Paet biełaruski i niamiecki

Byli ž u nas paety biełaruska­polskija, biełaruska­rasijskija. Čamu ž nie być biełaruska­niamieckamu?

Kažuć, u suchaziemnahornaj krainie Šviejcaryi vyjšaŭ tvor pad zahałoŭkam «So, mehr Meer» («Tak, bolej mora»).

Jak bačym, u pierakładzie na našu movu hublajecca «cymus» — hulnia hukaŭ.

budzma.org

Na hulni hukaŭ trymajecca i ŭvieś vierš, ź jakoha šviejcarskaja piśmienicca ŭziała ŭ jakaści zahałoŭka tolki adzin radok. Vierš nazyvajecca «Sommer». Voś jaho poŭny tekst:

So, mehr Sonne
So, mehr Meer
So, mehr Immer
So, mehr Sehr.

Kali nie pamylajusia, hety vierš, jak i niekalki dziasiatkaŭ inšych, budzie źmieščany ŭ zborniku «Der Mond denkt, die Sonne sinnt» («Miesiac dumaje, Sonca asensoŭvaje»), jaki nieŭzabavie vyjdzie ŭ vydaviectvie «Łohvinaŭ». Hety zbornik budzie ŭ aŭtara ŭžo treci. Raniej vyjšli jaho knižki «Der Zweig zeigt dem Baum wohin er erwachsen soll» («Halina pakazvaje drevu kudy jano pavinna raści») i «Wortdichte», nazvu jakoha možna pierakłaści i jak «Słovavieršy», i jak «Słovatvory», i navat jak «Słovaprydumki».

Dumajecca, novy zbornik ź cikavaściu budzie sustrety tymi, chto čytaje pa-niamiecku, jak u Biełarusi, tak i za miežami našaje krainy. A tym časam u mianie na rabočym stale lažyć, skazać by tak, dziesiaciknižža paeta — dziesiać zbornikaŭ, pisanych pa-biełarusku i vydadzienych taksama panam Iharam Łohvinavym.

Adnu z hetych knižak ja recenzavaŭ na radyjo «Svaboda», tvory ź niekatorych inšych — užo daŭnavata — u časopisie «Maładość». Dyj jak adrecenzavać dziesiać zbornikaŭ adrazu? Tut chutčej, uziaŭšy prykład z Anatola Ivaščanki ci ź Ivana Štejniera, treba siadać i pisać manahrafiju. Abo dysiertacyju, jak heta robiać inšyja daśledčyki. Adny pišuć pra słova ŭ tvorach paeta, inšyja pra hukapis… I mnie adnojčy daviałosia paspačuvać: biedny paecie, tvaje tvory raźbirajuć na cytaty, leksiemy i faniemy, a chutka raźbiaruć i na marfiemy. I što zastaniecca ad tvoraŭ, ad paezii?

Voś i mnie adnojčy chaciełasia napisać pra eschatałohiju paeta. I na sustrečy ŭ kłubie hreka-katalickaj intelihiencyi ja cytavaŭ tvor «Lasnaja daroha», u jakim apošnija radki hučać hetak:

Zybajecca voz pa piasku, laskoča voz pa kareńni,
Chviedarka Baradaty machaje lejcami i pahaniaje kania…
Ciesna pasieŭšy, usim chaŭrusam jedziem pa daŭniaj lasnoj — pa ludskoj!.. — darozie, jedziem na strašny sud.

Pračytaŭ ja hety tvor, a małady baciuška, ajciec Andrej Bujnič, i kaža mnie: dyk ža na hetuju temu majecca mahistarskaja dysiertacyja, ja vam jaje dašlu pa elektronnaj pošcie. I praŭda, majecca dysiertacyja, i abaraniŭ jaje ŭ Lublinskim katalickim univiersitecie taksama małady śviatar — ajciec Andrej Sidarovič.

