Łaŭreat premii Hiedrojca Maks Ščur: «Maja aŭdytoryja šyrejšaja, čym tusoŭki vakoł kniharniaŭ «Łohvinaŭ» i «Halijafy»
12 kastryčnika staŭ viadomy piaty laŭreat premii imia Ježy Hiedrojca — badaj, hałoŭnaj sučasnaj litaraturnaj premii Biełarusi. Im staŭ Maks Ščur, aŭtar knihi «Zaviaršyć hieštalt». Jon atrymaŭ ček na 5000 eŭra ad IdeaBank.
U interviju Svabodzie Maks Ščur raskazaŭ, čamu jaho imia nia vielmi papularnaje navat siarod stałych naviednikaŭ kniharniaŭ «Łohvinaŭ» i «Halijafy», a taksama pra toje, čamu nia zmoh asabista prysutničać na ŭručeńni premii.
— Ci čakali vy pieramohi?
— Nie, ja nie spadziavaŭsia, što pieramahu. Tamu rašeńnie stała dla mianie vialikim siurpryzam. Dumaju, što i nia tolki dla mianie. Biezumoŭna, ja vielmi rady, što žury pryniało takoje rašeńnie. Kali abviaščali premiju, to skazali, što moj raman «Zaviaršyć hieštalt» atrymlivaje ŭznaharodu za advahu. Dyk ja dumaju, toje samaje varta skazać i pra žury — rašeńnie było niečakanym i śmiełym.
— Chto byŭ vašym favarytam siarod šort-listeraŭ?
— Byli roznyja čutki, ludzi ŭ internecie abmiarkoŭvali premiju zadoŭha da 12 kastryčnika. U mianie taksama byli favaryty. Pieradusim, Valancin Akudovič z knihaj «Pračnucca rankam u svajoj krainie». Taksama ja dumaŭ, što maje šancy «Biełaja mucha, zabojca mužčyn» Alhierda Bachareviča. Tamu vynikam ja vielmi ździŭleny, navat byŭ u pryjemnym šoku.
— Vašaja tvorčaść pakul nia vielmi viadomaja ŭ Biełarusi. Z čym heta źviazana?
— Ja ciapier nie žyvu ŭ Biełarusi, i heta adbivajecca na tym, što ja nie naležu da pravilnych tusovak, jakija abumoŭlivajuć niejkuju viadomaść. U tym liku i siarod aficyjnych struktur, jakija, jak mnie zdajecca, dajuć prava drukavacca ŭ tym liku i ŭ niezaležnych vydaviectvach. Taksama jość finansavaja prablema. Drukavańnie knih u Biełarusi — darahoje zadavalnieńnie, daražejšaje, čym u susiednich krainach. Tamu ja bolšaść svaich knih vydavaŭ za miažoj, i heta źviazana z tym, što ŭ Biełaruś jany traplali nia samym lohkim i prostym šlacham.
— Premija Hiedrojcia vypravić sytuacyju? Jak ličycie, stanuć vašyja knihi bolš zapatrabavanyja jak siarod tych, chto nabyvaje ich u kniharni «Łohvinaŭ», tak i dla tych, chto idzie ŭ Centralnuju kniharniu?
— Ja dumaju, što vynik majoj premii byŭ by vielmi mały, kali b maimi tvorami pačali cikavicca tolki tyja, chto ŭžo cikavicca biełaruskaj litaraturaj i naležyć da supołak vakoł vydaviectvaŭ Łohvinava i «Halijafaŭ». Ja mušu skazać, što heta nie maja metavaja aŭdytoryja. Maja proza pryznačanaja našmat šyrejšamu kołu čytačoŭ, čym tyja, chto ŭžo pryvyk da peŭnych imionaŭ, jakija, na maju dumku, varacca va ŭłasnym soku. Tamu ja nie mahu skazać, što ja vielmi imknusia da pryciahnieńnia ŭvahi čytača, čyj hust sfarmavany hetymi kołami i vydaviectvami. Ja spadziajusia, što ŭ maich knih šyrejšy patencyjał, u tym liku i za miažoj. Mnie było b vielmi cikava, kab niechta pierakłaŭ «Zavieršyć hieštalt». Ale heta zaležyć ad taho, nakolki premija imia Ježy Hiedrojcia maje vahu za miažoj. Ja spadziajusia, što maje.
— Ci možna nabyć vašyja knihi ŭ dziaržaŭnych kniharniach?
— Nie, ich tam niama i być nia moža. Ale ja nie liču, što sytuacyja nikoli nia źmienicca. Choć heta roznyja maštaby, ale voźmiem prykład Śviatłany Aleksijevič. Nasupierak usim prablemam, jakija hetaja aŭtarka maje ź dziaržavaj, jaje knihi pradajucca ŭ dziaržaŭnych kniharniach. Tamu što jaje knihi havorać sami za siabie. I kali takaja sytuacyja składziecca ŭ Biełarusi, kali ŭmovy budzie dyktavać nia «dobry dziadzia», a čytacki popyt, to ja byŭ by tolki za toje, kab maje knihi tam źjavilisia. Ale pakul takoha niama.
— Vy nie žyviacie ŭ Biełarusi i nie byli na ŭručeńni premii…
— Ja źjechaŭ ź Biełarusi 18 hadoŭ tamu, i stolki ž času nia byŭ na radzimie, žyvu ŭ Prazie. Ja nia byŭ na cyrymonii ŭručeńnia premii, bo, niahledziačy na ŭsie vysiłki, ja nie paśpieŭ vyrašyć peŭnyja farmalnyja pytańni, źviazanyja z pryjezdam u Biełaruś. Ale ja vielmi spadziajusia, što rana ci pozna mnie heta ŭdasca. Mnie hetaha vielmi chočacca.
— Čym vy zajmajeciesia, aproč litaratury?
— Maja dziejnaść — heta praca ź biełaruskaj i z zamiežnymi movami. Ja pierakładnik. Usio astatniaje — u volny čas, kali jon jość. Maju siamju, dačku, tamu zaniacca jość čym.
— Ci sočycie vy za spravaj Eduarda Palčysa?
— Liču, što heta klasyčny vypadak pieraśledu za palityčnyja pohlady. Jakimi b hetyja pohlady ni byli, nakolki b ja asabista, naprykład, ź imi nie pahadžaŭsia, ale čałaviek pavinien baranić prava inšych mieć svaju dumku. U narmalnych krainach nie pavinna być palityčnych viaźniaŭ.
— Ci značyć heta, što vy asabista nie pahadžajeciesia z pohladami Palčysa?
— Nie, hetaha nie vynikaje. Ja nia budu kamentavać kankretna jahony vypadak. Ja kažu naohuł.
***
Kniha Maksa Ščura «Zaviaršyć hieštalt» vyjšła ŭ Ternopali ŭ vydaviectvie «Krok». «Zaviaršyć hieštalt» — dziońnik padarožža «čałavieka z fotaaparatam» u prastory i časie, z Čechii va ŭlubionuju krainu jahonaj maładości Halandyju. Pa darozie hieroj-apaviadalnik sustrakaje ludziej z roznych krain Eŭropy i śvietu, abmiarkoŭvaje ź imi nadzionnyja pytańni estetyki, erotyki i hieapalityki i napružana čakaje, kali ź im narešcie zdarycca niešta, što apraŭdaje jahonaje rašeńnie vyjechać za miažu — jak ciapier, tak i dvaccać hadoŭ tamu ź Biełarusi. Jon pierakanany, što hałoŭnaja sustreča žyćcia čakaje jaho ŭ Amsterdamie.