Čornaje i čyrvonaje
Barak Abama nie razumieje pahrozaŭ, jakija sychodziać sučasnamu śvietu ad Rasiei. Piša Vital Taras.
Dniami telekampanija «Mir», jakaja viaščaje na Biełaruś, pakazała amerykanski film «Trynaccać dzion» (Thirteen day's), pryśviečany supraćstajańniu ZŠA i SSSR z‑za savieckich rakietaŭ na Kubie. Z tych padziejaŭ minuła šmat času. Sioleta 6 červienia adznačałasia ŭžo 40‑ia hadavina zabojstva Roberta Kenedzi, brata prezydenta Kenedzi, zabitaha ŭ 1963‑m. Abodva Kenedzi źjaŭlajucca hałoŭnymi persanažami kinaapoviadu.
Zdavałasia b, film pastaŭleny ŭ 2000 hodzie, pavinien byŭ sastareć. Ale ž źmiest karciny, prafesijna zroblenaj na padstavie realnych histaryčnych faktaŭ, amal u dakumentalnym styli, šmat u čym padajecca aktualnym.
«Parveniu» i «haryła»
Aprača asnoŭnaj fabuły — Karybskaha kryzysu, jaki pastaviŭ śviet na hrań jadravaj vajny, jość u filmie jašče adzin, nia mienš dramatyčny siužet. Heta procistajańnie prezydenta Džona Kenedzi i amerykanskich hienerałaŭ, a taksama, faktyčna, usioj jahonaj administracyi, ułučna ź dziaržsakratarom Dynam Raskam. Pavodle aŭtaraŭ filma, sprava navat nia ŭ tym, što hienerały chacieli tady luboj canoj apraŭdacca za vajskovuju parazu ŭ Zatocy Śvińniaŭ na Kubie i pakazać Chruščovu «kuźkinu mať» (kali skarystacca ŭlubionym vyrazam tahačasnaha pieršaha sakratara CK KPSS).
Sprava ŭ tym, što amerykanski isteblišment ličyŭ Džona i Roberta Kenedzi svajho rodu «parveniu», vypadkovymi ludźmi na palityčnym Alimpie. I na toje byli svaje padstavy. Dastatkova skazać, što Kenedzi byŭ pieršym i apošnim prezydentam‑katalikom u historyi Złučanych Štataŭ, dy jašče irlandcam pavodle pachodžańnia.
Akramia taho, vyšejšaja klasa nie mahła daravać maładym bratam Kenedzi bahaćcia, jakoje dastałosia im u spadčynu, zvyčki da šykoŭnaha ładu žyćcia, arystakratyčnych manieraŭ, jakija nievierahodnym čynam spałučalisia ŭ ich ź liberalnymi idejami ŭ palitycy dy ekanomicy. Nadzvyčajnaja papularnaść Kenedzi, ich volnaja manera pavodzinaŭ i asabliva — luboŭ Džona da žanočaha połu razdražniali palitykaŭ staroj farmacyi.
Baćka prezydenta Džozef Kenedzi byŭ pasłom ZŠA ŭ Anhlii da pačatku Druhoj suśvietnaj vajny i ŭdzielničaŭ u padrychtoŭcy Miunchenskaj zmovy ŭ 1938‑m hodzie, jakaja raźviazała ruki Hitleru. Heta dała padstavu aŭtaram filmu ŭkłaści ŭ vusny Dyna Raska źjedlivuju repliku nakont Džona Kenedzi — maŭlaŭ, syn paŭtaraje pamyłku baćki, sprabujučy ŭcichamiryć ahresara.
U tahačasnaj kryzisnaj situacyi ŭźnik momant, kali Džon u svaim procistajańni palityčnamu isteblišmentu zastaŭsia ŭ adzinocie — na jaho baku zastalisia, akramia brata, usiaho niekalki čałaviek, u tym liku tahačasny ministar abarony Robert Maknamara. Jaho, darečy, savieckija karykaturysty malavali nia jnačaj jak u vyhladzie haryły ź jadravaj dubinkaj u ruce — i heta ŭ toj čas, kali Maknamara adyhraŭ, možna skazać adnu z hałoŭnych rolaŭ u vyrašeńni kryzisu mirnym šlacham. (Heta jon padaŭ ideju marskoj blakady Kuby zamiest napadu na jaje.) Džonu Kenedzi ŭdałosia pierałamić situacyju, niahledziačy na žorstki psychalahičny cisk z boku ŭłasnych palitykaŭ, a taksama šantaž i tatalnuju manu z boku SSSR, pry amal poŭnaj adsutnaści infarmacyi ab sapraŭdnych namierach savieckaha kiraŭnictva.
