Viktar Marcinovič: Jakim pavinien być sapraŭdny dziejač kultury
Pačytaŭ dyskusiju vakoł dapracavanaha Kodeksu «Ab kultury», jaki, jak i ŭsio najlepšaje ŭ našaj krainie, nie maje anałahaŭ u śviecie, pahladzieŭ hetaje videa, prymieraŭ na siabie: «siertyfikat tvorčaha rabotnika», «kryteryi prafiesijanalizmu», jakija jość «i ŭ vyjaŭlenčym», «i ŭ muzyčnym», «i ŭ vykanalnickim mastactvie» (i, biezumoŭna, u prozie – kudy ž bieź jaje?). Spačatku, kaniečnie, uźnikła pytańnie: i čaho, blin, jany ad nas chočuć? Akramia hrošaj za našaje darmajedstva? Jakich u nas niama, niezdarma ž my darmajedy. Dyk čaho?
Čaho nasamreč? Voś kali ščyra?
Pačaŭ dumać. Pra apranutaha Hurkova. Pra aholenaha Ajvana. Pra vaŭkoŭ. Pra Drobyša, da jakoha pytańniaŭ niama i nie budzie. Pra Vajciuškieviča i Chlastova, pra hurt «Drazdy» i hurt Brutto, pra Śviatłanu Aleksijevič i Irynu Darafiejevu. I raptam zrazumieŭ.
My ŭsie — nie takija, jak treba. Prablema nie tolki ŭ ahulnym uzroŭni kultury, jakoj nam katastrafična brakuje. My nie padychodzim pad kryteryi narmalnaści. A kryteryi tyja vielmi prostyja. Ich možna navat sfarmulavać.
Takim čynam: jakim ža musić być sapraŭdny tvorčy čałaviek u Biełarusi, kab da jaho nie ŭźnikała pytańniaŭ na roznych uzroŭniach? Kab jon čytaŭ prajekt Kodeksa «Ab kultury» biez unutranych dryžykaŭ?
1. Jon pavinien vałodać notnaj hramataj, bo inakš prafiesijanalizm jaho davoli ciažka paćvierdzić. Notnuju hramatu možna vyvučyć u internecie ci skačać na sotavy telefon, darahi Erał. Kali ty tancor, to zamiest hramaty musiš viedać, jak vykanać «Taniec maleńkich lebiedzianiatak» Čajkoŭskaha. Navat biez muzyki. Voś pasiarod nočy ŭ kazarmie ciabie razbudzi – i stancuješ. Šverkajučy češkami pa padłozie. Tady pytańniaŭ niama. Tady talent. Kali ty paet, tady musiš zaryfmavać vyrazy: «Illa Makaravič», «65 hadoŭ», «pracoŭny staž», «frezieroŭščyk-naładčyk druhoha razradu», «słužyŭ na Kuryłach», «vychad na piensiju» i «kalektyŭ sardečna vinšuje z zasłužanym adpačynkam» pa siekundamiery, za dźvie chviliny. Kali mastak – zabacać partret člena kvalifikacyjnaj kamisii ałoŭkam ci akvarellu. I kab padobna! Tady pašana, sałon i majsternia praz 25 hadoŭ. Dla prazaikaŭ musić być asobny kompleksny ekzamien, bo jany samyja pahanyja. Byvaje, i litary čeł viedaje, i pa kłavijatury lapać navučyŭsia, a ŭ vočy zazirnieš – vorah voraham.
2. Dziejač kultury ŭ svajoj dziejnaści nie musić kranacca palityki. Sapraŭdnyja temy – adviečnyja. Lebiedzi. Žoŭtaje liście pad kastryčnickim daždžom. Miesiac u čornym niebie. Płača noč suzorjami. Nie, voś apošniaha nie treba! Palityki varta paźbiahać i ŭ pazamastackaj dziejnaści. Z tem, źviazanych z hramadskim žyćciom, varta płaŭna saskokvać padčas intervju. Varyjanty saskokaŭ: «Ja bačyŭ televizar, ničoha tam nie zrazumieŭ». Ci: «Ja volny ŭ luboj krainie. My apalityčnyja, bo palityka antyčałaviečnaja i niehumannaja adpačatku». Narod naniaŭ vas dziela taho, kab vy jaho viesialili. A jak pravilna žyć, narod i ŭłada i sami raźbiarucca.
3. Dziejač kultury nie musić atrymlivać Nobieleŭskaj premii jak nieadpaviednaj duchoŭnaści Respubliki Biełaruś. Šviecyja zachoŭvała niejtralitet padčas Druhoj Suśvietnaj vajny, i sapraŭdny dziejač kultury nie moža joj hetaha daravać. Dziejač kultury musić atrymlivać premiju «Za duchoŭnaje adradžeńnie» i Orden Francyska Skaryny imia Viktara Drobyša.
