Miljanier, kazak, abaronca ruskaj movy. Chto rychtavaŭ dziaržaŭny pieravarot u Kazachstanie
Zatrymańni na akcyi pratestu ŭ Kazachstanie suprać ziamielnaj reformy ŭ mai 2016 hoda.
Fota: Šamil Žumataŭ/ Reuters / Scanpix / LETA
Kamitet nacyjanalnaj biaśpieki Kazachstana zajaviŭ, što ŭ krainie papiaredžanaja «sproba dziaržaŭnaha pieravarotu». Jak vynikaje z zajavaŭ pradstaŭnikoŭ śpiecsłužbaŭ, zrynuć «lidara nacyi» Nursułtana Nazarbajeva i stvaryć svoj alternatyŭny ŭrad źbiraŭsia miascovy biznesoviec Tachtar Tulešaŭ, aryštavany jašče ŭ studzieni 2016 hoda. Pa prośbie «Mieduzy» žurnalist Piotr Bałahoŭ raspaviadaje, chto taki Tulešaŭ, jak jon źviazany z Rasijaj i čamu pradprymalnik apynuŭsia ŭ turmie.
Pra «sprobu dziaržaŭnaha pieravarotu» Kamitet nacyjanalnaj biaśpieki Kazachstana abviaściŭ u paniadziełak, 6 červienia. Pa źviestkach śpiecsłužbaŭ, pieravarot rychtavaŭ biznesmien Tachtar Tulešaŭ, pryčym z turmy. Biznesoŭca aryštavali 30 studzienia 2016 hoda ŭ Šymkiencie (u saviecki čas — Čymkient), dzie znachodzicca jaho hałoŭny aktyŭ, zavod pa vytvorčaści słabaałkaholnych napojaŭ «Šymkientpiva».
Aryšt Tulešava supravadžaŭsia biesprecedentnymi mierami siłavikoŭ. Palicyja i atrady śpiecnaza ačapili kvartał i pierakryli darohi ŭ rajonie hatela «Ryksos Chadziša Šymkient», pierad jakim byŭ zatrymany aŭtamabil z achovaj Tulešava. Palicyjanty taksama pierakryli vulicu Biekietaŭ-Batyr, dzie znachodzicca dom pradprymalnika, i ŭziali pad kantrol jaho pivavarny zavod.
Akramia Tulešava aryštavali jašče troch čałaviek, paviedamlałasia ab kanfiskacyi ŭ ich zbroi i narkotykaŭ; samomu biznesoŭcu inkryminavałasia stvareńnie AZH. Palityčnych abvinavačvańniaŭ Tulešavu pieršapačatkova nie vystavili, ale paśla travieńskich akcyj pratestu ŭ Kazachstanie (miascovyja žychary vystupili suprać ziamielnaj reformy: ułady krainy majuć namier z 1 lipienia vystavić na tarhi praz aŭkcyjony 1,7 miljona hiektaraŭ ziamli sielhaspryznačeńnia) śpiecsłužby abviaścili, što jon źbiraŭsia ažyćciavić «dziaržpieravarot».
Tulešaŭ i Rasija
Da 2016 hoda Tulešaŭ byŭ viadomy šyrokaj publicy chiba što schilnaściu da kidkaj raskošy. Naprykład, dzień naradžeńnia dački biznesoŭca Daniel (usiaho ŭ Tulešava 13 dziaciej) byŭ zrežysavany pa matyvach «Uładara piarścionkaŭ», a sam baćka imianińnicy vykonvaŭ rolu Ełranda.
Na inšy dzień naradžeńnia Daniel źjaviŭsia Cimaci, a dla starejšaj dački Sievilji śpiavaŭ ukrainski śpiavak Ivan Dorn. Akramia taho, Tulešaŭ stvaryŭ kampaniju «Šymkient Pictures», jakaja adznačyłasia filmam «Blizki boj», u im hałoŭnyja roli vykanali Eryk Robierts, Hery B́juzi i Devid Keradajn.
