Anatomija elehantnych pieramoh
Čamu jak by ludzi ni hałasavali, vynik vychodzić zaŭždy pravilny? Juraś Busieł prasačyŭ mechanizm ciapierašnich biełaruskich vybaraŭ u jakaści niezaležnaha naziralnika ŭ Maładečna.
Adnadzionny prystup mabilnaści
Adrazu chaciełasia b adznačyć, što ad samaha pačatku nazirańnie za vybarami ŭ adpaviednaści z prystasavanym da patrebaŭ siońniašniaj ułady zakanadaŭstvam hublaje ŭsialaki sens, bo ŭ Biełarusi vybary adbyvajucca nie ŭ adzin dzień, jak toje naležyć, a raściahvajucca ažno na šeść. Čynoŭniki śćviardžajuć, što instytut daterminovaha hałasavańnia isnuje šmat u jakich demakratyčnych krainach. Dy tolki hetyja «daśviedčanyja» asoby zabyvajuć adznačyć, kolki hramadzian taje ci inšaje krainy ŭ vyniku hałasujuć daterminova: zvyčajna heta 1—2 adsotki vybarščykaŭ, jakija NASAMREČ niazdolnyja pryjści na vybarčy ŭčastak u dzień hałasavańnia i skarystać svajo hramadzianskaje prava.
Navat u tatalitarnym SSSR, kab prahałasavać daterminova, tre' było sabrać stos papieraŭ i abhruntavać pryčynu svajoj niemahčymaści pryjści na ŭčastak niepasredna ŭ dzień vybaraŭ.
U Biełarusi hetaja ličba voś užo kolki hod na samych roznych vybarčych kampanijach vahajecca ad 20 da 40 adsotkaŭ pa roznych abłaściach krainy (i heta pavodle aficyjnych źviestak!). Adkažycie sabie tolki na adno pytańnie: «Kudy tracina biełarusaŭ zaŭsiody źjaždžaje ŭ dzień vybaraŭ, što jany nia majuć mahčymaści naviedać svoj učastak mienavita tady?» — i vy adrazu zrazumiejecie, što takoje siońnia demakratyja pa-biełarusku.
Navat u siońniašnim antydemakratyčnym Vybarčym kodeksie prapisana (art.53): «Vybarščyk, udzielnik referendumu, jaki nia maje mahčymaści ŭ dzień vybaraŭ, referendumu znachodzicca pa miescy žycharstva, maje prava nie raniej za 5 dzion da vybaraŭ, referendumu va ŭmovach, jakija vyklučajuć kantrol za jahonym volevyjaŭleńniem, zapoŭnić u pamiaškańni ŭčastkovaj kamisii biuleteń i apuścić jaho ŭ skryniu dla hałasavańnia vybarščykaŭ, udzielnikaŭ referendumu, jakija buduć adsutničać u dzień vybaraŭ, referendumu pa miescy žycharstva».
Vychodzić, kožny raz u dzień vybaraŭ kala dvuch-troch miljonaŭ čałaviek pa ŭsioj krainie źjaždžaje ź miesca svajho žycharstva. A jak patłumačyć daterminovaje hałasavańnie (u pieršy ž dzień «daterminoŭščyny»!) cełych vajskovych častak i farmavańniaŭ: chiba sałdaty taksama ŭ dzień vybaraŭ pakidajuć svaje kazarmy i kudyś mihrujuć? Nievierahodny adnadzionny prystup mabilnaści...
Navošta vam heta?»
«Na hety raz mnie «paščaściła» nazirać vyjaŭleńnie voli maich susiedziaŭ — žycharoŭ 6-ha mikrarajonu horadu Maładečna pa Kryničnaj vybarčaj akruzie №18. Ad samaha ranku aktyŭnaść hramadzian była adnosna nievysokaja. Heta i zrazumieła: kamu ž chočacca ŭ vychodny dzień a 8-j ranicy vałačysia na toj učastak?! Dla mianie heta stałasia dobraj mahčymaściu pahutaryć sa staršynioj vybarčaj kamisii i, jak raili staražyły naziralnickaje spravy, «ustalavać ź joju siabroŭskija adnosiny». Najpierš mianie jak naziralnika cikaviła: 1. Ahulnaja kolkaść vybarščykaŭ na ŭčastku. 2. Kolkaść biuleteniaŭ dla hałasavańnia, atrymanych kamisijaj. 3. Kolkaść hramadzian, jakija daterminova prahałasavali na hetym učastku. 4. Kolkaść vybarščykaŭ, jakija źviarnulisia z prośbaj prahałasavać pa miescy žycharstva.
