Dyryžor muravanych charałaŭ: Tamary Habruś — 70 hadoŭ
Słavutaja daśledčyca architektury Biełarusi śviatkuje jubilej. Piša Siarhiej Chareŭski.
Boh čałavieku dar nadaŭ — tvaryć!
I našy prodki cudaŭ šmat stvaryli.
My ž z tych krynic žyvoj vady adpili
Jak Bohu nam udziačnymi nie być?!
My dakranalisia da załatych skarbnic,
Dzie zachavali ludzi samaje śviatoje,
I Boh adkryŭ nam charastvo takoje,
Što nielha nam udziačnymi nie być!
My kolki ŭžo hadoŭ viakoŭ splatajem nić
I pajadnanyja ščaślivym hetym losam
I ŭsie, chto adčuvaje heta, prosta
Nie mohuć Bohu ŭdziačnymi nie być!
Tamara Habruś
Tamara Viktaraŭna Habruś – słynnaja daśledčyca historyi architektury i manumentalnaha mastactva Biełarusi, aŭtar socień navukovych artykułaŭ i šmatlikich knih, što składajuć padmurak ajčynnaje histaryjahrafii pa prablemach stanaŭleńnia, raźvićcia i achovy zdabytkaŭ biełaruskaje daŭniny.
Jaje knihi: «Pomniki manumientalnaha dojlidstva Minščyny», «Muravanyja charały: sakralnaja architektura biełaruskaha baroka», «Sabory pomniać usio: hotyka i reniesans u sakralnym dojlidstvie Biełarusi» – stali abaviazkovymi krynicami dla vyvučeńnia nacyjanalnaje spadčyny. A na padručniku Tamary Habruś «Mastactva bačyć śviet» užo vyvučyłasia dy ŭzhadavałasia pakaleńnie biełaruskich školnikaŭ.
Da daho ž, vydatnaja daśledčyca piša vieršy i scenary dla dakumientalnych filmaŭ.
Apošniaja kniha Tamary Habruś, «Sakralnaje dojlidstva Biełarusi: 1000-hadovaja spadčyna» pryśviečanaja našaj chramavaj architektury, stałasia jašče adnym važkim unioskam słavutaj daśledčycy ŭ skarbonku ajčynnaje navuki.
Habruś naradziłasia ŭ spustošanym pavajennym Minsku. Jaje baćka, Viktar Łukašavič Chadyka, byŭ rodam ź Sieńnienščyny, — adzin ź pieršych inžynieraŭ-budaŭnikoŭ, jakija atrymali całkam biełaruskuju adukacyju.
Jaje brat Jury Chadyka – doktar fizika-matematyčnych navuk, viadomy papularyzatar kłasičnaje biełaruskaje kultury, inicyjatar stvareńnia Muzieja staražytnabiełaruskaj kultury.
Muž Tamary Viktaraŭny — Ivan Habruś, kandydat fiłasofskich navuk, naradziŭsia ŭ vioscy Kazuličy, dzie koliś nastaŭničaŭ Pimien Pančanka.
U dalokija 1960-ja hady, majučy školny załaty miedal, Tamara Habruś pastupiła na architekturnaje adździaleńnie Biełaruskaha politechničnaha instytuta. Paśla, pavodle raźmierkavańnia, jana pačała svaju prafiesijnuju dziejnaść u instytucie «Biełpramprajekt».
A letam 1968 h., litaralna praź niekalki dzion paśla zakančeńnia BPI, jana spryčyniłasia da inicyjatyŭnaj hrupy, jakaja źbiralisia ŭ vandroŭku pa tych miaścinach Biełarusi, što ciapier składajuć asnoŭnyja turystyčnyja maršruty našaje krainy.
Hetuju hrupu sabrała i ačoliła mastactvaznaŭca Eleanora Viecier, jakaja pracavała ekskursavodam ŭ Mastackim muziei i adnačasna vykładała na mastackim fakultecie BTMI (ciapier Akademii mastactvaŭ). U tuju hrupu ŭvajšli mastaki Hienadź Sakałoŭ, Viktar Staščaniuk, Luboŭ Mińkovič, fiziki Uładzimir Karelin, Ludmiła Katomcava dy adziny siarod ich prafesijny architektar – Tamara Habruś. Hetak u našaj krainie pačynałasia epocha vyvučeńnia ajčynnaje historyi mastactva, prychodziła novaja hienieracyja na źmienu rastaptanamu ŭ 1930-ja pakaleńniu.
