Vyjšła až piać novych numaroŭ Arche
Na sud čytačoŭ vystaŭlajucca try finalnyja numary časopisa za 2015 hod, pieršy vypusk za biahučy hod, a taksama dadrukoŭka nadzvyčaj papularnaha numaru 11 za 2010, jaki byŭ pryśviečany biełaruskaj linhvistycy i chutka razyšoŭsia.
Vašaj uvazie prapanujecca:
ARCHE № 10 – 2015 «Aleksijevič i impierski kantekst»
Hety numar składajecca z čatyroch tekstaŭ. Jaho adkryvaje artykuł daśledčyka z Kanady bienhalska-biełaruskaha pachodžańnia Rašeda Čoŭdchury z paraŭnańniem asobaŭ nobieleŭskich łaŭreataŭ pa litaratury 1912 i 2015 hadoŭ Rabindranata Tahora i Śviatłany Aleksijevič. Artykuł byŭ napisany nieŭzabavie paśla prysudžeńnia Śviatłanie Aleksijevič nobieleŭskaj premii ŭ halinie litaratury. Na dumku aŭtara, Aleksijevič jadnaje z Tahoram impierski kantekst. Aleksijevič vyrasła ŭ «čyrvonaj impieryi». Impieryja dała joj vialikuju aŭdytoryju. Imperyja stvaryła toj padzieł na «kataŭ i achviaraŭ», na «tych, chto siadzieŭ i chto sadžaŭ», pra jaki piša Aleksijevič. Padzieńnie impieryi pryniesła toj bol, pra jaki jana piša taksama. Biez SSSR Aleksijevič była b zusim inšym čałaviekam i zajmałasia b inšymi spravami, jak i Tahor — biez brytancaŭ.
Źmicier Kryvašej u artykule «Rok padčas dyktatury: Pratest i łaalnaść u tvorčaści muzyčnych vykanaŭcaŭ (1995—2010 h.)» daśleduje, jak palityčnyja padziei ŭ 1995—2010 h. u Biełarusi znachodzili adlustravańnie ŭ muzyčnaj tvorčaści. Muzyka stała adnym z sposabaŭ farmavańnia palityčnych pohladaŭ i maralnych normaŭ. Byli pieśni pratestnyja, byli i praŭładnyja. Biełaruskaja rok- i pop-muzyka akazałasia ŭciahnutaj u vialikuju palityku, i asiarodździe muzyčnych vykanaŭcaŭ, jak i inšyja tvorčyja asiarodździ, spaznała na sabie miakkija represii, sutyknułasia z unutranymi raskołami, a niaredka i atrymała dadatkovyja bonusy ŭ vypadku nabližanaści da ŭładaŭ.
Litoŭskaja daśledčyca Rajmonda Rahaŭskienie ŭ artykule «Karaleva Polščy Barbara Radzivił (kala 1522—1551): stan zdaroŭja» razburaje stvoranyja niadobrasumlennymi historykami ŭ druhoj pałovie XIX st. stereatypy pra nadzvyčajnuju raspustu pradstaŭnic žanočaj linii rodu Radziviłaŭ, jakaja nibyta materyjalizavałasia ŭ pieraniesienych imi vienieryčnych chvarobach i spryčynialisia da ich zaŭčasnaj śmierci. Daśledčyca davodzić, što karaleva Polščy Barbara Radzivił viała pabožnaje žyćcio zhodna z strohaj chryścijanskaj etykaj, a pryčynaj jaje zaŭčasnaj śmierci najchutčej była ankałahičnaja chvaroba (mabyć, rak jaječnikaŭ («Carcinoma ovarii»), jakaja mahła raźvivacca na fonie «Pyoalpinx» (nazapašvańnia hnoju ŭ jajcavodach), «Parametritis» (zapaleńnia paramietryja) i «Graviditas extrauterina» (pazamacičnaj ciažarnaści).
Numar zaviaršajecca artykułam litoŭskich historykaŭ Antanasa Šanavičusa i Vajniusa Smalskisa pra administracyjnyja reformy na terytoryi byłoha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha pad uładaj Rasijskaj impieryi ŭ kancy XVIII — pačatku XIX st. Paśla treciaha raździełu faktyčna ŭsie terytoryi byłoha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha byli inkarparavanyja ŭ skład Rasijskaj impieryi. Pačałosia razbureńnie palityčnaj supolnaści byłoha VKŁ, jakoje supravadžałasia adčuženńniem jaho hramadzian ad zachodniaj tradycyi dziaržaŭnaj administracyi i prava. Paśla anieksii Rasija pačała rearhanizacyju adminstratyŭna-terataryjalnaha padziełu akupavanaj krainy, źniščeńnie starych i stvareńnie novych administracyjnych ustanoŭ.
Numar vydadzieny nakładam 150 asobnikaŭ na biełaj papiery mietadam ličbavaha druku. Jon budzie raspaŭsiudžvacca vyklučna siarod padpisčykaŭ i nie pastupić u adkryty prodaž.
