«Rasisckija abrazy mianie nie kranajuć». Afrabiełaruska, jakaja idzie ŭ deputaty, — pra palityku, moładź i biełaruskuju movu
Ałana Hiebremaryjam — 22-hadovaja vypusknica mieduniviersiteta. Jana maje efiopskija karani, ale razmaŭlaje pa-biełarusku, lubić našu krainu i pieražyvaje, što moładź nie choča zastavacca tut. Sioleta dziaŭčyna vyrašyła pajści ŭ deputaty — jana vyłučajecca pa Hrušaŭskaj vybarčaj akruzie №98 Minska. Ałana raskazała «Našaj Ninie» pra svoj šlach da biełaruskaj movy, rasizm, chłopcaŭ, što chočuć chutkich adnosin, palityku i źmieny, jakija chacieła b bačyć u krainie.
«U dziacinstvie mnie nie padabałasia, kali mianie nazyvali čukčaj, cyhankaj»
U Minsku Ałana žyvie z naradžeńnia. Maci, biełaruska-polka, taksama adsiul, baćka — z Efiopii. Kaliści jamu jak adnamu z najlepšych navučencaŭ prapanavali pajechać pa vyšejšuju adukacyju ŭ Saviecki Sajuz. U Minsku tata Ałany vučyŭsia na inžyniera-elektryka, a z budučaj žonkaj, inžynieram-ekanamistam, paznajomiŭsia na kanfierencyi.
U siamji bolš prytrymlivalisia biełaruskich tradycyj.
«Baćka nie chacieŭ naviazvać svaju kulturu. Tym bolš ja rasła ŭ hetym asiarodździ, — tłumačyć dziaŭčyna. — Ale efiopskija tradycyi taksama jość. Tata robić inžeru (blincy z muki afrykanskaj raśliny) z roznymi sousami i dadatkami. Taksama hatuje doračku — kurku z tamatnym sousam, vielmi vostruju. Śviatkujem i biełaruski, i efiopski Novy hod (jon u vieraśni). U dziacinstvie na śviaty jeździli da baćkavych ziemlakoŭ, jakija žyvuć tut, źbiralisia vialikaj kampanijaj. Jašče tancujem šmat pad efiopskija pieśni».
Asiarodździe nie zaŭsiody pryjazna staviłasia da ciemnaskuraj dziaŭčynki. Kasyja pohlady, źjedlivyja kamientary.
«Dzieci abražali i baćku, i mianie, — uspaminaje niepryjemnyja vypadki Ałana. — Maja maci vielmi chvalavałasia za mianie, tamu zaŭsiody kazała: «Ałana, ty nie takaja, jak usie». Jana ličyć, što biełarusy nietalerantny narod uvohule, tamu rychtavała mianie da samaha horšaha, navat pierabolšvała. Mnie zdajecca, z-za hetaha źjavilisia niejkija kompleksy — ja była ścipłaja, bajałasia tusić, mała daviarała ludziam. Ale potym heta prajšło.
Kaniečnie, i zaraz jość tyja, chto dziŭna hladzić. Ciapier, kali ja šmat stasujusia ź ludźmi ŭ roznych śfierach, pradstaŭlaju arhanizacyju (Zadzinočańnie biełaruskich studentaŭ. — Nina) i razmaŭlaju na biełaruskaj movie, dla ludziej heta cud — u niehatyŭnym usprymańni: «Voś, jana nie moža być sapraŭdnaj biełaruskaj».
Chtości havoryć drennyja rečy, adpuskaje kamientary «mułatačka, chadziem, seks, toje-sioje», ale ja amal spakojna reahuju. U dziacinstvie mnie nie padabałasia, kali mianie čukčaj nazyvali, cyhankaj — heta naohuł mova varožaści. Ale ciapier ni «nihier», ni «nihierka» mianie nie kranaje.
Ludzi pavodziać siabie ŭ tych miežach, jak ich vychavali. Ja nie kažu, što z hetym treba mirycca, ničoha nie havaryć — treba adukoŭvać. Ale kidacca na kahości ci abrazy ŭ ich bok kidać ja liču nietaktyčnym».
Pry znajomstvie z chłopcami ekzatyčnaja źniešnaść — heta plus ci minus? Ałana ŭśmichajecca: składanaje pytańnie.
«Šmat chto choča chutkich adnosin biez abaviazkaŭ. Jany niezvyčajnaść usprymajuć jak plus. U ludziej jość niejki stereatyp, što kali ekzotyka, to treba niejak hetym skarystacca, i niekatoryja pryznavalisia, što chacieli hetaha.
A mnohija chłopcy, mnie zdajecca, bajacca być sa mnoj. Heta dadatkovaja ŭvaha, i ludzi da jaje nie zaŭsiody hatovyja. Kali my išli razam, chłopcy byli ŭ šoku ad taho, što na ich zaŭsiody hladziać, bo jany sa mnoj, i ja bačyła, što im niajomka».
