Piter Hrynuej: My staim na parozie čahości takoha, u paraŭnańni z čym «Kasabłanka» budzie hladziecca jak lekcyja z XVIII stahodździa
Hałoŭny vizijanier sučasnaha brytanskaha kino, mastak i režysior, intelektuał i avanhardyst Piter Hrynuej raspavioŭ studentam Letniaj kinaškoły Adeskaha mižnarodnaha kinafiestyvalu, čamu kino pamierła i jak z hetym žyć dalej. Platfor.ma zapisała jaho klučavyja dumki.
oiff.com.ua
Ja šmat razoŭ kazaŭ i paŭtarusia znoŭ: kiniematohraf miortvy. Za 120 hadoŭ isnavańnia kiniematohrafa — kali ličyć dataj jaho vynachodki 1895-y hod — my pryvykli da peŭnych uražańniaŭ, i bolšaść ludziej hetym zadavalniajecca. Ale ciapier u kinaindustryi źjavilisia novyja mietady vytvorčaści — my ŭsie pracujem u ličbie. Heta kardynalna źmianiła nie tolki jakaść materyjału, ale i jaho sabiekošt, dało nam prastoru dla manieŭru.
I kali ja kažu, što kino pamierła, ja kažu pra hety fienomien całkam, pra toje, što my naohuł nazyvajem kiniematohrafam. Pahadžusia z Maršałam Makluenam u tym, što miedyja — heta zaŭsiody pasył, paviedamleńnie. Adpaviedna, źmianiajučy miedyja, my mianiajem i pasył, a heta zaŭsiody chvaravita, i patrabujecca čas, kab ludzi pryvykli da novaha i navučylisia vykarystoŭvać jaho jak maha bližej da daskanałaści.
Pra zaležnaść kino ad tekstu
Z momantu vynachodki kiniematohrafa źjaviłasia vielmi mała novych idej, jon pavolna raźvivaŭsia i niašmat čaho dasiahnuŭ za hetyja 120 hadoŭ. Heta byŭ usiaho tolki prałoh. Na zachadzie ličycca, što kiniematohraf stvaryŭ novy pohlad, vuhał hledžańnia. Ale mnie jość, što na heta zapiarečyć: toje ž samaje było ŭžo zroblena vialikimi mastakami Reniesansu ŭ XV-XVI stahodździach. Biendžamin Frans jašče ŭ 30-ja hady śćviardžaŭ, što kino — heta sumieś teatra i litaratury, a kali pašancuje, to jašče vyjaŭlenčaha mastactva. Toje, što ŭvieś kiniematohraf zasnavany na tekście, mocna abmiežavała hety sposab kamunikacyi.
Praktyčna ŭsie filmy pačynalisia jak tekst i tryvała źviazanyja z knižnaj palicaj. Hetuju suviaź razarvać vielmi ciažka. «Uładar piarścionkaŭ», «Hary Poter» — heta nie kino, heta ilustracyi knih.
Toje ž samaje ja mahu skazać pra pracy ŭsich astatnich kiniematahrafistaŭ, niachaj heta budzie Čarli Čaplin, Mikiełandžeła Antanijoni, Žan-Luk Hadar abo našy sučaśniki Almadovar, Łars fon Tryjer — jany ŭsio rana ci pozna viartalisia da tekstu.
Zychodziačy z taho, što za idejami kiniematohraf zaŭsiody chodzić u kniharniu, u asabliva miełanchaličnyja momanty ja b vykazaŭ zdahadku, što nichto z nas jašče nie bačyŭ sapraŭdnaha kino. Ci možna ličyć, što jano stała siomym mastactvam? Ja dumaju, što nie. My pryjšli da kiniematohrafa, jaki nie bolš i nie mienš, čym prosta ilustravanyja kazki dla darosłych na noč i heta, viadoma, vielmi sumna.
Pra tyranaŭ u kino
Kiniematohraf pavinien pazbavicca ad tyranii tekstu, vyzvalicca ad dyktatury kadra i arhanizavać ułasnuju mastackuju formu. Kadr — heta ramka, štučna prydumany fienomien z vyznačanymi suadnosinami bakoŭ. Kali źjaviłasia telebačańnie, hetyja suadnosiny źmianiłasia, ale sutnaść zastałasia raniejšaj. My ž nie bačym adno adnaho ŭ čatyrochkutnaj ramcy, dyk čamu kino pavinna joju abmiažoŭvacca?
Jašče adna tyranija — hulnia akcioraŭ, jany pieratvarajuć kino ŭ dziciačuju placoŭku. Akcior — heta toj, chto navučyŭsia pierakanaŭča rabić vyhlad, što za im nie nazirajuć. Patencyjał vielizarny, ale jaho absalutna nie vykarystoŭvajuć.
I narešcie, čaćviortaja tyranija — heta kamiera, archaičnaja pryłada, jakaja bačyć tolki toje, što staić pierad jaje abjektyvam. Sučasnamu hledaču hetaha niedastatkova, i ja śćviardžaju, što my pavinny pazbavicca ad hetaj prymityŭnaj mašyny.
Naprykład, ja sprajektavaŭ kinateatr ź siamiu ekranami: adzin śfieryčny, inšy haryzantalny, treci viertykalny, niekatoryja ź ich napaŭprazrystyja. Raniej heta niemahčyma było ŭjavić, ale ja raspracavaŭ sistemu, jakaja dazvalaje źmiaścić na ekranie tysiaču vobrazaŭ i pastajanna mianiać ich raźmiaščeńnie. Kali my ŭvodzim u kino elemient žyvoha ŭdziełu, heta adkryvaje pryncypova novyja mahčymaści, dazvalaje stvaryć novyja praviły hulni.
