Historyja adnoj dehradacyi
U 1965 hodzie pakazčyki samahubstvaŭ (na 100.000 nas.) u RSFSR, USSR i BSSR adpaviedna byli 21.3, 15.0 i 13.4, a zabojstvaŭ – adpaviedna 5.8, 3.0 i 3.2. Praz 40 hod, u 2005 hodzie, hetyja ž pakazčyki pa troch krainach byli nastupnyja: pa samahubstvach – 32.2, 22.5 i 30.8, a pa zabojstvach – 24.9, 9,6 i 8.8. Piša Siarhiej Kandryčyn.
Archiŭnyja spravazdačy CSU BSSR u vyšejšyja dziaržaŭnyja orhany dazvalajuć adnavić tahačasnyja prablemy savieckaha kiraŭnictva. Inšymi słovami – toje, što demahrafičnaja i miedycynskaja statystyka była zasakrečana, jašče nie aznačała, što sabranyja źviestki całkam ihnaravalisia uładaj. Bolš za toje, archiŭnyja dakumienty śviedčać, što tahačasnyja analityki sprabavali vykryć najbolš balučyja miescy i padšturchnuć ułady da adpaviednych zachadaŭ. Piša Siarhiej Kandryčyn.
Sapraŭdnaj demahrafičnaj i sacyjalnaj katastrofaj staŭ rost śmiarotnych vypadkaŭ ad tak zvanych hvałtoŭnych ci vonkavych pryčynaŭ (u spravazdačach 1960‑ch hadoŭ jany značylisia pad rubrykaj – pryčyny śmierci, jakija nie majuć suviazi z zachvorvańniem). Hetaja hrupa abjadnovaje ŭsie vypadki zaŭčasnaj śmierci, jakija adbylisia nienaturalnym sposabam: śmiarotnyja traŭmy i zdareńni, samahubstvy, atručvańni i h.d. Prablema z rostam hetych pakazčykaŭ pačała ŭspłyvać u siaredzinie 1960‑ch. Pra heta śviedčać nie tolki ličby śmiarotnych vypadkaŭ pa respublicy (jakija ŭ paraŭnańni z sučasnymi vyhladajuć prosta «niesurjozna»), ale i sam fakt rehularnaści śpiecyjalnych dakładaŭ i analityčnych spravazdačaŭ CSU BSSR u vyšejšyja partyjnyja i dziaržaŭnyja orhany krainy. Pra nijakuju inšuju hrupu pryčynaŭ śmierci ci zachvorvańniaŭ u 1960‑ia hady ŭ Biełarusi nie było padobnaj kolkaści śpiecyjalnych spravazdačaŭ.
Siarod usich pakazčykaŭ hetaj hrupy najbolš vyznačalisia svaim rostam pakazčyki samahubstvaŭ i śmiarotnych vypadkaŭ na vytvorčaści: u 1969 h. u paraŭnańni z 1960 abodva pakazčyki vyraśli bolš čym u paŭtara razu.Kali rost vypadkaŭ na vytvorčaści možna było rastłumačyć pašyreńniem jaje abjomu, tempaŭ raźvićcia, pašyreńniem vykarystańnia techničnych srodkaŭ, stvareńniem novych halinaŭ, na jakich pakul byli nie naładžanyja adpaviednyja miery biaśpieki, to z vytłumačeńniem rostu samahubstvaŭ źjavilisia vidavočnyja ciažkaści.
U analizie hetaj sacyjalnaj patałohii nielha była abminuć samyja prostyja analityčnyja zachady. Tak, u 1966 h. u CSU SSSR ź Biełarusi byŭ nakiravany śpiecyjalny zapyt ab kolkaści samahubstvaŭ i zabojstvaŭ u inšych savieckich respublikach (fakt takoha aficyjnaha piśma paćviardžaje nadziejnaść režymu sakretnaści). Vyśvietliłasia, što Biełaruś mieła najmienšyja pakazčyki siarod najbližejšych susiedziaŭ. A kali stała viadoma, što ŭ Rasii situacyja našmat horšaja, to pryčyn da niepakoju ŭ miascovych uładaŭ užo nie było.