Navat słovazłučeńnia «biełaruskaje baroka» paśla aryštu M.Ščakacichina i represij 1930-ch užo prosta nie isnavała ŭ biełaruskim mastactvaznaŭstvie, a z pracami Ščakacichina možna było paznajomicca tolki ŭ admysłovych biblijatečnych schovach.
U Niaśvižy, la kaścioła Božaha Cieła, Tamara Habruś uśviadomiła svajo pryznačeńnie. Bo da taje pary biełaruskuju architekturu ŭ Biełarusi nie vykładali naohuł. Nidzie. U tym liku i budučym architektaram. Vostraje pačućcio nievierajemnaha zachaplenia i kryŭdy za svajo niaviedańnie stali stymułam da vyvučeńnia historyi i kultury Biełarusi, jakomu Tamara Habruś pryśviaciła ŭsio dalejšaje žyćcio.
Vosieńniu taho ž hoda jana apublikavała ŭ «LiMie» svoj pieršy artykuł pad nazvaj «My jechali nie pa adkryćci».
Ź ciaham času jana paznajomiłasia z Uładzimiram Karatkievičam, Zianonam Paźniakom, Lavonam Baraznoj, Michasiom Ramaniukom, Jaŭhienam Kulikom i inšymi znakavymi asobami Biełaruskaha Adradžeńnia.
U 1969 hodzie Tamara Habruś razam ź inšymi intelihientami-patryjotami padpisała składzieny Paźniakom list u abaronu Vierchniaha horada i rajona Niamihi ŭ Minsku, što byŭ nadrukavany ŭ maskoŭskaj haziecie «Praŭda» i vyklikaŭ šyroki rezanans. I ŭ tym ža hodzie jany razam ź Zianonam Paźniakom pastupili ŭ aśpiranturu Instytuta mastactvaznaŭstva, etnahrafii i falkłoru AN BSSR, dzie Tamara Habruś stałasia pieršaj aśpirantkaj.
Jana vyvučała mastackija charaktarystyki kaściołaŭ XVII—XVIII stahodździaŭ, što tady paŭsiudna byli zamknutyja, apahanienyja i paŭrazburanyja.
U toj čas u Eleanory Viecier i ŭ rodnaha brata Tamary Habruś — Juryja Chadyki, jakija kiravali ekśpiedycyjami, naradziłasia inicyjatyva zboru ekspanataŭ dla budučaha Muzieja staražytnabiełaruskaj kultury, što dzieić dasiońnia.
Z taho času pačalisia ŭ jaje žyćci niesupynnyja ekśpiedycyi pa ŭsioj Biełarusi i praca ŭ archivach. Tady, naprykład, u pinskim franciškanskim kaściole jana ŭpieršyniu sustrełasia z budučym kardynałam Kazimieram Śviontkam, jaki vadziŭ navukoŭcaŭ na haryšča kaścioła hladzieć na paleskija dalahlady i krokvavuju sistemu dachu chrama.
Znakavaj padziejaj žyćcia sama Tamara Habruś ličyć znajomstva z Daniłam Mickievičam i ŭdzieł pad jaho nahladam za restaŭracyjaj pamiatnych miaścinaŭ Jakuba Kołasa na Staŭbcoŭščynie.
A ŭ 1976 hodzie Tamara Habruś atrymała prapazicyju ad akademika D.S.Lichačova napisać artykuł pra razbureńnie staražytnaje carkvy ŭ vioscy Dastojeva pad paleskim Janavym, ź jakoj źviazany rod Dastajeŭskich.
Paźniej hety słavuty akademik dašle ŭ Maskvu svoj vodhuk na abaronu jaje kandydackaj dysiertacyi.
U svaju čarhu, Tamary Habruś daviałosia być recenzientam vydatnaj knižki Zianona Paźniaka «Recha daŭniaha času», pryśviečanaj Minsku. Kala čverci stahodździa jana ŭznačalvała architekturnyja siekcyi Minskaj haradskoj i Minskaj abłasnoj radaŭ Biełaruskaha dabraachvotnaha Tavarystva achovy pomnikaŭ historyi i kultury, aktyŭnymi ŭdzielnikami jakoha byli taksama Uładzimir Dzianisaŭ, Viačasłaŭ Čarnataŭ, Aleh Trusaŭ. Dziakujučy ŭ tym liku inicyjatyvam Tamary Habruś byli zachavanyja, a ŭrešcie i adnoŭlenyja takija znanyja siońnia šedeŭry našaha dojlidstva, jak daminikanskija kaścioły ŭ Navahradku i Klecku, kaścioł Śviatoha Andreja ŭ Słonimie.