Pra vizualnuju piśmiennaść
Z samaha rańniaha ŭzrostu ja chacieŭ być mastakom. Tamu ja bolš za ŭsio caniu vizualny vobraz i zaŭsiody vieryŭ u słovy Rembrandta: «Kali ŭ vas jość vočy, heta nie značyć, što vy možacie bačyć». Praz usie moŭnyja barjery my z vami lepš za ŭsio možam mieć znosiny z dapamohaj movy ci praz tekst.
I heta niadziŭna, bo hetamu nas vučać z samaha rańniaha ŭzrostu. Spačatku my vučym ałfavit, potym słovy i, užo staŭšy darosłymi, my nie stamlajemsia praktykavacca ŭ kamunikacyi z takimi ž, jak my.
Ale kali ŭ apošni raz vy dumali pra toje, kab mieć znosiny vizualnymi vobrazami? Pieravažnaja bolšaść ludziej vizualna nieadukavanyja. Usiaho kala 8% kiniematahrafistaŭ, jakija prychodziać na maje lekcyi pa ŭsim śviecie, kali-niebudź zajmalisia žyvapisam abo hrafikaj, vyvučali dyzajn abo architekturu. My pavinny ŭkaraniać takoje paniaćcie, jak vizualnaja piśmiennaść, stvarajučy prahramy adukacyi dla tych 92%, što zastalisia. Siońnia ŭ nas isnuje vydatnaja mahčymaść navučać siabie nanoŭ.
Pra Siarhieja Ejzienštejna
Ja ŭpeŭnieny, što najvialikšymi vizualizatarami XX stahodździa byli Pikasa i Ejzienštejn. Pikasa kazaŭ: «Ja pišu nie toje, što baču. Ja pišu toje, što dumaju». A Ejzienštejn nazyvaŭ Dyśnieja adzinym sapraŭdnym režysioram. Jon ličyŭ, što multyplikacyja — tvorčaść u čystym vyhladzie: stvareńnie filma na biełym arkušy papiery z vykarystańniem adnoj tolki fantazii zdavałasia jamu sapraŭdnym aktam tvareńnia.
Viadoma, jon staviŭsia da kino jak da prapahandy i, mahčyma, adlustroŭvaŭ u im tyja idei, jakija nie zusim adpaviadali jaho śvietaadčuvańniu. Ale ŭsie my pracujem dla taho, kab zadavolić svajho mieniedžara ŭ banku. Jon zrabiŭ vielmi važnuju reč dla kiniematohrafa — vynajšaŭ samu ideju mantažu. Ja nie skažu, što jon byŭ adzinym, ale mienavita jon raźviŭ jaje i davioŭ da daskanałaści.
Pra demakratyzacyju mastactva
Pakaleńnie łeptopaŭ bolš nie cikavicca ni kiniematohrafam, ni telebačańniem. U śviecie źjaviŭsia zusim novy fienomien, novaja «śviataja trojca» — łeptop, mabilny telefon i kamkordar. Takim čynam, vy ŭsie ciapier kiniematahrafisty i možacie ŭdzielničać u akcie tvareńnia. Heta taja demakratyčnaja ambicyja, da jakoj hramadstva imknułasia: być nie tolki hledačom, ale i tvorcam. Z ulikam sacyjalnych miedyja i tych vyklučnych mahčymaściaŭ, jakija nam dajuć novyja technałohii, my možam złamać hiehiemoniju kiniematohrafa.
Siońnia čałaviectva zdolnaje na mnohaje, bo ciapier nie treba čakać, što nam javić Halivud abo Balivud. Adbyłasia sapraŭdnaja demakratyzacyja mastactva, i ciapier jano moža adkrycca dla ŭsich. Niaŭžo, nam treba kiraŭnictva takich vialikich fihur, jak Pikasa abo Le Karbiuźje? Moža być, jany dasiahnuli taho, čaho dasiahnuli, tolki dziakujučy niedachopu adukacyi inšych ludziej?
Pra budučyniu
Kino pamiraje znutry. Pierš za ŭsio, treba pazbavicca ad kinateatraŭ. Nie viedaju, jak u vas, ale ŭ Hałandyi zvyčajny hramadzianin chodzić u kino adzin raz na dva hady. Heta nienarmalna, kali hledačy nieruchoma siadziać u ciemry niekalki hadzin, hledziačy ŭ adnu kropku. Hadar niejak trapna zaŭvažyŭ: «Hledziačy napierad, vy prapuskajecie dźvie traciny ŭsiaho śvietu, jaki zastajecca zzadu».
Niama sensu pralivać ślozy z nahody śmierci kiniematohrafa. Budučynia značna bolš cikavaja. Bolš za toje, my pavinny być udziačnyja, što heta źjava skončyłasia, straciła enierhiju. I ciapier my na parozie dasiahnieńnia čahości novaha, ašałamlalnaha, što prymusić «Kasabłanku» vyhladać lekcyjaj XVIII stahodździa pry śviečkach. Ja sapraŭdy ščyra vieru, što my možam pačać stvarać fienomien, jaki budzie nazyvacca sapraŭdnym kino. My pavinny vyniać jaho ź minułaha, u jakim jano žyvie, i viarnuć u ciapierašni čas.