač, lamant i jenki.
VT: Najbolšy bol časam — dumka, najbolš balić — dumać.
SA: Tak. Dumać — heta prafesija piśmieńnika. Dumać i havaryć. U našym domie žyŭ adzin dyplamat. Pry sustrečach jon časta havaryŭ mnie: «Śviatłana, navošta vy tak adkryta ŭsio havorycie. Viedajecie, ułada vas prosta razdušyć, rastopča. Maŭčycie pakul!» I ja jamu adkazvała: «Zmaŭčać možna, ale jak potym z hetym žyć? Sumleńnie dzie padzieć?» Havaryć ci maŭčać, siadzieć u norcy ci dziejničać — heta pytańnie sumleńnia. Naša sumleńnie, naš honar ratujuć siońnia chłopčyki i dziaŭčatki maładafrontaŭcy. Ja zachaplajusia imi. Jany ciapier robiać toje, čaho nie zrabiła naša pakaleńnie. Adzinaje, što ja zaŭsiody havaru: nielha abmiažoŭvacca tolki baraćboj. Nielha być tolki revalucyjaneram. Samaje hałoŭnaje, što pavinien rabić kožny — heta rabić siabie. Atrymlivać adukacyju, atrymlivać prafesiju, kštałtavać duch i dušu. Heta hałoŭnaje, što pavinien zrabić u žyćci kožny čałaviek.
VT: Emacyjna siońniašnija maładafrontaŭcy šmat u čym nahadvajuć padpolščykaŭ Druhoj usiaśvietnaj. Moža, tamu, što hetyja maładyja ludzi adčuvajuć siabie ciapier jak va ŭmovach niejkaj akupacyi: navokał varožaja prapahanda. Prapahanda na telebačańni, ŭ hazetach, u tak zvanaj litaratury (chacia heta, kaniečnie, nie litaratura)… Ja zhodny sa Śviatłanaj, što vielmi važna budavać siabie — čytać sapraŭdnuju litaraturu, asensovavać, analizavać… Siarod hetych junakoŭ jakraz bolšaść tych, ź jakich i paŭstanie novaja Biełaruś. Ale pakul ich sudziać i sudziać — za «niecenzurnuju łajanku ŭ hramadzkim mieście i drobnaje chulihanstva».
«Ahida da słovaŭ — adna z maich prablemaŭ»
SA: Hetaja «niecenzurnaja łajanka» — jašče adzin eŭfemizm: usie razumiejuć, što sudziać za pratest suprać režymu. Jak raniej havaryli pra abmiežavany kantynhient savieckich vojskaŭ u Afhanistanie, a tam išła sapraŭdnaja vajna. Takimi eŭfemizmami — jakija lepš było b nazvać chłuśnioj — ciapier poŭnicca i telebačańnie, i hazety. Jany nastolki devalvujuć vartaść słoŭ, što słovy jak takija pačynajuć urešcie vyklikać ahidu. Heta adna z pryčynaŭ, čamu ja vyrašyła na čas źjechać z krainy: adčuła, što, dla taho, kab raskazać pra naš čas, treba vyskačyć z hetaj płyni, z kultury baraćby, z kultury supraćstajańnia. Sa słovami niešta adbyvajecca: u ich niama elektryčnaści, niama toku, niama napruhi. Niešta adbyvajecca z hetaj pryładaj tvorčaści: vychodzić stolki knih, časopisaŭ, jość filmy i spektakli — i ŭsiaho hetaha jak by niama. Važna znajści niejki novy žanr, jaki b paśpiavaŭ by za časam… I kali raniej pakaleńni piśmieńnikaŭ pracavali ŭ stoł, to siońnia jany pracujuć u papieru.
Heta adna prablema: instrumentalnaja niedaskanałaść słova, jakoje nie adpaviadaje času. Jość i inšaja prablema. Ciapier va ŭładzie špana ŭ kulturnym sensie. Ułada pry savietach — heta była mašyna. Ciapier hetaha niama. Ludzi va ŭładzie nie prachodziać nijakaj šlifoŭki, nia majuć nijakaj kulturnaj napracoŭki. Adkul jany prychodziać? Dy adkul zaŭhodna! Adamovič u svaim apošnim vystupie praroča skazaŭ: «Ja čuju, što ŭžo iduć pałkoŭniki». I hetyja pałkoŭniki pryjšli. Ja skažu žorstkuju reč, ale my pavinny razumieć: pieramahła chałopskaja etyka i chałopskaja estetyka. Uklučyŭšy televizar ci razharnuŭšy hazetu, vy ŭžo ničoha nie daviedajeciesia pra realnyja padziei. Zamiest hetaha — eŭfemizmy! Ciapier ułada ciesna źviazanaja z ułasnaściu, i jana našła sabie absłuhu. Intelektualnuju absłuhu, pra jakuju Zanusi adnojčy skazaŭ: «Najbolš mianie ŭražvaje toje, jak chutka rasiejskija piśmieńniki źbiehlisia da abjedkaŭ sa stała aliharchaŭ». U nas u Biełarusi — toje samaje, tolki źbiehlisia da abjedkaŭ sa stała ŭłady!
