Dekaracyja dla «Słavianskaha bazaru»
U Viciebsku vyrašyli «adbudavać» viežu Alhierda na Vierchnim zamku, što była źniščanaja ŭ XVII st. Ale jak?
U Viciebsku vyrašyli «adbudavać» viežu Alhierda na Vierchnim zamku, što była źniščanaja ŭ XVII st. Ale jak?
Što ŭ bolšaści haradoŭ Biełarusi byli muravanyja viežy ŭ zamkach, nia dziva. Mnohija ź ich stali achviarami rasiejskich zachopnikaŭ jašče ŭ XIX st., kali zburyli słavutyja viežy-danžony ŭ Turavie, Bieraści, Pinsku...
Čamu ciapier ułady schapilisia za ideju ŭznaŭleńnia siaredniaviečnaj viežy ŭ Viciebsku? Kab pakazać, što rupiacca pra historyju. Čamu ž tady niama srodkaŭ na sapraŭdny, całkam aŭtentyčny zamak u Krevie, što byŭ śviedkam hrandyjoznych histaryčnych padziejaŭ, a ciapier rassypajecca? Na dziasiatki inšych zamkaŭ, što rujnujucca na vačach, – ad Bychava da Hieranionaŭ?..
Nu, naprykład, tamu što srodki jość pakul tolki ŭ Viciebsku. Abo tamu što tam razumniejšaje miascovaje načalstva. Abo tamu što Viciebsk – heta častka fasadu, praz «Słavianski bazar». Ale i ŭ Viciebsku, badaj, varta najpierš restaŭravać najaŭnaje, a nie adbudoŭvać toje, čaho nichto nia bačyŭ.
Ale dapuścim, chočacca niešta mienavita «ŭznavić», kab byŭ taki znak. Uznaŭleńnie. Dobra. Tady mo varta spačatku adnavić niešta, źniščanaje niadaŭna, vyhlad čaho dobra viadomy? Naprykład, Uśpienski sabor na hary, uzarvany ŭ u 1936 hodzie sapernaj bryhadaj Piatra Hryharenki. Albo kaścioł Śv.Antonija j klaštar bernardynaŭ, zrujnavany pavodle specyjalnaj pastanovy ŭ 1938-m. Razam z bernardynskim klaštaram na supraćlehłym bierazie Vićby kalehijum jezuitaŭ stvaraŭ nibyta lusterkavuju symetryju Rynkavaj i Sabornaj płoščaŭ horadu i adziny ansambl. U1956 h., z metaj «dobraŭparadkavańnia i rekanstrukcyi», sabor i kalehijum jezuitaŭ taksam ŭzarvali... Za savieckim časam u Viciebsku było źniščana bolš jak 25 (!) chramaŭ. Isnujuć ža šmatlikija fota hetych ansamblaŭ, dakładnyja abmiernyja kraślunki. Albo – całkam realnaje ŭznaŭleńnie Strečanskaj carkvy XVI stahodździa, mury jakoje byli vyjaŭlenyja ŭ 1993 hodzie pry archiealahičnych daśledavańniach Salanych składoŭ.
Praŭda, uznaŭleńnie hetkich surjoznych abjektaŭ vymahaje vialikaj kvalifikacyi, nia robicca ŭraz. Viežu Hiedymina ŭ Vilni adnaŭlali ŭ dva etapy ŭ XX st. U Pskovie i ŭ Smalensku panastavili takich «histaryčnych» viežaŭ. I Trocki zamak taksama na try čvertki – fantazija litoŭskich budaŭnikoŭ. Ale: a) tamaka hetyja abjekty byli pradmietam šmathadovych publičnych dyskusijaŭ (pra Hiedyminavu viežu navat Mścisłaŭ Dabužynski napisaŭ cełaje ese); b) hetyja abjekty ŭklučalisia jak «razynki» ŭ adrodžanuju j dahledžanuju tkanku aŭtentyčnaha asiarodździa.
U našym vypadku rašeńni prymajucca nieviadoma kim. A tamu ŭsio zaležyć ad sumnieŭnych subjektyŭnych hustaŭ. Naprykład, znany architektar Armen Sardaraŭ u «Sovietskoj Biełoruśsii», kaža: «U Viciebsku jak nidzie adčuvajecca stražytnaruski, pravasłaŭny ŭpłyŭ. I tut jość momant peŭnaj etyki – nakolki my majem prava viarnucca da schiemy Alhierdavaj viežy. (...) Ci majem my prava ŭ Viciebsku padkreślivać hetuju litoŭskaść? Tym bolš, što nichto nia viedaje, jakoj była vieža ŭ XIV stahodździ».
Sp.Sardaraŭ jaŭna nie cikaviŭsia biełaruskaj historyjaj nastolki, kab viedać sens terminu «litoŭski» ŭ Siaredniavieččy. Inakš by viedaŭ, što jano aznačała mienavita «biełaruski». Jak nia viedaje jon, što kniaź Alhierd byŭ słynnym rupliŭcam pravasłaŭja, a jahonaj žonkaju była viciebskaja kniažna. I voś jamu Viciebsk bačycca «staražytnaruskim». A kamuści – hatyčnym, a kamuści – suprematyčnym... Ale ž adnaŭlać treba toje, što było, što viadoma, a nia toje, što bačycca! Naprykład, katalickaje i ŭnijackaje dojlidztva XVIII st., toj daskanały baročna-rakajlny ansambl, što datryvaŭ da savieckaha času.
Darečy, metadalahična raźviazać prablemu vobrazu taje viežy j charaktaru jaje kanstrukcyjaŭ niaciažka. My musim zapluščyć vočy i... ujavić sabie horad u XIV stahodździ. Lohka? Niama prablemaŭ, śćviardžaje «Sovietskaja Biełoruśsija»! U svaim artykule «Kamiani Alhierdavaj viežy» Śviatłana Lickievič piša z aplombam: «Pytańnie pra toje, jak budzie vyhladać adrodžany kruhlik, hetak i nie znajšło pakul dakładnaha adkazu. Ale heta ŭžo detali. Hałoŭnaje, u čym admysłoŭcy adzinadušnyja: vieža pavinna być». Ot ža «adbudova» pomnikaŭ: jak vyhladała – nia viedajem, jak budzie vyhladać – taksama. Ale – pavinna być! Źviarniecie ŭvahu, što aŭtarka nie ŭdakładniaje, jakija «admysłoŭcy» i dzie vyjavili takuju redkasnuju adnadušnaść. A moža, my viedajem hetaha admysłoŭca?..
Kali ŭ Kamianieckaj viežy daŭmielisia ŭstavić plastykavyja škłopakiety, kali ŭ Lidzkim zamku zrabili žalezabetonny prajezd, to...
Novaja «staradaŭniaja» vieža Alhierda siarod savieckaha Viciebsku budzie hladziecca nia horš, čym komin TEC. Dekaracyja dla «Słavianskaha bazaru» budzie. A tołku?