Paźniej Tulešaŭ prajaviŭ siabie ŭ jakaści spartovaha funkcyjaniera — u sakaviku 2007 hoda jaho abrali kiraŭnikom adnaho z kamitetaŭ Mižnarodnaj asacyjacyi amatarskaha boksa (AIBA). Tam jaho šlachi pierasieklisia z uźbiekskim pradprymalnikam Hafuram Rachimavym (ciapier hramadzianinam Rasii), jaki zajmaŭ pasadu vykanaŭčaha dyrektara AIBA. Viadoma, što ŭ 2009-m jany razam adznačali dzień naradžeńnia Tulešava, pryčym Rachimaŭ pryjechaŭ na jaho na «rołs-rojsie» z šymkienckimi numarami. Praz try hady Rachimaŭ byŭ nazvany ŭładami ZŠA adnym z kiraŭnikoŭ mižnarodnaj AZH «Brackaje koła» — i adnym z tych, chto kantraluje pastaŭki afhanskaha hierainu ŭ Kazachstan, Rasiju i dalej u krainy Zachodniaj Jeŭropy.
Akramia biznesu i boksa, Tulešaŭ aktyŭna cikaviŭsia Rasijaj: za apošnija hady jon zajmaŭ (abo śćviardžaŭ, što zajmaŭ) pasty ledź nie ŭ dziasiatku arhanizacyj, źviazanych z RF. Naprykład, Tulešaŭ byŭ daradcam viarchoŭnaha atamana Sajuza kazackich hramadskich abjadnańniaŭ Kazachstana, u zadačy jakoha ŭvachodziła «ŭmacavańnie adnosin» z Rasiejaj, a taksama pradstaŭlaŭ u Kazachstanie Sajuz žurnalistaŭ Rasiei i braŭ udzieł u dziejnaści «Ruskaha tavarystva ŭ Kazachstanie». Akramia taho, jon nazyvaŭ siabie staršynioj Ekśpiertnaj rady pa ekanamičnym supracoŭnictvie Rasii, Kazachstana i Biełarusi (što heta za rada — nieviadoma) i Kamiteta pa ekanamičnaj palitycy i pradprymalnictvie Dziaržaŭnaj dumy Rasii (praŭda, na sajcie Dziarždumy hetaj infarmacyi niama; kamitety parłamienta ŭznačalvajuć deputaty).
Tachtar Tulešaŭ. Fota: Telekanał «Astana» / YouTube
U 2012 hodzie źjaviłasia intervju Tulešava, apublikavanaje niejkim Aleham Zienoram. U im kazachstanski biznesmien tłumačyć, čamu jon, hramadzianin Kazachstana, pracuje daradcam u rasijskim parłamiencie, a taksama krytykuje «tatalnaje ŭkaranieńnie» kazachskaj movy ŭ siabie na radzimie. «Kali pačynajecca ŭcisk ruskaj movy, što my ciapier časam užo nazirajem u Kazachstanie, to sprava moža skončycca drenna», — razvažaje Tulešaŭ.
U tym ža hodzie Tulešaŭ staŭ dyrektaram centralna-azijackaha kirunku Centra analizu terarystyčnych pahroz i kanfliktaŭ małoj intensiŭnaści (CATU; publikuje teksty pra kanflikty na Blizkim Uschodzie i ŭ byłych savieckich respublikach, u tym liku antyamierykanskaj nakiravanaści). U jakaści funkcyjaniera hetaj arhanizacyi jon uziaŭ udzieł u «apieracyi pa vyzvaleńni zakładnikaŭ u Livii», za što ŭ žniŭni 2015 hoda atrymaŭ orden «Miratvorac». Rasiejskija ŚMI, raspaviadajučy ab hetaj padziei, nazyvali Tulešava «kamisaram Interpał-centra Rasijska-Cichaakijanskaha rehijonu».
Z časam suviazi Tulešava z Rasijaj stanavilisia ŭsio bolš ciesnyja. U 2013 hodzie jon apublikavaŭ knihu «Jeŭrazijskaja intehracyja. Pabudova budučyni», u jakoj, naprykład, havorycca nastupnaje: «Rolu U.U. Pucina ŭ prasoŭvańni Rasii da intehracyi na postsavieckaj prastory ciažka pieraacanić: jaho inicyjatyvy i rašeńni nadajuć intehracyjnym pracesam novuju dynamiku i raśsiejvajuć skiepsis u dačynieńni da praduktyŭnaści intehracyjnych prajektaŭ». U knizie Tulešaŭ adstojvaje ideały «jeŭrazijskaj intehracyi» — navat u škodu samastojnaści asobnych dziaržaŭ.