Z čym jašče ŭ Biełarusi niaprosta, dyk heta z padboram kaśmietyki. Navat u darahich brendaŭ, što pradajucca ŭ našych kramach, składana znajści tanalny krem, jaki padydzie ciomnaj skury.
«A kali była studentkaj ci jašče raniej u škole navučałasia, heta naohuł «aaa!». Staiš i dumaješ: što rabić? Ale da ŭsiaho prystasoŭvaješsia. Chaciełasia b, kab jak u Ńju-Jorku, byŭ vybar. Dumaju, da Biełarusi heta taksama dojdzie ŭ peŭny čas. Adčynilisia roznyja brendy ŭ apošnija hady, tam jość bolš raznastajnaja palitra, ale patrebna, kab bolš było takich miescaŭ».
«Starałasia vyvučać biełaruskuju movu i prybirać akcent»
Ałanu mnohija nazyvajuć afrabiełaruskaj. Pytajusia, jak jana sama vyznačaje svaju identyčnaść.
«Dumaju, što bolš ja biełaruska. Ja žyvu tut usio žyćcio, prystasavałasia da hetaha śvietu, lublu našu krainu, sa škoły vielmi cikaviłasia biełaruskaj litaraturaj i historyjaj, starałasia vyvučać movu, akcent prybirać.
Ale nie mahu skazać, što admaŭlajusia ad častki efiopskaj — taksama prykmiačaju za saboj rysy, jakija jość u majho baćki. Ja vielmi impulsiŭnaja, emacyjnaja. Dumaju, što heta dobra, što jość niejki taki miks, i ja hanarusia, što jość mahčymaść pražyć ź dźviuma nacyjanalnaściami».
Biełaruskaj movaj Ałana zachapiłasia ŭ starejšych kłasach. Uspaminaje, što nastaŭnica troliła jaje, bo ŭ jaje nie atrymlivałasia vymaŭlać asobnyja huki — byli prablemy ź miakkaściu i «hekańniem».
«Ale nastaŭnica mnie dapamahała, ja sama rabiła šmat praktykavańniaŭ, litaratury bolš čytała biełaruskaj. Ja adčuła niejkuju jednaść z našaj historyjaj, z tym, što prodki chacieli danieści da nas, asabliva kali čytała pra BNR. I zrazumieła, što treba nie pakidać movy, kab nie ŭmierli, jak kazaŭ Bahuševič. Ale, pakolki asiarodździe majo pieryjadyčna było taksičnym i baćki ruskamoŭnyja, mnie było ciažka, ja saromiełasia. Byli siabry, ź jakimi ja sprabavała razmaŭlać pa-biełarusku, ale pakul vučyłasia ŭ miedzie, pakinuła heta — šmat času vydatkoŭvała na vučobu i dzieści ŭnutry jašče bajałasia. A potym, kali zaniałasia aktyvizmam, pačała znoŭku da hetaha viartacca. I voś z kanca 2018-ha stała pa-biełarusku razmaŭlać».
Padčas vučoby va ŭniviersitecie dziaŭčyna dałučyłasia da Zadzinočańnia biełaruskich studentaŭ. Hadoŭ 20 tamu heta była davoli mocnaja arhanizacyja — mieła pradstaŭnictva ŭ mnohich VNU, abaraniała pravy studentaŭ, vypuskała svoj časopis. Ciapier aktyŭnaść ZBS nie takaja zaŭvažnaja. Čamu?
«Nas, jak i šmat jakija arhanizacyi, pazbavili rehistracyi ŭ 2001-m, a ŭ 2002-m zasnavali BRSM, praŭładnuju inicyjatyvu. Prablema ŭ tym, što ŭ nas niama mahčymaści narmalova ŭvajści va ŭnivier, — ličyć Ałana. — Tam naša aŭdytoryja, i było b praściej, kali b my byli lehalnyja dla ŭłady, ale dla ich my pahroza, i my možam pryciahvać moładź tolki praz sacsietki, znajomych, na iventach. Heta vielmi składanaja praca. Dumaju, što nie chapaje pazityŭnaha pijaru, mabyć, matyvacyi ŭ ludziej. Naš aktyŭ (ciapier heta čałaviek 40-50) haryć, jon natchniony idejami, prajektami, ale heta ŭsio na vałanciorskich pačatkach, i składana ludziam i pracavać, i navučacca, i vydatkoŭvać čas na arhanizacyju».
Ałana advučyłasia na stamatołaha i sumuje, što nie pracuje zaraz pa śpiecyjalnaści. Kampanija patrabuje šmat času, tamu dziaŭčyna vyrašyła adkłaści pošuki raboty. Ale paśla jana choča realizavacca ŭ miedycynie.
Mama Ałany nie padtrymlivaje aktyvizm dački. Pieražyvaje za nastupstvy, za toje, što hramadskaja dziejnaść adymaje šmat sił.
