Jazep Dyła. Try žyćci adnaho biełarusa
U historyi absalutna ŭsich narodaŭ jość postaci, jakija źjaŭlajucca ŭ pierałomnyja dla Baćkaŭščyny momanty i robiać nadzvyčaj šmat, nie patrabujučy naŭzamien ničoha. Navat pamiaci.
Na žal, daloka nie ŭsie z takich altruistaŭ traplajuć paśla ŭ nacyjanalny panteon hierojaŭ. Jarki tamu prykład — žyćciovy šlach Jazepa Dyły, biełaruskaha prazaika, dramaturha, historyka i hramadskaha dziejača. Sioleta spaŭniajecca 135 hadoŭ z dnia jaho naradžeńnia.
Za svajo doŭhaje žyćcio Jazep Dyła paśpieŭ pražyć niekalki čałaviečych žyćciaŭ, kampaktna sumiaściŭšy ich u bijahrafii adnaho čałavieka.
I. Revalucyjanier
Budučy dziaržaŭny i hramadski dziejač BSSR Vosip Lavonavič Dyła naradziŭsia 14 krasavika 1880 hoda ŭ Słucku ŭ siamji słužboŭca. Skončyŭ lehiendarnuju Słuckuju himnaziju. Byŭ vučniem Alhierda Abuchoviča — udzielnika paŭstańnia 1863 hoda. Ad Abuchoviča małady Jazep Dyła upieršyniu pačuŭ pierakłady Johana Hiote, Viktora Hiuho, Džordža Bajrana, Dante Alihjery dy inšych. Razam z suśvietnaj kłasikaj Vosip pačaŭ cikavicca revalucyjnym rucham i aktyŭna ŭdzielničać u im. Chutčej za ŭsio, mienavita pad uździejańniem Alhierda Abuchoviča aformilisia jaho radykalnyja pohlady.
Niahledziačy na ŭsiu intelihientnaść, Jazepa Dyłu možna acharaktaryzavać nastupnym čynam: «dierzkij, riezkij, učastvovał, privlekałsia». Jašče ŭ hady navučańnia ŭ Słuckaj himnazii jon trapiŭ u šerah niadobranadziejnych. U 1899 hodzie jon pastupaje ŭ Vieterynarny instytut horada Tartu, jaki, adnak, skončyć nie zdoleje, bo budzie adličany ź jaho biez prava pastupleńnia ŭ inšyja vyšejšyja navučalnyja ustanovy Rasijskaj impieryi. Pryčyna nietryvijalnaja — «za ŭdzieł u studenckich schodkach i demanstracyjach, za prymianieńnie suprać palicyi chimičnych rečyvaŭ».
Tak i nie atrymaŭšy vyšejšaj adukacyi, Vosip budzie ŭsio žyćcio zajmacca samaadukacyjaj, nabyvajučy encykłapiedyčnyja viedy ŭ absalutna roznych halinach. Paśla vyhnańnia ź instytuta jon viartajecca ŭ Minsk i niejki čas pracuje ŭ haziecie «Sieviero-Zapadnyj kraj», dzie imkliva kročyć pa karjernaj leśvicy — ad prostaha karektara da zahadčyka hazietnaj kantory.
U pošukach lepšaj doli jon vypraŭlajecca ŭ Pieciarburh. Za im u śpisie Vosipa buduć Arenburh, Kazań, Maskva dy inšyja harady Rasijskaj impieryi. Paŭsiudna jon zajmajecca samymi roznymi spravami, u tym liku i vydavieckaj dziejnaściu, dobra znajomy ź miascovaj bahiemaj.
Kastryčnickuju revalucyju Jazep Dyła sustrakaje ŭ Maskvie. Hetuju padzieju jon razhladaje jak mažlivaść pačać budaŭnictva biełaruskaj dziaržaŭnaści i aktyŭna ŭklučajecca ŭ pracu raznastajnych biełaruskich kamitetaŭ pry balšavickaj partyi. U śniežni 1917 hoda Jazep Dyła biare aktyŭny ŭdzieł u Pieršym Usiebiełaruskim źjeździe. U hety pieryjad jon taksama aktyŭna piša ŭ hazietu «Dziańnica», hałoŭnym redaktaram jakoj byŭ Źmicier Žyłunovič.