Zdavałasia b, što tajemnaha ŭ adkazach na tyja całkam zakonnyja pytańni? Ale adkazy na ich byli prykładna nastupnymi: 1. «Hetaj ličby ja nazvać nie mahu...» 2. «Kolkaść biuleteniaŭ dastatkovaja. Vydaju čalcam vybarčaj kamisii pa miery nieabchodnaści...» 3. «A navošta vam? Hetyja ličby vy atrymajecie ŭ vynikovym pratakole...» 4. «Nie mahu nazvać dakładna: hetaja ličba ŭvieś čas mianiajecca...»
Voś tak dla mianie pačalisia hulni ŭ vybary ŭ toj dzień. Darečy, pytańnie «A navošta vam heta?» hučała kožny raz, jak naziralniki źviartalisia da staršyni ci sakratara kamisii.
Pavodle zakonu, naziralnik maje prava (art.13 VKRB) «atrymoŭvać infarmacyju pra vyniki padliku hałasoŭ i składańni pratakołaŭ». Na žal, Vybarčy kodeks nie tłumačyć niepasrednaj pracedury «atrymańnia infarmacyi» naziralnikami. Dy kolki demakratyčnyja siły nia bilisia (u tym liku demakratyčnyja deputaty Nacyjanalnaha schodu Frałoŭ, Skrabiec dy Parfianovič), źmianieńni ŭ Vybarčaje zakanadaŭstva ŭniesienyja nie byli.
I čarhovy raz, ciapier sa staronak niezaležnaje presy, pytaju: a što sakretnaha ŭ toj infarmacyi, jakuju prosiać nazvać naziralniki? Kali ŭsio adkryta, demakratyčna, zakonna i sumlenna, čamu chavajecca infarmacyja?
Metad «prastaŭleńnia pałačak»
...Na praciahu dnia hałasavańnia byli zaŭvažanyja parušeńni zakanadaŭstva, ale adnosna nievialikija: vybarščyki ŭdvoch zachodzili ŭ kabinki dla hałasavańnia (zvyčajna mužyk i žonka), ale amal kožny raz ich papiaredžvali čalcy kamisii; niekalki čałaviek rabili svoj vybar nie ŭ kabinkach dla hałasavańnia; kandydat ad ułady (juryst rajvykankamu, sp.Zubrycki) niekalki razoŭ źjaŭlaŭsia na ŭčastku, što moža być rasceniena jak ahitacyja ŭ dzień vybaraŭ, asabliva ŭličvajučy toj fakt, što jon nie hałasavaŭ pa hetaj akruzie, bo nie prapisany tam. Taksama cikavy toj fakt, što ŭ biuleteni-ŭzory (prykład dla tych, chto sam nia moža ŭciamić, dzie pastavić «hałačku»), toj samy znak («V») stajaŭ nasuprać proźvišča spadara Zubryckaha. Adzinaje, što zastavałasia naziralnikam rabić 14 studzienia, heta pisać zajavy i pratakoły (u pieršuju čarhu na admovu staršyni kamisii dać dadzienyja pa daterminovym hałasavańni) dy bieśpierapynna, na praciahu 12 hadzin, ličyć kolkaść ludziej, jakija prahałasavali na ich vačach.
Voś tak i siadzieli naziralniki, prastaŭlajučy na asobnym arkušy papiery pałačku za pałačkaj u radok kožny raz, jak vybarščyk kinie zapoŭnieny biuleteń u skryniu. «Hłupstva!» — skažacie vy. Ale heta adzinaja mahčymaść dla naziralnikaŭ padličyć kolkaść tych, chto hałasavaŭ u dzień vybaraŭ 14 čysła i jak vynik — daterminova. Choć u pryvatnaj hutarcy staršynia kamisii ŭsio ž taki vydała ličbu — 27,5%. Adnak navat pry takoj ličbie, pavodle padlikaŭ naziralnikaŭ (zychodziačy z metody «prastaŭleńnia pałačak»), ličba «daterminoŭščyny» ŭ paŭtara razy vyšejšaja za nazvanuju.