«Ja navat joj jašče nie skazała pra kandydactva ŭ deputaty, tamu što ščyra bajusia jaje začapić hetym, — pryznajecca dziaŭčyna. — Kali ty zajmaješsia niejkimi prajektami, źviazanymi z vyšejšaj adukacyjaj, biełaruskaj kulturaj, heta adno. A kali idzieš u deputactva, na tvajoj akruzie jość nieanacysty, «ruski śviet», heta inšaje [pa adnoj akruzie z Ałanaj bałatujecca lidar «Rumoła» Siarhiej Łušč — «NN»]… Niezvyčajnaja moładzievaja kampanija i toje, što ciemnaskuraja biełaruskamoŭnaja dziaŭčyna idzie ŭ parłamient, pa-roznamu mohuć ŭsprymacca. Mnie zdajecca, kali maci daviedajecca, jana budzie rasčaravana, ale taki los. Ja nie chaču, kab jana tak mocna bajałasia, ale razumieju, što jość dla hetaha padstavy».
«Zaraz moładź pa-za palitykaj uvohule»
Svajo rašeńnie pajści ŭ palityku Ałana tłumačyć tak:
«ZBS choča dapamahać pradstaŭlać intaresy studenctva. Ja razumieju, što moładź nie pačutaja. Mianie chvalujuć mnohija prablemy. Toje, što zaraz było z zakonam ab adterminoŭkach, mnie ŭvohule nie davała narmalova spać.
Chočacca, kab moładź razumieła, što palityka tyčycca ŭsich. My nie pavinny być zboku. Lepš, kab byli miechanizmy, instrumienty, praź jakija my mahli b upłyvać, a nie čakać, što budzie.
My chočam zrabić takija ŭmovy, kab moładź chacieła zastavacca, kab u Biełarusi byŭ lepšy imidž».
Aktyvistka miarkuje, što varta admianić zakon ab adterminoŭkach i naohuł raspačać pracu nad refarmavańniem armii.
«Šmat ludziej z majho asiarodździa raspaviadajuć, što jany ŭ armii ničoha nie robiać ci na ich tam psichałahična cisnuć. Abaronazdolnaść krainy heta nie pavialičvaje.
Kali kraina choča zachavać svoj suvierenitet, u nas pavinna być armija, ale novymi žorstkimi ŭmovami robiać tak, kab moładź prosta źjazdžała abo šukała novyja zabaronienyja ci niezabaronienyja mietady syści ad słužby».
Inšy zakon, jaki Ałana ličyć sprečnym, — antynarkatyčny dekret.
«Ja razumieju, što šmat maładych ludziej traplaje na vialikija terminy ŭ turmu z drennymi ŭmovami prosta za maleńkuju kolkaść tak zvanych lohkich narkotykaŭ, za traŭku. Sieści za kasiak jak za ciažkaje zabojstva — dla mianie heta prosta niespraviadlivaść, tamu što ja nie liču, što taja samaja traŭka nastolki škodnaja i niebiaśpiečnaja dla hramadstva. A maładym ludziam dajuć terminy 10-15 hadoŭ. Treba, mnie zdajecca, pracavać na pošuki ludziej, jakija robiać narkotyki, — na narkabaronaŭ, łabaratoryi».
Što varta źmianić u krainie, kab moładź nie chacieła źjazdžać? Ałana pieraličvaje: pierahledzieć sistemu raźmierkavańnia, pavyšać jakaść adukacyi, pracavać na padjom rehijonaŭ, a nie tolki raźvivać stalicu.
«Treba bolš svabody. Niama adčuvańnia, što ciabie niechta abaraniaje, što dziaržava — tvoj siabar», — dadaje dziaŭčyna.
Chto z palitykaŭ joj simpatyzuje, Ałana nie kaža. Adznačaje tolki, što ideała ŭ biełaruskaj palitycy dla siabie nie bačyć.
«Da ŭsich jość niekatoryja pytańni, z kimści nie zaŭsiody zhodnaja. Na moj pohlad, u Biełarusi słabyja palityki. Kali źjaviacca mocnyja, budzie kruta».
Sama Ałana, zdajecca, nie nadta raźličvaje, što joj udasca trapić u parłamient. I sumavać u hetym vypadku nie budzie.
«Ja razumieju, jak pracuje biełaruskaja sistema, — spakojna kaža Ałana. — My robim heta nie dla vybaraŭ, a dla taho kab uzvaruchnuć moładź, padniać aktualnyja prablemy, raspavieści, što jość moładź, jakaja maje kanstruktyŭnyja prapanovy, jana viedaje, što choča ad žyćcia i da čaho choča vieści Biełaruś. Bo zaraz moładź nie ŭklučana ŭ praces, nie ŭpłyvaje na rašeńni, jana pa-za palitykaj uvohule».