U 2015 hodzie na vajenna-spartyŭnaj bazie «Bierkut» u Paŭdniova-Kazachstanskaj vobłaści pry niepasrednym udziele Tulešava prajšoŭ źlot, pryśviečany baćku biznesoŭca — vieteranu KDB — MHB SSSR Džusupu Mambietaviču Tulešavu. Na źlot sabralisia nie tolki pradstaŭniki kazackich arhanizacyj, ale i členy Sajuza PDV Rasii.
Tulešaŭ i dziaržpieravarot
Za try miesiacy da aryštu Tulešaŭ padaŭ zajavu na zvalnieńnie z CATU pa ŭłasnym žadańni i zarehistravaŭ u Kazachstanie hramadski ruch «Udeu-Arle» z pradstaŭnictvami va ŭsich abłasnych centrach respubliki. Pra toje, što ŭjaŭlaje saboj hetaja arhanizacyja, amal ničoha nieviadoma. Pa słovach kiraŭnika CATU Ramila Łatypava, jaki rezka raskrytykavaŭ ułady Kazachstana za aryšt Tulešava, «Udeu-Arle» płanavała abjadnać «vializnuju kolkaść ludziej» da parłamienckich vybaraŭ u sakaviku 2016 h. (na ich praprezidenckaja «Nur Atan» nabrała 82,2% hałasoŭ; «Udeu-Arle» nie ŭdzielničała).
Pa dadzienych Kamiteta nacyjanalnaj biaśpieki Kazachstana, biznesmien šukaŭ prychilnikaŭ siarod byłych i dziejnych vysokapastaŭlenych słužbovych asob u pravaachoŭnych orhanach, a taksama ŭ kamandavańni vajskovych častak. Akramia samoha pradprymalnika, pa padazreńni ŭ arhanizacyi pieravarotu byli zatrymanyja były pieršy namieśnik hienieralnaha prakurora Kazachstana, były člen Kanstytucyjnaj rady Iljas Bachtybajeŭ, były načalnik Departamienta ŭnutranych spraŭ Paŭdniova-Kazachstanskaj vobłaści hienierał-major Chibratuła Daskalijeŭ, jaho pieršy namieśnik i dva kamandziry vajskovych častak №35748 i 55653 rehijanalnaha kamandavańnia «Poŭdzień» Ministerstva abarony. Supracoŭniki KNB taksama nibyta kanfiskavali z schoviščaŭ i schovanak značnuju kolkaść zbroi, bojeprypasaŭ i vybuchovych rečyvaŭ, jakija Tulešaŭ płanavaŭ vykarystoŭvać dla «hvałtoŭnaha źviaržeńnia ŭłady».
Nursułtan Nazarbajeŭ u nacyjanalnym stroi, 1 traŭnia 2016 hoda. Fota: Šamil Žumataŭ / Reuters / Scanpix / LETA
Pa słovach pradstaŭnika KNB Rusłana Karasiova, niepasrednuju padrychtoŭku da pieravarotu Tulešaŭ pačaŭ u kancy 2015 hoda. Akramia taho, mienavita jon, pavodle aficyjnaj viersii, finansavaŭ vystupy suprać ziamielnaj reformy, jakija prajšli ŭ kancy krasavika — pačatku traŭnia 2016 hoda ŭ haradach zachadu i poŭdnia krainy (ruskaje nasielnictva Kazachstana ich faktyčna praihnaravała). Pa vynikach mitynhaŭ byli zatrymanyja niekalki sotniaŭ čałaviek. U KNB śćviardžajuć, što vystupy pavinny byli adbycca raniej, ale terminy byli skarekciravany z-za zatrymańnia Tulešava.
Za apošnija paŭhoda Tulešaŭ staŭ užo druhoj publičnaj fihuraj ź simpatyjaj da Rasii, jakaja patrapiła pad kryminalny pieraśled. U śniežni 2015 hoda za «abudžeńnie nacyjanalnaj varožaści» na čatyry hady turmy byŭ asudžany viadomy svaimi prarasiejskimi pohladami kazachstanski błohier Jermiek Tajčybiekaŭ. U svoj čas jon śćviardžaŭ, što mienavita Kazachstan i Azierbajdžan — nastupnyja respubliki byłoha SSSR, jakija stajać u čarzie na realizacyju «ŭkrainskaha scenara».