Treba taksama adznačyć, što razam ź niezaležnymi naziralnikami — pieravažna davieranymi asobami kandydataŭ u deputaty (u našym vypadku dakładniej havaryć pra kandydata ŭ adzinočnym liku, bo pa ŭsim Maładačanskim rajonie, a heta 40 akruhaŭ, ci kala 110 tys. vybarščykaŭ, balatavałasia tolki adna pradstaŭnica supolnaści «Za Maładečna» i ruchu «Za svabodu» Najdzič Maryna) — na niekatorych učastkach u jakaści naziralnikaŭ znachodzilisia pradstaŭniki rajvykankamu. Ale akramia taho, jak čynić pieraškody niezaležnym naziralnikam, jany ničoha nie rabili.
Byli vypadki, kali niekatoryja vybarščyki sprabavali vyjści ź biuleteniem z učastku, kab na pieršym paviersie pahladzieć infarmacyju na stendzie pra kandydataŭ u deputaty. (A što rabić, kali ŭsiu infarmacyju pra kandydataŭ prybrali nia tolki niepasredna z učastku dla hałasavańnia, ale navat z druhoha pavierchu škoły, dzie toj mieściŭsia?..) Ale ž pilnyja čalcy kamisii nie davali takim palityčna nieadukavanym hramadzianam vynieści biuleteń z učastku, choć by i na niekalki chvilinaŭ. Adzin raz za maładoj dziaŭčynaj pabieh milicyjant i viarnuŭ jaje da skryni dla hałasavańnia... A z aktavaj zali danosiŭsia hałasok maleńkaj dziaŭčynki, jakaja śpiavała vielmi viasiołuju piesieńku:
Moja armija samaja silnaja,
Moja armija samaja śmiełaja,
Moja armija samaja dobraja,
Moja armija samaja-samaja...
Prostaja arytmetyka času
Nastupiŭ čas padliku hałasoŭ (nie pieraškodziła b i tut dadać prykmietu «tak zvanaha» da słova «padliku»). Stały, kudy skidali ŭsie biuleteni, adsunuli ad miesca, dzie znachodzilisia naziralniki, na 10 metraŭ, nie dazvalajučy naziralnikam nabližacca da čalcoŭ vybarčaj kamisii: maŭlaŭ, pieraškadžajecie pracesu padliku hałasoŭ. Pry sprobie źniać častku pracesu padliku hałasoŭ na videakameru mabilnaha telefona naziralnica ad rajvykankamu paskardziłasia staršyni kamisii na dziejnaść «oppozicionnych nabludatielej». Staršynia na praciahu 20 chvilinaŭ pahražała vyklikać achovu, vystavić «nieuhodnych» naziralnikaŭ za pieraškodu padliku, telefanavała ŭ «vyšejšyja instancyi»: arhumentacyjaj było toje, što ŭ vybarčym Kodeksie nie napisana, što naziralnikam dazvalajecca karystacca videa- i fotaprystasavańniami. Ale ž, pavažanaja spn.Kokaš, tam nie napisana i advarotnaha.
Usie zaŭvahi na praciahu padliku hałasoŭ sychodzili tolki ad staršyni vybarčaj kamisii spn.Kokaš: bolš nichto z šarahovych čalcoŭ kamisii nie vykazvaŭ anijakaha niezadavalnieńnia dziejańniami naziralnikaŭ. Na majo pytańnie: «Kamu jašče, akramia staršyni kamisii, ja pieraškadžaju padličvać hałasy?» čalcy vybarčaj kamisii — usie darosłyja ludzi, pavažanyja nastaŭniki — apuścili vočy dołu... Pra toje, što nichto nie vykazvaŭ taksama i abureńnia nakont pavodzinaŭ staršyni kamisii, dumaju, havaryć nia treba. Dziakuj, jak kažuć, i na hetym.