Sakralny budynak jość śpiecyfičnaj vizualna-siemijatyčnaj adzinkaju, što fiksuje klučavyja relihijna-kulturnyja źmiesty. Ujaŭleńnie ab «śviatym miescy» tranśluje łakalnyja histaryčnyja sensy i źviazanyja ź imi vizualnyja markiery na abžytuju sieradu ŭ cełym.
Sabranyja za doŭhija hady Tamaraju Habruś materyjały jaskrava śviedčać pra toje vializarnaje bahaćcie nievymoŭnaha charastva, što zastałosia nam u spadčynu: cerkvy Połacka i Hrodna, hatyčnyja kaścioły Navaharadka, Usieluba i Iškaldzi. Dziakujučy kniham Tamary Habruś moža nazirać, jak spakvala zbližalisia pryncypy architektaničnaha formaŭtvareńnia ŭ chryścijanskich chramaŭ usich denaminacyjaŭ u XVII—XVIII stahodziach, kali i cerkvy i kaścioły budavalisia ŭ supolnym rečyščy panoŭnaha tady stylu baroka. I mienavita ŭ tuju epochu byli ŭźviedzienyja takija, suśvietnaha maštabu, šedeŭry našaje architektury, jak kaścioł Adšukańnia Śviatoha Kryža ŭ Hrodna, Mikałajeŭskaja carkva ŭ Mahilovie. Dziakujučy Habruś, u našu kulturnuju prastoru viernutyja imiony dziasiatkaŭ vybitnych dojlidaŭ, hetkich, jak Marcin Falkoŭski, Andrej Asikievič, Francišak Karava dy mnohija inšyja.
Tamara Habruś pračytała nieźličonuju kolkaść papularnych lekcyj u Tavarystvie «Viedy», napisała sotni artykułaŭ da «Zbora pomnikaŭ Biełarusi», encykłapiedyj, raździełaŭ u šmattomnych vydańniach, takich jak fundamentalnaja «Historyja biełaruskaha mastactva», knih «Pamiać», «Skaryna i jaho čas» i inš.
Pry kancy 1980-ch mienavita Tamara Habruś stała inicyjataram stvareńnia ŭ Starym parku Niaśviža halerei skulpturnych partretaŭ źviazanych ź im histaryčnych asob: kniazia Radziviła Sirotki, kartohrafa Makoŭskaha, architektara Biernardoni, Uładzisłava Syrakomli, i, viadoma ž Jakuba Kołasa.
Jana ž spryjała tamu, što ŭ našaj krainie paŭstali pomniki vialikim dziejačam našaje kultury ŭ Minsku, Połacku, Oršy, Ivanavie, u tym liku Jazepu Drazdoviču i Napaleonu Ordu, a taksama udzielničała ŭ ekśpiertnaj acency azdobaŭ Nacyjanalnaje biblijateki.
U 1998 h. vydaviectvie «Połymia», nakładam ažno ŭ 3000 asobnikaŭ, vyjšła dychtoŭnaja kniha «Stračanaja spadčyna», układalnicaj i aŭtaram jakoj stała Tamara Habruś. Pad adnoj vokładkaj joju byli sabrany antałahičnyja ŭžo teksty A.Kułahina, M.Tkačova, A.Kvitnickaj i Ju.Čanturyja, što ŭjaŭlajuć saboju nia tolki prykry martyrałoh źniščanych dazvańnia, za rasiejskim i savieckim časami, našych unikalnych pomnikaŭ, ale j padrabiaznyja ich charaktarystyki i historyju stvareńnia. U 2003 h. było ažyćcioŭlena jaje druhoje vydańnie.
Paśla taho vydańnia Tamara Habruś dapracavała i vydała šerah ułasnych manahrafij. Pieradusim heta vydatnaje daśledavańnie «Muravanayja charały: sakralnaja architektura biełaruskaha baroka», u jakoj była abhruntavanaja kancepcyja Tamary Habruś śpiecyfiki biełaruskaha baroka.
U Tamary Habruś jość dva syny — Michał i Jury, a taksama hadujecca ŭnuk Cimoch. A sama daśledčyca rychtuje dla ŭdziačnych čytačoŭ užo novyja knihi, pa-raniejšamu piša vieršy i pilna sočyć za ŭsim što robicca ŭ našaj krainie.
Dziakujučy Tamary Habruś toj, chto ŭmieje šče sercam čuvać,, zmoža spryčynica da hetaha biaźmiežnaha bahaćcia našaj spadčyny.