Apošni raz
Anatol Sidarevič na raźvitańnie ź Jankam Brylom.
Anatol Sidarevič na raźvitańnie ź Jankam Brylom.
Telefonny zvanok ad Jaho prahučaŭ 11 lipienia.
– Tola? Ja ŭ piatnicu pajedu ŭ Kryničnaje. Zajdzi da mianie. Tut u mianie padpisanaja knižka.
Hetaja knižka – zahałoŭku jaje ja nia viedaŭ – była zdadzienaja ŭ vydaviectva «Pro Chrysto» ŭviesnu sioleta, niezadoŭha da taho, jak Jon mieŭsia lehčy na svoj zvyčajny prafahlad u bolnicy.
Hetyja ahlady pravodzilisia štohod i ŭsprymalisia jak niešta budzionnaje. Da taho ž i samaadčuvańnie ŭ Janki Bryla było narmalnaje. Ja byŭ u jaho ŭ bolnicy (zdajecca, u piatnicu). My siadzieli na kalidory druhoha pavierchu i razmaŭlali, kali padyšła doktarka i skazała, što im – doktarcy i Janku Brylu – treba iści na abśledavańnie sasudaŭ noh. Kala dźviarej lifta na leśvičnaj placoŭcy my parukalisia, a na nastupnym tydni Natalla Siemaškievič, Brylova dačka, pad vialikim sakretam skazała, što baćku z Respublikanskaje kliničnaje bolnicy pieravieźli ŭ Baraŭlany: u jaho prablema z toŭstaj kiškoj. Pry hetym słovie –«Baraŭlany» – ja vojknuŭ, ale zdahadaŭsia spytacca, ci dobry ŭ Staroha apetyt. «Dobry», – adkazała Natalla. I ja zrabiŭ vysnovu, što ŭ Janki Bryla abo kista, abo palip. I padumaŭ, što Piśmieńnik ubačyć svaju knižku.
Hetaja tajamnica – što Piśmieńnik lažyć u bolnicy, – nia vyjšła za miežy vuzkaha koła ludziej. Natalla apaviadała, jak majecca jaje baćka ŭ Baraŭlanach, što jon lažyć u ahulnaj pałacie pobač z mechanizataram z Łahojskaha rajonu, u jakoha praz kožnaje słova mat... Potym stała viadoma, što jaho, udzielnika vajny, narešcie zdahadalisia pakłaści ŭ pałatu dla ŭdzielnikaŭ vajny... Praŭda, spatrebiłasia, kab adna supracoŭnica skazała, što Piśmieńnik sapraŭdy braŭ udzieł u vajnie.
Kali Ivan Antonavič viarnuŭsia z Baraŭlanaŭ u bolnicu na mienskaj vulicy Enhielsa, ja rady byŭ jaho vitać na hety raz na kalidory piataha pavierchu i navat vydać tajamnicu jahonaha baraŭlanskaha bytavańnia. Napisaŭ elektronny list pra heta Vasilu Siomuchu, jakoha – ja zaŭsiody toje viedaŭ – Ivan Antonavič lubiŭ i jak čałavieka, i jak litaratara. A pa telefonie paviedamiŭ Michasiu Skobłu, bo jaho Ivan Antonavič taksama lubiŭ.
A potym byŭ sanatoryj.
Što z sanatoryju Bryl viarnuŭsia dadomu, – pra toje ja viedaŭ. Praź dzień-druhi ja pazvaniŭ jamu i spytaŭsia: «Pan siedzi przy biurku?» – «Nie, – byŭ adkaz, – przy stole. Bkdk jadi obiad». Našy razmovy z polskimi ŭstaŭkami nikoha nie dzivili. Naadvarot, kahości ździviła b, što my padčas hutarki abyšlisia choć biez adnaje polskaje frazy. Nas jadnała, u pryvatnaści, i luboŭ da polskaha krasnaha piśmienstva (zrešty, jak i da ŭkrainskaha, da rasiejskaha, da ŭsiakaha inšaha, nie kažučy pra toje, što najpierš my lubili svajo).