Kenedzi i Abama
Na pačatku hetaha hodu ŭ feljetonie «Čamu ja nie chaču pisać pra vybary ŭ ZŠA» mnie ŭžo daviałosia vykazvać dumku, što tolki cud, vyhladaje, moža pieraškodzić Baraku Abamu stać prezydentam. Za try z pałovaj miesiacy da prezydenckich vybaraŭ u hetym užo mała chto sumniavajecca. Ale ŭ čym suviaź suviaź pamiž asobami kandydata ad Demakratyčnaj partyi Baraka Abamy i prezydenta‑demakrata Džona Kenedzi?
Jana bačycca nia tolki ŭ tym, što braty Kenedzi ŭ svoj čas šmat zrabili dla pracesu desehrehacyi ZŠA — nadańnia afraamerykancam roŭnych pravoŭ ź biełymi. Pracesu, jaki zrabiŭ, urešcie, mahčymym vyłučeńnie ciemnaskuraha kandydata na prezydenty. Abrańnie jaho, biezumoŭna pakładzie pačatak novaj eposie ŭ amerykanskaj palitycy.
Ale ž nia tolki kandydat ad respublikancaŭ Džon Makkejn, mnohija inšyja amerykanskija palityki i eskperty vykazvajuć apasieńni, što Abamu nie chapaje palityčnaha dośviedu. Pa‑sutnaści, jon, jak niekali Kenedzi, usprymajecca sučasnym isteblišmentam jak parveniu, vyskačka. (Praŭda, Abama — usio ž taki pratestant). Ale ŭ Džona Kenedzi byli jasna sfarmulavanyja — prynamsi, u mnohich važniejšych pazycyjach — palityčnyja i ekanamičnyja pohlady, jakich jon ćviorda trymaŭsia. Ci jość takija ž jasnyja pohlady, ćviordyja pierakanańni ŭ mierkavanaha budučaha prezydenta? Asabliva ŭ tym, što tyčycca heapalityki. Mnohija vykazvajuć u hetym sumnieŭ.
Usie pryznajuć, što Abama ŭmieła karystajecca palityčnaj kanjunkturaj, pry hetym prajaŭlajučy naporystaść i hnutkaść adnačasova. Adnak, ci dastatkova hetych jakaściaŭ, kab ačolić nacyju pierad navałaj zvyšskładanych prablemaŭ i pahrozaŭ, jakija paŭstali pierad Amerykaj. I što jašče bolš važna — pierad śvietam, dzie ZŠA, chočuć jany taho albo nie, adyhryvajuć (adyhryvali?) vyznačalnuju dla losu zachodniaj cyvilizacyi rolu.
U amerykanskich prezydentaŭ XX stahodździa, u tym liku j ŭ Kenedzi, nie było nijakich sumnievaŭ što da pryrody kamunistyčnaha režymu — stajali na čale SSSR Stalin, Chruščoŭ abo Brežnieŭ. I taho, jak naležyć razmaŭlać ź dziaržavaj, jakaja pryznaje tolki movu siły. ZŠA nikoli ŭ historyi nia stavili na «čyrvonaje».
U dačynieńni ž da pucinskaj Rasiei Bieły Dom Buša stavicca tak, byccam heta cyvilizavanaja kraina, kiraŭnictva jakoj možna ŭhavaryć «pavodzić siabie dobra».
Tuju samuju liniju, vyhladaje, źbirajecca praciahvać i Barak Abama.
Ueśli zamiest Kondzi?