II. Dziaržaŭnik
Kali paŭstała nieabchodnaść źjaŭleńnia Biełaruskaj Savieckaj Sacyjalistyčnaj Respubliki, jakuju abviaścili ŭ Smalensku 1 studzienia 1919 hoda, Jazep Dyła zaniaŭ pasadu narkama pracy ŭ Časovym raboča-sialanskim uradzie. Varta adznačyć, što z 17 čałaviek, jakija składali pieršy ŭrad BSSR, tolki 8 vystupali za adradžeńnie biełaruskaj dziaržaŭnaści.
Alaksandr Miaśnikoŭ u toj čas pisaŭ: «Nakont sieparatyzmu My kazali, što dla respubliki niama hleby, ale dla nacyjanalizmu jana znojdziecca. Ale tut my paźbiehli hetaha, tamu što va ŭradzie byli kamunisty-niebiełarusy. Ale pakolki CK choča stvaryć urad z čysta biełarusaŭ — syduć lepšyja tavaryšy, zastanucca kamunisty-nacyjanalisty, i tady Biełaruś stanie nacyjanalistyčnaj respublikaj».
Pratrymaŭsia Jazep Dyła na svajoj pasadzie niadoŭha — kamunisty-internacyjanalisty chutka prybirali tych, kamu nie daviarali. Jak i mnohija biełaruskija dziejačy taho času, jon byŭ majstram na ŭsie ruki i nie zajmaŭsia niečym adnym. Davodziłasia i dziaržaŭnyja spravy vyrašać, i na ekanomiku z kulturaj čas znachodzić.
Jazep Dyła byŭ staršynioj Biełaruskaha centralnaha sajuza spažyvieckich tavarystvaŭ, dyrektaram Instytuta mastactvaznaŭstva Inbiełkulta, pracavaŭ u Dziaržpłanie BSSR i Biełdziaržkino. Jon staŭ adnym z arhanizataraŭ Pieršaj Usiebiełaruskaj vystavy ŭ 1925 hodzie, jakaja była pryśviečanaja jubileju revalucyi 1905 hoda i 400-hodździu biełaruskaha knihadrukavańnia. U tym ža hodzie jaho pryznačajuć dyrektaram Biełaruskaha dziaržaŭnaha teatra.
U toj čas Jazep Dyła aktyŭna šukaje srodki, pierakładaje i adaptuje na biełaruskuju movu zamiežnyja pjesy, a paśla pačynaje zajmacca ŭłasnaj tvorčaściu. Tak, u 1926 hodzie na scenie teatra źjaŭlajecca pjesa «Panski hajduk», napisanaja i pastaŭlenaja aŭtaram. Jon ža kansultuje stvaralnikaŭ adnoj ź pieršych biełaruskich kinastužak «Kastuś Kalinoŭski», jakaja pabačyła śviet u 1928 hodzie.
Peŭna, tak praciahvałasia b i dalej, kali b nie fiktyŭnaja sprava «Sajuza vyzvaleńnia Biełarusi», pa jakoj Jazepa Dyłu aryštujuć 18 lipienia 1930 hoda razam ź inšymi dziejačami kultury i mastactva. U krasaviku 1931 jaho na piać hadoŭ vyšluć u horad Kunhur Piermskaj vobłaści, a paśla budzie Sarataŭ, dzie ŭ toj čas žyŭ i pracavaŭ inšy viadomy biełaruski dziejač — Vacłaŭ Łastoŭski. U 1938 hodzie Jazep Dyła budzie paŭtorna aryštavany, a Łastoŭskaha rasstralajuć. Praz hod były narkam pracy vyjdzie na volu, ale ŭžo nikoli nie vierniecca ŭ Biełaruś.