4. U tvorčaści varta paźbiahać tem, źviazanych z Druhoj suśvietnaj vajnoj, partyzanskim rucham, bo tut lohka pamylicca ŭ interpretacyjach. Heta ž tyčycca VKŁ, BNR dy inšych słaba daśledavanych histaryčnych utvareńniaŭ. Asabliva na fonie źmianieńnia aficyjnaha staŭleńnia da peŭnych archiŭnych niuansaŭ i asob u zaležnaści ad biahučaha kredytnaha statusu adnosin z Rasijaj. U tvorčaści taksama varta paźbiahać samich stasunkaŭ z Rasijaj. Žarty kštałtu «A sapraŭdny Dzień jadnańnia ruskich i biełarusaŭ varta adznačać 8 vieraśnia» kateharyčna nieprymalnyja. Taksama aściarožna treba datykacca tem, nabližanych da Jeŭraźviazu, bo tut byvajuć chutkija źmieny kursa, jakija mohuć prajści, kali knižka ŭžo zdadzienaja ŭ druk, a pieśnia ŭžo ratujecca pa 75-pracentnaj kvocie na FM. Naohuł, viedajcie svajo miesca: jano pa-za hieapalitykaj, bližejšaje da siadzieńnia tamady za stałom.
5. Rabotnik kultury nie musić być nadzvyčaj papularnym. Bo jamu buduć zajzdrościć astatnija, narmalnyja, kalehi, a heta pryviadzie da vału ananimak, danosaŭ dy paklopaŭ – kantralory zabadajucca ŭsio heta praviarać.
6. Dziejač kultury musić być hatovy zaŭsiody z razumieńniem pastavicca da prapanovy vyłučeńnia jaho ŭ rajabłsaviet, a taksama ŭ deputaty Pałaty pradstaŭnikoŭ, asabliva kali hety dziejač kultury – žančyna. Tvorčy rabotnik zaŭsiody rady ahučyć vinšavańnie žycharam Frunzienskaha rajona horada Minska z 65-hodździem Frunzienskaha rajona. Hołas musić być uračystym, intanacyi – badziorymi. Vy niesiacie ludziam radaść dy bieskłapotnaść, parepietujcie doma. Patrebny tembr moža być pazyčany na dziciačym ranišniku. Hetym ža tonam pažadana vystupać na telebačańni, kali vas tudy zaprosiać. Śviata. Vy pavinnyja jaho vypramieńvać. Inakš jaki vy dziejač kultury?
7. Na bankietach paśla abrańnia deputatam abłsavieta, na śviatkavańni «Dažynak» ci rajonnym Dni biełaruskaha piśmienstva paet musić pramaŭlać vieršavanyja tosty, jakija varta padrychtavać zahadzia (raim spampavać ź internetu – tam jany ŭžo jość, na tym uzroŭni, jaki zapatrabavany metavaj aŭdytoryjaj). Mastak musić malavać inšych udzielnikaŭ bankietu, tancor – tancavać «Taniec maleńkich lebiedzianiatak» Čajkoŭskaha ŭ češkach ci bieź ich. Pad zakančeńnie bankietu pažadana vypić prykmietna bolej za inšych słuh naroda, kab pradstaŭnikam narodnaj haspadarki, viertykali i siłavych struktur było pryjemna, što nie jany samyja pjanyja. Heta dadaść vam aparatnaj vahi i dazvolić ruchacca pa tvorčaj leśvicy vyklučna ŭvierch.
8. Pry hetym adrazu, na pieršych krokach, treba vyvučycca žyć na try z pałovaj miljony i nie žalicca na taryfnuju staŭku. Pomni: usio vartaje ŭ hetaj krainie ŭsio roŭna finansujecca praz kraŭdfandynh, dziaržbiudžet patrebny na siłavyja struktury i viertykal. Treba nasić strakaty šalik dzirkami ŭnutr, vyviedać, u jakich sekandach pradajucca najlepšyja vieluravyja pinžaki dy ŭmieć nie mieniej za dziesiać chvilin razvažać pra pieravahu francuzskich vustryc nad maluskami ź Mieksikanskaha zaliva. Vy bahiema, hałota! Pamiatajcie pra heta!
9. Pažadana, kab u momant uvachodu ŭ zienit tutejšaj słavy zorka kultury i mastactva była ŭžo miortvaj. Bo inakš jana moža źnianacku ŭvajści ŭ jaki-niebudź nie toj arhkamitet ci, naadvarot, vyjści ź jakoj-niebudź toj fiederacyi. Dy jašče i sa skandałam. Ci prosta dać voś takoje intervju. I što ź im paśla hetaha rabić? A miortvy ŭžo nie pamylicca! Miortvyja značna lepšyja za žyvych, ich i varta prasoŭvać. Samy niedaacenieny dziejač biełaruskaj kultury – Michaił Mikałajevič Muraŭjoŭ (1796–1866).
10. Pieračytaŭ pryncypy i zrazumieŭ, što ich varta raspaŭsiudzić na ŭsich hramadzian Respubliki Biełaruś, nie tolki na kulturnych rabotnikaŭ.