ARCHE № 11 – 2015 «Siarhiej Piasiecki. Baham nočy roŭnyja»
U numary ŭpieršyniu ŭ pierakładzie na biełaruskuju movu drukujecca raman viadomaha polskaha piśmieńnika Siarhieja Piasieckaha «Baham nočy roŭnyja».
Raman byŭ napisany i vydadzieny ŭ nastupny hod paśla vyzvaleńnia aŭtara z turmy (1938) i apaviadaje pra dziejnaść polskich špijonaŭ i tutejšych kantrabandystaŭ u 1923 hodzie na biełaruskim učastku tahačasnaj saviecka-polskaj miažy. Miensk ź jaho tapahrafičnymi daminantami (hubiernatarski sad, hatel «Paryž») i tahačasnymi pradmieściami (Sierabranka, Miadźviedžyna, Jarkava, Staroje Siało) vystupaje asnoŭnaj scenaj, dzie adbyvajecca dziejańnie. Pieryfieryjnymi scenami, na jakich razhortvajecca dziejańnie ŭ ramanie, vystupajuć Babrujsk, Rakaŭ, Viaźma, Łahojsk i inšyja harady i miastečki.
«Baham nočy roŭnyja» — heta vydatny prykład vostrasiužetnaha špijonskaha ramanu ź jaho nieadjemnymi atrybutami — padstupnaściu, kachańniem i seksam (uklučna z takimi formami seksualnaj razradki, jak masturbacyja, zaafilija i leśbijskija łaski), indyvidualnym i kalektyŭnym užyvańniem narkotykaŭ (pieravažna kakainu), palboj z roznych vidaŭ zbroi i niečakanaj trahičnaj kancoŭkaj.
Jak svojeasablivaje pasłoŭje da ramanu drukujecca daśledavańnie historykaŭ Uładzimira Lachoŭskaha i Kanstancina Naščynca «Kantrabanda ŭ BSSR u 1920-ch — 1930-ch hh.: sacyjalna-ekanamičnaje vymiareńnie». Jak śćviardžajuć aŭtary ŭ vysnovach, pašyreńnie kantrabandy na biełaruskim učastku saviecka-polskaj miažy ŭ 1920 —1930-ch h. byli abumoŭleny tahačasnymi hieapalityčnymi abstavinami i hłybokim ekanamičnym kryzisam, u jakim apynułasia savieckaja dziaržava ŭ pieršyja hady svajho isnavańnia. Kantrabandysty vymyvali z savieckaj krainy zołatavalutnyja kaštoŭnaści, spryjali razhułu bandytyzmu ŭ pamiežnych rajonach BSSR. Ale razam z tym masavaja kantrabanda ŭ adznačany pieryjad ŭ niejkaj stupieni zhładžvała tavarny deficyt, ułaścivy płanavaj savieckaj ekanomicy. U pracesie raźvićcia kantrabandnaj dziejnaści ŭ toj čas možna vyłučyć niekalki etapaŭ. Na pieršym etapie (1921—1922 h.) adbyvaŭsia ŭ značnaj stupieni bieskantrolny ruch pa terytoryi Biełarusi kantrabandystaŭ i patokaŭ kantrabandnych tavaraŭ. Padčas druhoha (1922—1927 h.) savieckaje kiraŭnictva namahałasia pieraadoleć kantrabandu šlacham ŭzmacnieńnia mytnaha i pamiežnaha kantrolu na miažy, a taksama za košt realizacyi śpiecyjalnych ekanamičnych zachadaŭ (palapšeńnie zabieśpiačeńnia pamiežnych rajonaŭ spažyvieckimi tavarami praź sistemu dziaržaŭnaha i kaapieratyŭnaha handlu). Treci etap (1927—1930-ja h.) charaktaryzujecca značnym uzmacnieńniem kantrolu savieckimi mytnymi i pamiežnymi orhanami dziaržaŭnaj miažy, u vyniku čaho maštaby kantrabandnaj dziejnaści pačali rezka spadać. U hety čas pačynajecca aktyŭnaje vykarystańnie žorstkich represiŭnych mier suprać kantrabandystaŭ i ich siemjaŭ.
Cana numaru biez uliku dastaŭki – 99 tys., z dastaŭkaj – 129 tys.
ARCHE № 12 – 2015 «Srebny viek»
Hety numar maje za metu razhledzieć roznyja pytańni historyi VKŁ XVII st. Siarod aŭtaraŭ artykułaŭ, jakija skłali numar — biełaruskija historyki Dźmitryj Vićko, Viktar Jakubaŭ, Halina Flikop-Śvita, Natalla Śliž, polskija daśledčyki Andžej Rachuba, Andžej Adam Majeŭski, Źbihnieŭ Chundart, Jarasłaŭ Pietšak, Robiert Kałodziej, Alaksandr Stankievič. Zakranajucca pytańni tahačasnaj palityčnaj, vajskovaj, ekanamičnaj, kulturnaj i vajskovaj historyi.