VT: Ja taksama daŭno adčuŭ ahidu da słovaŭ, asabliva što datyčycca drennaj mastackaj litaratury. Tamu ja ŭciok va ŭspaminy. Ja pastaviŭ zadaču nie ahladacca nie na jakija vonkavyja ŭstanoŭki, a tolki na svoj unutrany śviet. Treba być biasstrašnym, i, jak nie paradaksalna, uzrost u hetym dapamahaje. Bo ty pačynaješ bačyć ŭsio bolš vyrazna i jasna. Chacia pamiž słovam i realnaściu isnuje supiarečnaść, kaniečnie, ad jaje nikudy nie padziecca. Ale pryblizicca da abjektyŭnaj praŭdy mahčyma.
SA: Mnie zdajecca, što luby piśmieńnik moža tolki stvaryć svoj mir. My pa sutnaści nia možam bolšaha.
«Spakojna rabić svaju pracu»
SA: Mnie cikava sačyć za NN, za ARCHE. Ź imi ŭsio ŭ paradku. Tut jość meta, jany pradukujuć nieardynarnyja dumki … Treba spakojna rabić svaju pracu. I pry hetym varta stavicca da žyćcia jak da śviata. Ja pišu knihi. Kniha — heta moj ruch da razumieńnia čałavieka, samoj siabie, žyćcia. Ale, akramia asnoŭnaha, akramia knihi, u mianie jość i śviača ranicaj na stale, i razmova pry ahni ź siabram, i pachod ź dziciom u cyrk. Staražytnyja hreki havaryli pra mastactva žyćcia. Mastactva žyćcia — heta i svaboda, i hodnaść, i śviata žyćcia. Heta — prybrać dom, uładkavać padjezd…
VT: Vałodzia Karatkievič u padjeździe na kožnaj placoŭcy pastaviŭ kresły dla taho, kab jaho maci mahła adpačyvać. Ale adnojčy akazałasia, što ŭsie kresły pałamanyja i parezanyja…
SA: I tym nia mienš varta stavić kresły ŭ padjezdach! Maja siabroŭka Maryja Vajciašonak šmat času addaje svajmu sadu, i sad u jaje pryhaženny. U vioscy heta niazvyčna, tam bolš uvahi nadajuć bulbie dy kapuście. I voś adnojčy samy strašny viaskovy pjanica na mianušku Čort pieraviesiŭsia praz płot i prypiačataŭ: «Jo…, jak pryhoža!» Voś dziela hetaha «jak pryhoža» i vart pracavać. Naroščvać čałavieka, voś što my musim rabić!
VT: Nakont śviata žyćcia… Ja ciapier kožny dzień adčuvaju jak śviata. Tamu što zachod. Śviata zachodu. Vydatna skazaŭ pierad svajoj śmierciu adzin z najbližejšych siabroŭ Alesia Adamoviča i maich ruski paet Naum Kiślik pra toje, što takoje naohuł žyćcio čałavieka. Jon — čałaviek
Prihovorionnyj k vysšiej mierie —
Žiť na Ziemle i obrietať potieri…
Zachod, sonca siadaje za haru, i ŭsio sychodzić. Dub, jaki ty bačyš, pole, žanočy tvar, što raptam apiače ciabie — usio heta sychodzić, i tamu biaźmierna doraha i kaštoŭna, tamu heta śviata…
Ale akramia pryvatnych, asabistych padstavaŭ dla śviata jość jašče i hramadzka značnyja. Tak, ja zaŭsiody biaźmierna radujusia, kali Biełaruś zajaŭlaje pra siabie ŭ śviecie čymści pazytyŭnym. Apošniaj takoj nahodaj dla radaści stała vyłučeńnie na Nobeleŭskuju premiju miru Stanisłava Šuškieviča. Jon jaje varty. Ci atrymaje, ci nie — heta vyrašać akademiki, ale dla mianie hetaje vyłučeńnie — znak taho, što śviet nie zabyvaje pra Biełaruś. Pra toje, pamiž mnohim inšym, što za Šuškievičam, kali jon byŭ staršyniom Viarchoŭnaha savietu, z našaj terytoryi była vyviedziena jadziernaja zbroja.
SA: Nam niama ŭ čym adno adnaho pierakonvać. Ja tolki chaču jašče raz paŭtaryć słovy majho ŭlubionaha Pasternaka: «Paśla Chrysta nivodzin z nas nia moža skazać, što žyvie pad płotam. My ŭsie žyviem u historyi».