Zaklik Aleny Boner (udavy akademika Sacharava) i eks‑dysydenta Ŭładzimiera Bukoŭskaha vyklučyć Rasieju ź «vialikaj vosiemki» za ahresiŭnuju palityku i za toje, što jaje ŭłady ŭsio bolš hruba parušajuć pravy čałavieka, zastaŭsia niepačutym kandydatam ad demakrataŭ. Abama vystupiŭ za dalejšaje siabroŭstva Rasiei ŭ G‑8. Jaje vyklučeńnie jon nazvaŭ «kiepskaj idejaj», bo biez Rasiei, na jahonuju dumku, ZŠA nia zmohuć zmahacca suprać dalejšaha raspaŭsiudžvańnia jadravaj zbroi. Rolu Rasiei ŭ padtrymcy Tehieranu, jaki imkniecca stvaryć ŭłasnyja jadravyja technalohii, a taksama raźvivaje rakietnyja technalohii, Abama nie zhadaŭ.
Varta adznačcć, što adnu z damoŭlenaściaŭ, dasiahnutych na samicie ŭ Japonii, Rasieja parušyła ŭsiaho praź niekalki dzion pa jaho zaviaršeńni. Razam ź Kitajem jana zablakavała pryniaćcio rezalucyi AAN pra sankcyi suprać dyktatarskaha režymu Zymbabve. Heta vyklikała abureńnie Anhlii i ZŠA — nie ŭ apošniuju čarhu tamu, što prezydent Miadźviedzieŭ udzielničaŭ u abmierkavańni hetych sankcyjaŭ na samicie, dzie ŭsie rašeńni prymajucca kansensusam. Takim čynam, Rasieja demanstratyŭna parušyła damoŭlenaść. Ci zamiežnapalityčnaje viedamstva RF naŭmysna, va ŭhodu Pucinu, «padstaviła» kiraŭnika dziaržavy, ci jon sam nie haspadar svajmu słovu — nia tak važna. Maskva čarhovy raz prademanstravała, što joj vieryć nielha i što joj plavać na pravy čałavieka, tym bolš, kali jany parušajucca ŭ afrykanskaj krainie.
Kandaliza Rajs, adrozna ad uzychodziačaj «čornaj zorki», zaviaršaje svaju palityčnuju karjeru. Padčas svajho niadaŭniaha vystupu na radyjo «Svaboda» ŭ Prazie jana havaryła ab važnaści padtrymki demakratyi navat tam, dzie, zdajecca, zhaśli ŭžo ŭsie nadziei. Admovicca ad takoj padtrymki, na jaje dumku, aznačała b zdradzić ideałam demakratyi i tym, chto ŭ ich vieryć. Voś čamu, pavodle jaje słovaŭ, jana zabaraniła apošnim amerykanskim dyplamatam pakidać Biełaruś i apuskać ściah ZŠA nad amabasadaj u Miensku.
Kandaliza Rajs, vyhladaje, zastajecca siarod apošnich idealistaŭ u mižnarodnaj palitycy. Idealistaŭ u vysokim sensie hetaha słova. Na źmienu, tak by mović, ramantykam viartajucca prahmatyki. Takija, jakimi byli, naprykład, Nevił Čemberlen i Džozef Kenedzi ŭ 1938‑m.
Zamiežnaj palitycy, za vyklučeńniem vajny ŭ Iraku, jaŭna nie advodzicca ŭdarnaja rola ŭ prahramie prahmatyčnaha kandydata ad demakrataŭ na vybarach‑2008.
Jakoj budzie hetaja palityka pry novaj administracyi, zastajecca hadać. Mnohija eksperty ŭskładajuć spadziavańni na toje, što Abama — dastatkova razumny i sučasny menedžer dla taho, kab atačyć siabie nie padchalimami i tupymi vykanaŭcami svajoj voli, a spraktykavanymi prafesijanałami z mocnymi maralna‑valavymi jakaściami. (Mienavita takich prafesijanałaŭ jaŭna brakuje ŭ atačeńni Alaksandra Łukašenki ŭ ciapierašni, kryzisny dla jaho momant.)
Kažuć, siarod kandydataŭ na budučaha dziaržsakratara ŭ administracyi Baraka Abamy fihuruje Ueśli Kłark — były kamandujučy abjadnanymi ŭzbrojenymi siłami NATO padčas vajny ŭ Juhasłavii. Pavodle niekatorych źviestak, prodki hienerała pachodziać ź Biełarusi…