Było zaprašeńnie naviedać Jaho. I ja prykidvaŭ, kali zmahu pajechać na vulicu Drazda, kab pasiadzieć ź Im nie chvilinu-druhuju, a, jak heta paviałosia, niekalki hadzin. Ja razumieŭ, što paśla śmierci Niny Michajłaŭny Ivanu Antonaviču, byvaje, niama z kim parazmaŭlać. Nia budzie ž jon uvieś dzień čytać i pisać. I siabry-tavaryšy nia kožnuju hadzinu telefanujuć... Aprača taho, z hetych razmovaŭ byŭ mnie spažytak: infarmacyja, fakty pra byłoje, pra piśmieńnikaŭ, dziejačaŭ mastactva. Kažučy słovami Tomasa Mana, Jon byŭ bahaty na historyi stary.
I voś prahučaŭ telefonny zvanok: Ivan Antonavič nie pytaŭsia, kali ja zavitaju, a klikaŭ mianie da siabie.
Ja byŭ u jaho 13 lipienia.
Hety damafonny syhnał, hołas haspadara kvatery, rasčynienyja dźviery sarakavoj kvatery i – «Zdaroŭ», i šyrokaja vialikaja dałoń, u jakoj chavajecca maja... dałońka? A potym tapki... Nie, na hety raz ja chadziŭ u adnych škarpetkach. I fatel ad levaha boku piśmieńnickaha stała (biurka). A potym pryjšła Natalla. (Jana zvyčajna prychodziła da baćki ŭ abiedzienny pierapynak u aŭtorki i čaćviarhi, a razam ź siastroju Halinaju – štosuboty.) Natalla Ivanaŭna zhatavała dla nas daŭno zabytuju mnoju zacirku z małakom i syrniki, a sama pajšła na pracu ŭ svajo vydaviectva «Mastackaja litaratura».
Abied, jak zaŭsiody, byŭ smačny. Ivan Antonavič padbivaŭ mianie, kab na desert ja pakaštavaŭ sotavaha miodu, jaki pryvioz Viktar Karamazaŭ. Skryl hetaha miodu lažaŭ na talercy. Ale ja na spakusu nie paddaŭsia.
A potym my znoŭ siadzieli la taho stała ŭ tym pakoi, dzie fatazdymki piśmieńnikavych maci i baćki, brata Michasia, partrety Lva Tałstoha i Janki Kupały, biust Jakuba Kołasa. Dzie staić šafa z ulubionymi knihami. I sa zdymkami ŭnukaŭ. Pra ich – Danutu, Volhu, Michasia, Antosia, pra maleńkuju Darku – dzied i pradzied ź lubaściu havaryŭ i ciapier. Niejak zaranuli ŭ razmovie i vajennuju temu. Ivan Antonavič dastaŭ z šuflady zdymak svajho tavaryša pa zbroi, jakomu niadaŭna polski ŭrad nadaŭ ranh paručnika. Ja viedaŭ pra Flarjana z Hłybokaha (niachaj daruje mnie stary žaŭnier, što zabyŭ u hetuju chvilinu jahonaje proźvišča) i raniej. I bačyŭ zdymak maładzieńkich žaŭnieraŭ, zrobleny ŭ 1939-m na bierazie mora pad Hdyniaj amal napiaredadni vajny. Z hetaha ž, sioletniaha, na mianie hladzieŭ užo daŭno niemałady čałaviek z maładymi vačami ŭ berecie ź Biełym Arłom i adznakami paručnika Vojska Polskaha. I Ivan Antonavič zhadaŭ, jak jon, navabraniec, nudziŭsia ŭ niadzielu ŭ kazarmie, i raptam ź jaje dalokaha kutka pačuŭ huki harmonika i rodnaje, niezabyŭnaje:
- A Lavonichu Lavon palubiŭ…
Małady žaŭnier Bryl strymhałoŭ kinuŭsia na hetyja huki. I tak paznajomiŭsia ź Florkam…
Naša razmova pierapyniałasia telefonnymi zvankami. Nina Maciaš paviedamlała, što ŭ jaje Biełaaziorsku 29 hradusaŭ haračyni. Chryścina Lalko viała hutarku pra vydavieckija spravy i spravy časopisu «Naša viera» (chvilinku z redaktarkaj pahamaniŭ i ja). Patelefanavaŭ Vasil Zujonak. A jašče była razmova z pani Kaleśnikavaj, udavoju Ŭładzimiera Kaleśnika. «Zosiečka», – źviartaŭsia Piśmieńnik da jaje...