Ale voś čaho nie viedajuć ni Anatol Ivaščanka, Ivan Štejnier, ni a. Andrej Sidarovič — heta taho, jak paet vypraboŭvaŭ na mnie kvantemy. Vyprabavańnie adbyłosia ŭ tym samym hodzie, kali kvantemy ŭpieršyniu źjavilisia na staronkach «Maładości». Z vulicy Charužaj, dzie žyŭ tady paet, my pajšli prymać soniečnyja vanny (a paprostu kažučy — zaharać) na blizkaje Kamsamolskaje voziera. I tam paeta vydaŭ:

nadzieja navyrost
parožni poŭdzień
rasprostaviecca
žoŭty
dźmuchaviec

Ja, naturalna, kinuŭsia ličyć radki i składy: ci nie tanka heta? A raz nie tanka, dyk što heta takoje, jak jaho nazvać? I paeta ŭraziŭ mianie terminam ź fiziki — kvantema.

Tvor zapomniŭsia. Asabliva słovami «rasprostvajecca žoŭty dźmuchaviec», bo niepadalok ad nas chłopiec miłavaŭsia ź dzieŭčynaj, i ŭ jaho, peŭna, nieštačka rasprostvałasia. A kali biez chulihanstva, dyk z taho dnia zapomniłasia jašče adna kvantema:

ja adymajecca,
ščylniejuć ryštavańni
čysty čas

I kali praź niejki čas Ivan Ptašnikaŭ, razharnuŭšy pierada mnoju ŭ limaŭskaj biblijatecy časopis «Maładość», spytaŭsia: «Jak vam?», ja ŭraziŭ piśmieńnika adkazam:

— A, kvantemy!.. Dy ja ich užo daŭnavata čytaŭ.

Źjaŭleńnie kvantemaŭ supała z tym pieryjadam u žyćci paeta, kali jahonyja lehkadumnyja kučary pačali pakidać razumnuju hałavu i kali jon uziaŭ dy pastryhsia pad nul. I tut jahony kaleha ŭ vydaviectvie «Mastackaja litaratura» Hienadź Šupieńka adrazu ž prydumaŭ tvorcu novaha žanru mianušku — Kvantamas. Dy mianuška čamuści nie pryžyłasia…

Nu voś, zaniesła mianie. Płyń śviadomaści, niajnačaj. Zhadki pra zdareńni i pryhody pakińma na potym, lepš adznačma, što paet prydumaŭ jašče viersety, punkciry, vieršaskazy, znomy dy źlosy, i vierniemsia da jaho dziesiaciknižža.

Rychtujučy dziesiaciknižža, jakoje vyjšła ciaham 2005—2011 hh., paet zhrupavaŭ svaje tvory pa žanrach. I hetak źjavilisia: «Kniha ŭznaŭleńniaŭ», u jakoj novaju paetyčnaju movaju pierakazany tvory starabiełaruskich aŭtaraŭ ad śviatoha Kiryły Turaŭskaha da Lva Sapiehi; kniha viersetaŭ «Lasnaja daroha»; kniha paemaŭ «Kab mieli ščaście ŭvaskrasać i lotać»; kniha punkciraŭ «Doždž: voziera ŭ akupunktury»; kniha vieršaskazaŭ «Pčała pačała pałomničać» i kniha znomaŭ «Suma niemahčymaściaŭ». Hetyja zborniki vyjšli sieryjna, bo na ich vokładkach majecca «firmovy» znak — užo znakamityja jajkakvadraty, jakija paet prydumaŭ razam z mastakom Viktaram Markaŭcom.