U 1965 hodzie pakazčyki samahubstvaŭ (na 100.000 nas.) u RSFSR, USSR i BSSR adpaviedna byli 21.3, 15.0, i 13,4, a zabojstvaŭ – adpaviedna 5.8, 3.0 i 3.2. Praz 40 hod, u 2005 hodzie, hetyja ž pakazčyki pa troch krainach byli nastupnyja: pa samahubstvach – 32.2; 22.5; i 30.8, a pa zabojstvach – 24.9; 9,6 i 8.8.
Taktyka zamoŭčvańnia mieła svoj vynik, ale tolki da pary. Chacia navat u retraśpiektyvie ciažka paraić tahačasnaj uładzie što‑niebudź bolš efiektyŭnaje (moža tolki pabić siabie pa patylicy), bo pryčyny hetaj prablemy farmiravalisia na praciahu raniejšaj historyi, navat nie tolki jaje savieckaha pieryjadu.
Sapraŭdnaj zasłuhaj analitykaŭ 1960‑ch źjaŭlajecca toje, što adkaz ab pryčynach vyšej zhadanaj niehatyŭnaj źjavy faktyčna byŭ sfarmulavany. Tak, va ŭžo pryhadanych natatkach CSU za 1969 hod byŭ nazvany hałoŭny kampanient prablemy, a mienavita toje, što «pavieličeńnie kolkaści samahubstvaŭ (jak i inšych prajavaŭ sacyjalnaj patałohii) u niekatoraj stupieni abumoŭlena pavyšeńniem zachvorvajemaści nasielnictva na roznyja psichičnyja chvaroby, jak šyzafrenija, ałkaholny psichoz, narkamanija i inšyja». Dalej vyznačajecca, što z 1965 pa 1969 hady kolkaść zarehistravanych chvorych na šyzafreniju pavialičyłasia na 219%, a chvorych na ałkahalizm i ałkaholny psichoz – na 163% (adnosny rost pakazčykaŭ byŭ pryblizna taki samy), pačali narastać dahetul niaznačnyja pakazčyki atručvańnia ałkaholem.
Inšymi słovami,
u savieckija časy štości surjozna nadłamałasia ŭ dušy narodu. Tut navat možna pakinuć u baku krytyku vierahodnaści vyznačanych pakazčykaŭ, bo niezaležna ad taho, u jakoj stupieni dakładnyja pryhadanyja pakazčyki 60‑ch hadoŭ, źmiest prablemy jany vyśviatlajuć jasna. Vielmi istotna toje, što ŭžo tady prajavy demahrafičnaj i sacyjalnaj patałohii było prapanavana razhladać u adzinym kompleksie ź miechanizmami psichičnaj i duchoŭnaj dysfunkcyi i, adpaviedna, niebyvały rost ŭsich hetych pakazčykaŭ vystupaŭ u jakasci prajavaŭ skalečanaj dušy naroda.
Niehatyŭnyja demahrafičnyja tendencyi ŭ 60‑ch hadach zrabilisia vidavočnymi na značnaj častcy terytoryi byłoha SSSR. Na dumku daśledčykaŭ, sacyjalnyja i ekanamičnyja ŭzrušenni 1990‑ch hh. nie źjaŭlalisia pieršasnaj pryčynaj demahrafičnaha kryzisu, jany tolki paskoryli admoŭnyja demahrafičnyja pracesy, jakija byli vynikam hłybinnych sacyjalnych defarmacyj savieckaha pieryjadu.