Padlik hałasoŭ zaciahnuŭsia na čatyry hadziny (z vośmaj da pačatku na pieršuju) ź nieviadomych pryčynaŭ. Za hety čas staršynia kamisii paśpieła prafilaktyčna vyklikać milicyjantaŭ (zajšoŭ niejki pavažny, aficerskaha zvańnia dziadźka i spytaŭ, ci ŭsio prachodzić spakojna i ci niama pieraškodaŭ dla «narmalnaje pracy»), razoŭ dziesiać pravieści telefonnyja pieramovy nieviadoma z kim; uvieś čas pa niekalki razoŭ pieraličvali biuleteni, było čuvać pra niejkija niesupadzieńni ŭ padliku... Za toj samy čas pradstaŭnik demakratyčnaje supolnaści, jaki taksama byŭ naziralnikam, tolki na ŭčastku ŭ Miensku, paśpieŭ: a) adbyć uvieś čas padliku hałasoŭ na svaim učastku ŭ Miensku; b) atrymać niekalki papiaredžańniaŭ za «pieraškodu pracesu padliku hałasoŭ» (heta pry žadańni na svaje ŭłasnyja vočy a nie z-za śpinaŭ čalcoŭ kamisii, nazirać uvieś «prociess»); v) dačakacca aficyjnaha pratakołu; h) pryjechać za 80 kilametraŭ u Maładečna, kab padtrymać Marynu Najdzič, dy d) paŭhadziny pravieści ŭ našym horadzie.
Darečy, na pytańnie: «Čamu tak doŭha i marudna idzie padlik hałasoŭ, i ŭ čym pryčyna zaciahvańnia pracesu?» my, naziralniki, adkazu nie atrymali. I heta čarhovy raz daje padstavu dumać, što nia ŭsio na hetych vybarach, a ŭ pryvatnaści pa hetaj akruzie, na hetym učastku było «čysta». Tolki na pačatku novaha dnia, užo 15 studzienia a 00:10, pratakoł byŭ vyviešany dla ŭsieahulnaha karystańnia, jak toje maje być u adpaviednaści z zakanadaŭstvam. A ŭ pratakole ličby kažuć sami za siabie: adrazu vidavočna, ź jakich ličbavych krynicaŭ tamu ci inšamu kandydatu možna było «źlić» hałasy.
Mahčyma, i «źlivać» ničoha było nie patrebna: u zapasie ž było piać dzion «daterminoŭščyny»! A ŭ pryviedzienaj tablicy asabliva vyklikaje ździŭleńnie ličba «170» — niesapraŭdnyja biuleteni. Heta pry tym, što ŭ siarednim (pavodle źviestak, pryviedzienych rajonnaj vybarčaj kamisijaj) na 40 učastkach kolkaść niesapraŭdnych biuleteniaŭ skłała 60,1 štuk. A roźnica pamiž demakratyčnym kandydatam i kandydatam ad ułady skłała 76 hałasoŭ, ci (kali brać za bazu kolkaść vybarščykaŭ, jakija pryniali ŭdzieł u hałasavańni) — 3,4%. Voś i ŭsia arytmetyka.
A jak u ich?..
Sa mnoju na ŭčastku ŭ jakaści niezaležnaha naziralnika znachodziłasia žančyna, jakoj daviałosia prysutničać u jakaści zamiežnaha naziralnika na prezydenckich vybarach u Polščy. Dyk tam naziralnikaŭ na kožnym učastku, badaj, bolej, čym siabraŭ vybarčaj kamisii. I stajać naziralniki niepasredna kala stała dla padliku hałasoŭ i sočać za kožnym biuleteniem. Dy pry hetym usio aficyjna zdymajecca na videa- i fatastužku. Kali ŭ kahości z prysutnych uźnikaje niejki sumnieŭ u pracesie padliku hałasoŭ, jamu prapanoŭvajuć samomu pierahledzieć stosy biuleteniaŭ. Ci nia heta jość demakratyjaj? I hetak adbyvajecca nia niedzie za akijanam, a ŭ susiedniaj Polščy...
Dy tolki heta historyja zusim inšaha ŭčastku...
?
Vyniki vybaraŭ pa Kryničnaj akruzie №18.
Kolkaść vybarščykaŭ — 2913, uziali ŭdzieł u hałasavańni — 2197.
Za Zubryckaha S.U. prahałasavali 871 čałaviek
Za Najdzič M.A. — 795.
Suprać usich — 361.
Niesapraŭdnyja – 170 biuleteniaŭ.