Aha, najpierš ja atrymaŭ knižku. Tuju samuju, zdadzienuju ŭ nabor uviesnu. «Parastak». Ja razhladaŭ pryhožuju vokładku. I kali pazvaniła Chryścina, ja pachvaliŭ azdableńnie knižki i redaktarcy. Na knižcy była dedykacyja: «Anatolu Sidareviču na sorak pieršym hodzie siabroŭstva». «Pahladzi, – skazaŭ Piśmieńnik, – ci niama jakoje pamyłki». – «Ja znajomy z vami ŭžo sorak druhi hod». Ivan Antonavič uziaŭ knižku i ŭnios u dedykacyju papraŭku. A jašče Jon daŭ mnie pakiet z asobnikami knihi dla «dziejasłoŭcaŭ» – supracoŭnikaŭ redakcyi časopisu «Dziejasłoŭ». Hety pakiet ja musiŭ pieradać Michasiu Skobłu, jaki pad toj čas «niedzie prapaŭ».
Kali Piśmieńnik viarnuŭsia z Baraŭlanaŭ i ačuńvaŭ u bolnicy, ja spytaŭsia u Natalli, ci jość u Jaho cikavaść da žyćcia, da litaratury, da padziejaŭ u Biełarusi i ŭ śviecie. «A jak ža?!» I ja paradavaŭsia: značyć, usio niepahana, usio dobra.
My razmaŭlali pra litaraturu. Jašče paśla Baraŭlanaŭ, u bolnicy, Ivan Antonavič dzialiŭsia svaim adkryćciom, jakoje jon zrabiŭ dziakujučy dačce Halinie. Heta była proza Ivana Šmialova. Dvuchtomnik piśmieńnika lažaŭ na balničnym padakońniku. Ciapier Jon razvažaŭ pra movu i pra styl Ivana Šmialova. Zaŭvažyŭšy, što piśmieńnik až nadta pravasłaŭny, Jon šukaŭ padabienstva pamiž Šmialovym, Mikałajem Laskovym dy Ivanam Buninym. Padzialiŭsia jašče adnoj radaściu – novaju knižkaju Viktara Karamazava. «Pra Antona Barchatkova? – spytaŭsia ja. – Toj raz, jak ja byŭ u vas, prychodziŭ Viktar Filimonavič i pakazvaŭ hetuju knižku. Dobra vydadzienaja». – «Nie, heta novaja knižka. Pra Haŭryłu Vaščanku». Parazmaŭlali pra apošni numar «Dziejasłova»: pra ŭspaminy Niła Hileviča i Ŭładzimiera Arłova, publicystyku Viktara Kaźka dy Siarhieja Abłamiejki. «Apaviadańni Vałodzi Ściapana čytaŭ?» Pačuŭšy admoŭny adkaz, paraiŭ abaviazkova pačytać: dobraja proza. Ja pračytaŭ pakul što pieršaje apaviadańnie. Vałodziu treba pavinšavać: heta proza dobraha hustu, dobraha stylu. Dumaŭ, napišu pra heta ŭ liście da Ivana Antonaviča, padziakuju za padkazku.
Zhadali ŭ razmovie i maładoha historyka Andreja Vaškieviča z Horadni. I jašče adnaho historyka z taho samaha miesta, jaki navažyŭsia pisać pra Piatra Sieŭruka – zachodniebiełaruskaha paeta, tałstoŭca, pacyfista, nieardynarnuju asobu. Ivan Antonavič pierakazaŭ mnie źmiest adkazu hetamu historyku, jaki chacieŭ by zrabić ź Sieŭruka słavianarosa. A potym pakazaŭ tekst, jaki jon admysłova napisaŭ dla budučaje knihi pra narodnuju artystku Maryju Zacharevič.
Heta byŭ pieršy tekst paśla bolnicy i sanatoryju. Tam, skazaŭ Ivan Antonavič, jon nie pisaŭ. «Za vas malilisia. Naš baciuška Andrej Abłamiejka i pry suhubaj jekcieńni, i pry vialikim uvachodzie, z Darami ŭ čašy». – «Z hetaha boku ŭ mianie ŭsio było dobra». I apavioŭ, jak za jaho stavili śviečki ŭ kaściołach.
(U subotu 22-ha, kali piśmieńnika ź lecišča pryvieźli ŭ bolnicu, pra heta viedali tolki rodnyja i medyki. Na hety raz malitvy hreka- i ryma-katalikoŭ nie hučali. A kali b hučali?..)
