Historyk Uładzimier Lachoŭski: BNR u 1918‑m nia mieła šancaŭ
«Nie było taho lidera, jaki b moh zhurtavać vakoł siabie prychilnikaŭ biełaruskaj niezaležnaści»
***
Kali, pry jakich umovach BNR mahła b sapraŭdy adbycca? Što ŭ historyi musiła paviarnucca troški inšym bokam? Jakija byli šancy?
Lachoŭski: U 1918 hodzie biełaruskaj elicie było vielmi ciažka dasiahnuć hetaj mety z šerahu pryčyn. Padčas Pieršaj suśvietnaj vajny była zrujnavanaja ekanomika. U biežanstva trapiła bolš za 1,5 miljona čałaviek, 400 tys. ź ich nie viarnulisia na Baćkaŭščynu. Kala 800 tys. byli mabilizavanyja ŭ rasiejskuju armiju, ź ich 100 tys. zahinuli na frantach Pieršaj suśvietnaj vajny. Dalej treba zaznačyć, što nie sfarmavaŭsia ŭvieś palityčny spektar biełaruskich partyj — daminavali tolki levyja radykały, heta taksama paŭpłyvała na realizacyju hetaj idei. I jašče — nie było taho lidera, jaki b moh zhurtavać vakoł siabie prychilnikaŭ biełaruskaj niezaležnaści. Čytajučy ciapier listy Doŭnar‑Zapolskaha ja adrazu adznačaju, što navat jon, nieprafesijny palityk, byŭ na hałavu vyšejšy za tych maładych dziejačoŭ, jakija stajali la stvareńnia Biełaruskaj Narodnaj Respubliki.
Vy rastłumačyli pryčyny, čamu BNR nia zdoleła realizavacca. Ale ci byli naahuł niejkija šancy? Što musiła adbycca inakš? Kali nia ŭnutranyja, dyk moža źniešnija faktary?
Lachoŭski: Ja — pesymist. Ja liču, što adziny šaniec — heta kali adkrucić čas nie da 1918 hodu, a da 1914‑ha. Kali b Mikałaj II pasłuchaŭ Stałypina ci Durnavo i nie ŭciahnuŭsia ŭ Pieršuju suśvietnuju vajnu. Heta byŭ by adziny šaniec — varyjant taho, pra što dumaŭ Łuckievič, kali b Rasieja evalucyjanavała da federacyi pavodle miakkaha scenaru. Tady b da siaredziny 1920‑ch hadoŭ Biełaruś i Litva ŭžo mieli b šyrokuju aŭtanomiju, mieli b svoj Sojm. Dalej — Pieršaja suśvietnaja vajna. Kali b jaje nie było, nie było b i Druhoj suśvietnaj vajny, nie było b Hałakostu, nie było b taho, što biełaruskaja ekanomika i nasielnictva tak mocna paciarpieli ad hetych vojnaŭ i ŭ mižvajenny čas. Tady da pačatku 30‑ch była b praviedzienaja biełarusizacyja, sfarmavałasia b novaja palityčnaja elita i naščadki Ivana i Łukjana Sałanievičaŭ užo b razmaŭlali pa‑biełarusku i nie vyznavali b tych pohladaŭ, jakija vyznavali hetyja dziejačy.
Jakija siužety z historyi najbolš Vas zachapili? Što mahło b stacca asnovaj litaraturnych tvoraŭ?
Lachoŭski: Mianie cikavić postać Ramana Skirmunta. Kali jon mieŭ mahčymaść uznačalić kabinet ministraŭ — u jaho była vielmi prahmatyčnaja prahrama — i ŭ sielskaj haspadarcy, i ŭ adukacyi. Dumaju, što hetaja asoba zasłuhoŭvaje vialikaj uvahi.