Kamunistyčnaje refarmavańnie ŭkładu žyćcia mieła šmatkampanientny ŭpłyŭ na demahrafičnyja pracesy. Hetaja palityka vyklikała paskorany zruch demahrafičnaj struktury, abo demahrafičny pierachod, jaki prajaviŭsia u źmianienni asnoŭnych demahrafičnych pakazčykaŭ: naradžalnaści, śmiarotnaści, mihracyi. Razam z tym, demahrafičny «zruch» staŭ patałahičnym i, pa sutnaści, jon vyklučyŭ mahčymaść dziejańnia ŭnutranych kampiensatarnych miechanizmaŭ sacyjalnaj sistemy, što prajaviłasia admoŭnym naturalnym pryrostam nasielnictva. U asobnych rehijonach Biełarusi pryrost sielskaha nasielnictva byŭ admoŭny ŭžo ŭ siaredzinie 1970‑ch hh., a ŭ kancy 1980‑ch hety pakazčyk staŭ admoŭny dla ŭsich sielskich rehijonaŭ krainy. Uzrušenni ŭsich kampanientaŭ hramadstva ŭ 90‑ch hadach u svaju čarhu prajavilisia pracesam paskoranaj depapulacyi, jaki ŭ Biełarusi pačaŭsia ŭ 1994 hodzie, a krychu raniej jon prajaviŭsia ŭ Rasii i va Ukrainie, adpaviedna ŭ 1992 i 1993 hodzie.
Nižej pradstaŭlena tablica, jakaja, na dumku aŭtara, najlepš adlustroŭvaje sutnaść demahrafičnaj prablemy i źjavu zvyšśmiarotnaści (albo vyznačaje jaje viadučy kampanient). Na prykładzie ŭzrostavych pakazčykaŭ śmiarotnaści ad hvałtoŭnych pryčynaŭ mužčyn, jakija žyli ŭ sielskaj miascovaści, možna nazirać, jak ciaham dziasiacihodździaŭ pastupova ŭzrastała ličba strataŭ, «nievytłumačalnych» dla umovaŭ mirnaha času (Tablica 1).
Tablica 1. Uzrostavyja pakazčyki śmiarotnaści ad hvałtoŭnych pryčynaŭ dla mužčyn (uzrost 20–59 hod), jakija žyli ŭ sielskaj miascovaści, 1965–2001
uzrost 1965 1970 1985 2001
20‑24 48,5* 87,6 242,8 432,5
25‑29 61,1 102,6 261,4 431,2
30‑34 67,6 90,6 331,3 481,8
35‑39 77,6 74,6 349,9 561,2
40‑44 74,5 105,4 376,4 606,3
45‑49 64,9 100,5 342,0 662,1
50‑54 59,7 116,9 284,1 741,9
55‑59 68,5 90,5 245,2 663,4
* kaeficyjent śmiarotnaści na 100.000 mužčyn adpaviednych hadoŭ ad niaščasnych vypadkaŭ, atručvańniaŭ i traŭmaŭ
Padsumoŭvajučy, možna kazać praktyčna pra dziasiacirazovaje pavieličeńnie pakazčyka śmiarotnaści ad hvałtoŭnych pryčynaŭ za sorak hadoŭ (1960–2000) mužčyn pracazdolnaha ŭzrostu, jakija žyli ŭ sielskaj miascovaści. Z ulikam dadzienych ab roście śmiarotnaści ad inšych pryčynaŭ bolš vierahodna vyhladajuć vysnovy ab daminujučaj roli sacyjakulturnych čyńnikaŭ i duchoŭnaha stanu hramadstva ŭ farmiravańni zvyšnarmalnaha kaeficyjentu śmiarotnaści. U hetym aśpiekcie paniaćcie «duchoŭny Čarnobyl» albo katastrofa, nieparaŭnalnaja pa svaich zhubnych nastupstvach z katastrofaj ekałahičnaj, nabyvaje bačnaje fizičnaje ŭvasableńnie.
* * *
Siarhiej Kandryčyn - kandydat sacyjałahičnych navuk, lekar. Hety tekst napisany dziakujučy siabroŭskaj dapamozie Vasila Biaźmiena.