Tut nie mahu ŭstrymacca, kab znoŭ nie kinucca va ŭspaminy. Kali vyjšła kniha paemaŭ, ja źviarnuŭ uvahu, što ŭ joj niama «Paemy vysłoŭjaŭ». Hety tvor paet čytaŭ mnie ŭ dvary mahazina «Mebla» na Vałhahradskaj vulicy ŭ čakańni, kali budzie pahružana šafa, jakuju treba było zavieźci u kvateru na vulicy Viery Charužaj. Na toj čas (brežnieŭščyna) paemu, badaj, nielha było apublikavać. I nie tolki tamu, što ŭ joj byŭ «chulihanski» refren — cytata z Uładzimira Majakoŭskaha: Maryja daj! Ja spytaŭ u paeta: dzie paema? Jon pierabraŭ svaje papiery, ale tvor nie znajšoŭ. I ŭdakładniŭ: ty niešta zbłytaŭ; toje, što ja čytaŭ u dvary mahazina, — nie «Paema vysłoŭjaŭ», heta inšaja paema, napisanaja na pieršym kursie. Jaje čytali Anatol Viarcinski dy inšyja paety, pachvalili, ale ŭ druk jana nie trapiła i niedzie zhubiłasia; «Paema vysłoŭjaŭ» zhubiłasia taksama. Što ja i natuju dla historyi litaratury.

Abo i takoje treba napisać: paet byŭ i jość vielmi zacikaŭleny tvorčaściu Vialimira Chlebnikava. Pomnicca, što ŭ 1970-ja jon byŭ u liku arhanizataraŭ viečaryny, pryśviečanaj hetamu aryhinalnamu tvorcu. I zaraz pomnicca, što vieršy Chlebnikava dobra čytali Mikałaj Kiryčenka z Kupałaŭskaha teatra i Valeryj Šuškievič — z Rasiejskaha.

Pišu heta tamu, što siarod čatyroch niesieryjnych knižak (aformlenych, što praŭda, taksama ź Viktaram Markaŭcom) majecca tomik «Ź Vialimira Chlebnikava». Jak u «Knizie ŭznaŭleńniaŭ», tak i ŭ hetym zborniku nie treba šukać pierakładaŭ. Heta chutčej tvory na zadadzienuju temu. Tamu paralelna ź biełaruskim tekstam drukujecca rasijski aryhinał.

Zbornik «Ź Vialimira Chlebnikava» staŭ pieradapošnim, dziaviatym u dziesiaciknižžy. Jamu ž papiaredničajuć jašče adna knižka punkciraŭ — «Vopleski dałanioju adnoju» — i zbornik «Z apokryfa ŭ kanon: Hutarki, vystupleńni, natatki», bo viadoma, što paet nie tolki tvoryć, ale i asensoŭvaje tvorčaść — svaju i «čužuju». Kvantemy, pra jakija ja tutaka pisaŭ, a taksama źlosy źmieščanyja ŭ apošnim, dziasiatym zborniku dziesiaciknižža «I potym nanava pačać».

Tut ža — heta trochi paradoks — nadrukavanyja i vieršy ź jahonaje samaje pieršaje knižki. Pišu «trochi paradoks», bo viadoma, što ŭsio nastupnaje maje pačatak i zvodzicca da jaho.

I ŭsio ž, jak vyjaŭlajecca, tvorčy darobak paeta nie abmiažoŭvajecca dziesiaćciu biełaruskimi knižkami. Čakajem jahony adzinaccaty zbornik — na niamieckaj.

Ja naŭmysna anirazu nie nazvaŭ imia paeta. Daśviedčany čytač ź pieršych radkoŭ zdahadaŭsia, pry čyje tvory i tvorčaść viadu ja havorku. Niedaśviedčanamu čytaču paviedamlaju: pra tvory, tvorčaść i knižki Alesia Razanava, paeta biełaruskaha i niamieckaha. Byli ž u nas paety biełaruskapolskija, biełaruskarasijskija. Čamu ž nie być biełaruskaniamieckamu? Ale pry ŭsim pry tym Aleś Razanaŭ, jak i jahonyja vydatnyja papiaredniki, zastajecca najpierš biełaruskim paetam. Ale pra toje — u čym biełaruskaść hetaje znakavaje asoby — treba pisać asobny tvor. Ci dysiertacyju. Pra toje — upeŭnieny — abaviazkova budzie napisana.

Kamientary da artykuła