III. Piśmieńnik
U jakaści piśmieńnika Jazep Dyła debiutavaŭ z abrazkom «Pierad ranicaju…», napisanym u 1909 hodzie. Ale na staronkach «Našaj Nivy» jon źjaviŭsia tolki ŭ 1912 hodzie. U hetym karotkim tekście aŭtar pakazvaje svaju vieru ŭ radykalnyja sacyjalnyja źmieny, jakija musiać adbycca nieŭzabavie. Užo pa hetym abrazku možna zrazumieć, što Jazep Dyła nie ŭpisvajecca ŭ šerahi płakalščykaŭ, jakija byli modnyja ŭ tyja časy.
Znachodziačysia ŭ Saratavie, jon pačaŭ pisać histaryčnyja tvory. U druhoj pałovie 1940-ch na vokładkach starych časopisaŭ jon napiša raman «Na šlachu z varahaŭ u hreki». Pazbaŭleny mažlivaści pracavać z dakumientami, jon budzie pisać pa pamiaci, uznaŭlajučy raniejšyja viedy. U svajoj aŭtarskaj encykłapiedyi «Imiony Svabody» Uładzimir Arłoŭ hetak acharaktaryzuje aŭtara i jaho tvor: «Zasnavalnikam žanru histaryčnaj ramanistyki ŭ nas tradycyjna ličycca Uładzimir Karatkievič. Miž tym, Dyłu naležyć napisany značna raniej raman «Na šlachu z varahaŭ u hreki» — tvor, šmat u čym navatarski: pazbaŭleny liniejnaj pabudovy, skiravany na asensavańnie nie asobnych padziejaŭ, a samoha histaryčnaha pracesu. I, darečy, dahetul nieznajomy čytaču».
U 1968 hodzie ŭ listapadaŭskim numary časopisa «Maładość» pad psieŭdanimam Todar Kuleša vyjdzie jaho apovieść «U imia dziaciej», u asnovu jakoj było pakładzienaje «Padańnie pra abaronu Słucka». U tym ža hodzie Adam Maldzis zapiša aŭtabijahrafiju Jazepa Dyły «Šlach amal u sotniu hod», u jakoj vybitny biełaruski dziejač akuratna raspaviadzie pra svoj niaprosty žyćciovy šlach. Akramia hetaha Jazep Dyła napisaŭ šerah dramatyčnych tvoraŭ, prac pa historyi i kultury Biełarusi.
U artykułach pra Jazepa Dyłu niaredka zhadvajuć, što jon aŭtar uspaminaŭ pra Janku Kupału, Jakuba Kołasa i Jana Rajnisa. Pry hetym čaściakom zabyvajucca, što Jazep Dyła napisaŭ vielmi cikavyja ŭspaminy pra svajho siabra i paplečnika Cišku Hartnaha, dziakujučy jakim možna lepš zrazumieć jak ich hieroja, tak i aŭtara. U pryvatnaści, Jazep Dyła siarod inšaha zhadvaje raman Etel Lilijan Vojnič «Avadzień», jakim zachaplalisia maładyja ludzi ŭ darevalucyjnyja časy. Usie hetyja teksty vyjduć asobnym vydańniem u 1981 hodzie, praz 8 hadoŭ paśla śmierci aŭtara.
Asabista dla siabie ja adznačyŭ nastupny momant — svaju aŭtabijahrafiju Jazep Dyła zakančvaje nastupnymi słovami: «Časta viartajučysia ŭ dumkach u kraj majho dziacinstva, junactva i stałaści, i siońnia, ahladajučy žyćciovy šlach, ja radujusia, što lepšuju častku hetaha šlachu ja prajšoŭ, vierna słužačy majmu narodu, majoj Biełarusi». I heta słovy čałavieka paśla aryštaŭ, dopytaŭ i vysyłki. Na praciahu ŭsiaho žyćcia hety čałaviek nie zabyvaŭsia pra svaju Radzimu. Chaciełasia b vieryć, što i jana nie zabudzie svajho prostaha i mužnaha syna.