Vital Cyhankoŭ. Čamu niemahčymaje paŭtareńnie krasavika 1991-ha?
U 1991 hodzie ludziej na vulicy vyvodziła histaryčna ŭnikalnaje i niepaŭtornaje spałučeńnie mnohich pryčynaŭ.
U hetyja dni adznačajecca 25-hodździe strajkaŭ u krasaviku 1991 hodu, kali sotni tysiačaŭ biełaruskich rabočych vyjšli na płošču Niezaležnaści Miensku z ekanamičnymi, a nieŭzabavie — i palityčnymi patrabavańniami. Naturalna, što ŭ mnohich uźnikaje pytańnie — ci mahčymaje siońnia chacia b prybliznaje paŭtareńnie tych padziejaŭ.
Hł. taksama:
Jak zdarajecca vybuch: 25 hadoŭ tamu na Płošču Minska vyjšli rabočyja. Piša Siarhiej Vahanaŭ
U 1991 hodzie ludziej na vulicy vyvodziła histaryčna ŭnikalnaje i niepaŭtornaje spałučeńnie mnohich pryčynaŭ. U pratestnym ruchu źjadnalisia palityčnyja, sacyjalnyja, idejnyja i navat pobytavyja matyvy.
Pierš za ŭsio, heta byŭ idejna-palityčny pratest. Ludzi chacieli źmieny prahniłaj i niepapularnaj ułady, svabody vykazvańniaŭ i dziejańniaŭ.
Mnohija maryli pra svoj udzieł u palityčnym žyćci pa demakratyčnych praviłach. Papularnaj była tema baraćby suprać karupcyi i partyjnych pryvilejaŭ, aparatčykaŭ i čynoŭnikaŭ. Na toj momant suprać kamunistaŭ abjadnalisia ludzi z časam procilehłymi pohladami — ad liberałaŭ da nacyjanalistaŭ, ad kanservataraŭ da sacyjał-demakrataŭ, ad levych anarchistaŭ da ruskich čarnasociencaŭ. Usie byli suprać tahačasnaj ułady.
Druhaja hałoŭnaja pryčyna masavych vystupaŭ davoli tradycyjnaja — ekanamičnyja patrabavańni.
Ale ludzi chacieli nia tolki bolšych zarobkaŭ (jak chočuć usie i zaŭsiody), ale na fonie deficytu i niastačy samych elementarnych praduktaŭ patrabavali rynkavych adnosin, poŭnych tavarami kramaŭ, mahčymaści vieści svoj biznes — karaciej, ekanamičnych svabodaŭ.
Inšy pryncypovy matyŭ — patrabavańnie niezaležnaści Biełarusi i nacyjanalnaha adradžeńnia. Vidavočna, asobaŭ z nacyjanalnaj śviadomaściu, a tym bolš ź niezaležnickimi pamknieńniami tady było jašče nia tak i šmat, ale jany byli avanhardam, jany adukoŭvali, viali za saboj inšych.
Paśla 1991 hodu mnohija ź ich adyšli ad aktyŭnaj palityčnaj baraćby — maŭlaŭ, niezaležnaść dasiahnutaja, a dalej za palapšeńnie žyćcia niachaj zmahajucca prafesijanały.
Jašče adzin čyńnik, jaki całkam nieaktualny ciapier — dla mnohich asnoŭnaja pretenzija da savieckaj dziaržavy była ŭ niemahčymaści «svabodnaha ŭjezdu i vyjezdu». Kažučy inšymi, nie takimi vysakamoŭnymi słovami — prava emihravać. I paśla razvału SSSR mnohija hetym pravam skarystalisia — chto adrazu ŭ 91-m, a chto paśla trahičnych u ich uspryniaćci padziejaŭ 94–96-ha hadoŭ. Na siońnia za miežami Biełarusi žyvie jak minimum niekalki tysiač byłych siabroŭ BNF — našmat bolej, čym dziejnych siabroŭ hetaj struktury ŭ Biełarusi.
Karaciej, jak bačym z hetaha pieraliku, šmat jakija matyvy dla pratestnych vystupaŭ, jakija byli ŭ 1991 hodzie, siońnia albo całkam nie aktualnyja, albo źmienšyli svaju vastryniu. Kryzisu ŭłady pakul nie nazirajecca, u realnuju pahrozu niezaležnaści vierać zusim nia mnohija, ekanamičny kryzis vyvodzić ludziej nie na vulicy, a za miežy Biełarusi.
Da taho ž savieckija hramadzianie mieli vysokuju planku nadziei — zdavałasia, źmienicca ŭłada, i adrazu nadydzie prystojnaje i zamožnaje, «cyvilizavanaje» žyćcio. Na siońnia mnohija nia bačać nijakich perspektyvaŭ i nieabchodnaści ŭ vuličnym zmahańni, nia vierać, što ad hetaha niešta źmienicca.
Kali ž kazać vyklučna pra rabočy ruch, to i tut šmat čaho źmianiłasia. Pierš za ŭsio, ad 1991 hodu rabočych u Biełarusi stała prosta kolkasna našmat mieniej. Dakładnuju statystyku ciažka znajści, ale vidavočna, što skaračeńnie rabočaj klasy ŭ stalicy adbyłosia jak minimum u 2–3 razy.
Bolš za toje, źmianiŭsia i jakasny skład praletaryjatu. Jašče ŭ kancy 80-ch na zavodach pa rabočych specyjalnaściach časam pracavali ludzi z vyšejšaj adukacyjaj, na «flahmanach» biełaruskaj pramysłovaści kancentravaŭsia ŭvieś «ćviet» inžynernaj dumki. Za hetyja 25 hadoŭ usio lepšaje daŭno pierajšło ŭ pryvatny sektar, dzie bolš matyvacyi, ale taksama i bolš dyscypliny i adkaznaści. Plus — za hetyja hady adbyłosia toje, što nazyvajecca «atamizacyjaj» hramadztva — kali ludzi pierastajuć adčuvać siabie prynaležnymi da niejkaj prafesijnaj hrupy, kalektyvu, stračvajuć pačućcio prafesijnaj ci karparatyŭnaj (a tym bolš klasavaj) salidarnaści.
Ja nie kažu, što siońnia niemahčymy vychad na vulicu dziasiatkaŭ tysiač biełarusaŭ. Mahčymy. Ale dla hetaha pavinny syścisia adrazu niekalki čyńnikaŭ — ekanamičny kryzis, pahroza niezaležnaści, poŭnaja dyskredytacyja ŭłady ŭ vačach bolšaści nasielnictva, jaje kryzis i asłableńnie, radykalnaje źmianšeńnie nia tolki palityčnych, ale i pobytavych i majomasnych pravoŭ hramadzianaŭ. Ułada pavinna być nadta durnoj i niaŭdałaj, kab dać nam usim taki padarunak.