I znoŭ, viarnuŭšysia da litaratury, Jon jak pachvaliŭsia – skazaŭ, što ŭ bolnicu prychodziŭ da jaho Vasil Siomucha i prynios pierakład ramana Kłaŭsa Mana. Potym ja pisaŭ Vasilu Siarhiejeviču pra ciepłyniu ŭ hołasie Staroha i što Stary turbavaŭsia, ci atrymaŭ jon, Siomucha, «Parastak». I pračytaŭ adkaz: «Knižku Bryla atrymaŭ i adnym ducham – pračytaŭ. Nia viedaju sam, čamu ja tak lublu jahonuju prozu: prościeńka, ščyra, biez vykruntasaŭ, elementarna, jak karova ŭ cerkvi, a ot ža kožny raz za serca biare. Spravakavaŭ Bryl ceły patok minijaciuraŭ, i voś užo chto tolki ni piša, a nichto tak napisać nia ŭmieje». I viartajučysia da svajho vizytu ŭ bolnicu: «My z Brylom dobrańka pahutaryli, mnie až na dušy paciapleła». A pra toje, što jon atrymaŭ knižku, Vasil Siarhiejevič abiacaŭsia patelefanavać Natalli, kab jana pieradała hetuju viestku svajmu baćku ŭ Kryničnaje.
Idučy ad Janki Bryla, ja padumaŭ, što Jon adjaždžaje ŭ Kryničnaje 14 lipienia – u Dzień uziaćcia Bastylii. I paškadavaŭ, što nie pažartavaŭ z hetaje nahody. I dumaŭ: ja razmaŭlaŭ z raniejšym Brylom. Stary paśla balničnaje epapei i sanatoryju paśviažeŭ z tvaru, navat pamaładzieŭ. Pra hetaje svajo adkryćcio ja navažyŭsia byŭ skazać dočkam Ivana Antonaviča, ale vyrašyŭ ustrymacca, uspomniŭ narodnaje: «U dobry čas skazać, a ŭ lichi pamaŭčać».
14-ha Janka Bryl pajechaŭ u rodnaje Paniamońnie. 15-ha ranicaj ja vyjechaŭ u Połacki rajon i dałučyŭsia da pilihrymaŭ, jakija ŭžo katory dzień išli ad Uśpienskaje horki ŭ Viciebsku, dzie zabili ŭładyku Jazafata Kunceviča, da Śviatoje Safii ŭ Połacku, dzie car Piotar I zabiŭ unijackich śviataroŭ.
U Śviatoj Safii, dzie nam dazvolili pabyć chvilin dziesiać, ja zhadaŭ adzin momant z razmovy (nia viedaŭ, što apošniaj) ź Jankam Brylom. Pra toje, jak Vałodzia Jahoŭdzik, pračytaŭšy jahonaje ese «Sustrečy z Safijaj», źmieščanaje ŭ knizie «Parastak», abiacaŭ u vieraśni zvazić Piśmieńnika ŭ Połacak. Paśla malitvaŭ u sabory ja padumaŭ: Stary moža stamicca, jamu treba budzie niedzie paabiedać. I vyrašyŭ ja spytacca ŭ ajca Lavoncija z Barysahlebskaha manastyra ŭ Połacku, ci nie pryviecić bracija Janku Bryla. Ale razmovu z ajcom Lavoncijem ja adkłaŭ na potym. Pišučy paśla pilihrymki list da asabista mnie nieznajomaha Andreja Vaškieviča, ja napisaŭ jamu: my možam sustrecca ŭ Kryničnym 4 žniŭnia, kali budziem śviatkavać 89-ty dzień naradžeńnia Ivana Antonaviča. Voś u hety dzień i planavaŭ ja pahutaryć ź Piśmieńnikam pra jahonuju pajezdku ŭ Połacak i pra mahčymy adpačynak u manachaŭ-studytaŭ, a potym parazmaŭlać i z ajcom Lavoncijem...
Nia budziem my śviatkavać u Kryničnym dzień naradžeńnia Janki Bryla. Nie sustrenusia ja tam ź siabrami. Nie palubujusia ja na tyja paniamonskija krajavidy.
Nia ździejśniłasia mara piśmieńnika jašče raz źjeździć u Połacak da čystaje «ŭ svajoj niepieramožnaj śviataści» Safii...