U pryvatnaści, u artykule adnaho ź viadučych śpiecyjalistaŭ pa historyi Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ŭ XVII stahodździ Andžeja Rachuby «Uzbrojenyja siły Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ŭ XVII stahodździ» razhladajecca struktura ŭzbrojenych siłaŭ VKŁ u hety pieryjad, usie rody vojsk i dapamožnyja vajennyja farmavańni, jakija isnavali na toj čas, a taksama armiejskaje kamandavańnie. U artykule Źbihnieva Chundarta «Niekalki zaŭvah nakont piacihorskich charuhvaŭ u vojskach Rečy Paspalitaj u 1673–1683 hh.» razhladajucca pryncypy arhanizacyi i ŭzbrajeńnia hetaha rodu vojsk. Piacihorskaja końnica atrymała svaju nazvu ad čarkieskich najmitaŭ, jakija ŭ XVI st. pastupali na słužbu ŭ vojska VKŁ. U kancy XVI – pieršaj pałovie XVIIst. jak u polskich, tak i ŭ litoŭskich vojskach źjaŭlajucca charuhvy, jakija nazyvalisia piacihorskimi. Adnak na pastajannaj asnovie piacihorskaja końnica źjaŭlajecca ŭ vojskach Rečy Paspalitaj tolki ad 1673 h. — hałoŭnym čynam, adnak, u litoŭskim (u polskim farmalna nikoli nie byli častkaj rejestrovaha vojska). Bolš taho, z 1673 h. piacihorcy składali najbolšy pa kolkaści farmavańniaŭ rod vojsk u składzie kavaleryi VKŁ. Jany ŭjaŭlali ź siabie kapijnuju końnicu, lahčejšuju ŭ paraŭnańni z pancyrnaj. U 1673–1683 hh. piacihorcy brali ŭdzieł u kampanijach suprać turak, asabliva adznačylisia ŭ kampanijach 1673 i 1676 hh. Pavieličeńnie kolkaści kapijnych charuhvaŭ u 1673–1683 hh. vynikała ź nieabchodnaści supraćstajańnia asmanskamu vajennamu majsterstvu.
Cana numaru biez uliku dastaŭki – 70 tys., z dastaŭkaj – 99 tys.
ARCHE № 1 – 2016 «Vajna, akupacyja, supraciŭ»
Hety numar składajecca z 4-ch tekstaŭ pa historyi Druhoj suśvietnaj vajny, jakija źjaŭlajucca frahmientami knižnych vydańniaŭ na niamieckaj i polskaj movach, biełaruskamoŭnyja viersii jakich ciapier rychtujucca da druku našym vydaviectvam. Siarod aŭtaraŭ numara — niamieckija historyki Fieliks Akierman i Alaksandr Brakiel, polski daśledčyk Bohdan Musiał, biełaruski daśledčyk polskaha pachodžańnia Zyhmunt Baradzin. Ich artykuły pryśviečanyja pytańniam palityki savieckich i niamieckich akupacyjnych uładaŭ na terytoryi Zachodniaj Biełarusi ŭ 1939 —1944 hh., polskaha i savieckaha partyzanskich ruchaŭ.
Numar vydadzieny nakładam 150 asobnikaŭ na biełaj papiery mietadam ličbavaha druku. Jon budzie raspaŭsiudžvacca vyklučna siarod padpisčykaŭ i nie pastupić u adkryty prodaž.
Aprača hetaha, pa šmatlikich prośbach čytačoŭ pieravydadzieny numar 11 – 2010
«Linhvistyka 1920-ch: terminalohija, leksykahrafija, pravapis, farmavańnie litaraturnaj movy»
Numar pryśviečany biełaruskaj linhvistycy 1920-ch. U apošnija dva dziesiacihodździ isnuje peŭny popyt na vyvučeńnie historyi biełaruskaha movaznaŭstva 1920-ch hadoŭ, a taksama na pracy hetaha pieryjadu. Demakratyzacyja hramadskaha i palityčnaha žyćcia druhoj pałovy 1980-ch siarod inšaha pryniesła burnyja dyskusii ab historyi i sučasnym stanie biełaruskaj movy, i na hetaj chvali niezvyčajna ŭzrasła cikavaść da ludziej, jakija ŭ pieršyja dva dziesiacihodździ minułaha stahodździa i ŭ paźniejšyja hady zajmalisia daśledavańniem i kadyfikacyjaj biełaruskaj movy, pakinuli śled u historyi navuki jak zasnavalniki abo refarmatary biełaruskaj hramatyki i pravapisu.
Numar pieravydadzieny nakładam 100 asobnikaŭ na biełaj papiery mietadam ličbavaha druku.
Cana numaru biez uliku dastaŭki – 99 tys., z dastaŭkaj – 129 tys.