Moj baćka — vajenny złačyniec

Niamieckaja žurnalistka zabiła siabie, paznaŭšy baćku na fota ekziekucyi ŭ Minsku.

Dzień 26 kastryčnika 1941 uvajšoŭ u historyju Minska jak dzień pieršaj publičnaj raspravy. Rana ranicaj z bramy turmy vyvieli 12 čałaviek, prysudžanych da paviešańnia za suviaź z partyzanami. Siarod asudžanych na śmierć vaśmi mužčyn i čatyroch žančyn byli pieršyja minskija padpolščyki — Volha Ščarbacevič, jakaja pracavała ŭ balnicy i ŭnačy vyvodziła paranienych savieckich sałdat da partyzanaŭ, jaje siamja — muž, siastra, 15-hadovy syn Vałodzia, jaje siabar pa padpolli Kirył Trus.

Pakarańnie śmierciu fašysty zdymali na fota.

Karł Šajdeman jość tolki na adnym z 28 fota pakarańnia padpolščykaŭ u Minsku (na fota ŭnizie źleva). Žurnalistka Aniehryt Ajchorn paznała svajho baćku.

Anatol Ałaj šmat hadoŭ šukaje ślady svajho baćki Ivana Ałaja.

Karł Šajdeman

Žurnalistka Aniehryt Ajchorn paznała svajho baćku. Jana pasprabavała žyć z hetym, ale nie zmahła.

11 miesiacaŭ pajšło ŭ režysiora na pošuki ŭnikalnaha materyjału. 11 toŭstych papak z fota i archiŭnymi dakumientami stali vynikam hetych pošukaŭ. Nu i, viadoma, sam film, jaki aŭtar nazvaŭ «Bumieranh». Dniami stužku prymała na «Biełaruśfilmie» mastackaja rada, chutka jaje ŭbačać hledačy. Pa sutnaści, atrymaŭsia nie prosta film, a žurnalisckaje rasśledavańnie. Anatol Ałaj pierakanaŭsia: chtości ŭsio ž moža sa svaim baćkam, što zahinuŭ na vajnie. Praŭda, hetaja sustreča moža abiarnucca žyćciovaj trahiedyjaj.

Zvyčajny fašyzm

Uviesnu 1997 hoda ŭ Miunchien pryjechała pierasoŭnaja vystava «Złačynstvy viermachta. 1941–1944 hady», arhanizavanaja Hamburhskim instytutam sacyjałahičnych daśledavańniaŭ. U haradskuju ratušu, dzie raźmiaściłasia ekspazicyja, pašyztavałasia vializnaja čarha — tolki za pieršyja niekalki dzion vystavu pahladzieli 86 tysiač čałaviek. Čym tłumačyŭsia hety ažyjataž? Napeŭna, tym, što

dla mnohich niemcaŭ viermacht staŭ apošniaj lehiendaj vajny.

źniščali habrejaŭ i naohuł zajmalisia brudnymi spravami tolki esesaŭcy, a sałdaty viermachta viali vajnu pavodle niejkich tradycyjnych i ledź nie rycarskich praviłach i nijak nie byli złačyncami.

U muziei zachoŭvajecca 28 zdymkaŭ z toj strašnaj ekziekucyi. Prysudžanych tady padzialili na čatyry hrupy i pryludna paviesili ŭ roznych miescach: u rajonie Kamaroŭki, na skryžavańni vulic Kamsamolskaj i Marksa, u skviery la Doma aficeraŭ i na varotach draždžavoha zavoda. Na fota strymana zafiksavany kožny krok na Hałhofu baradataha mužčyny ŭ vatoŭcy — Kiryła Trusa, junaka ŭ kiepcy — školnika Vałodzi Ščarbaceviča, i dziaŭčyny sa ščytom na hrudziach «My partyzany, jakija stralali pa hiermanskich vojskach» — 17-hadovaj padpolščycy Mašy Bruskinaj. Hetyja fatahrafii byli śviedkami abvinavačańnia na Niurnbierhskim pracesie. Ich pakazaŭ śvietu Michaił Rom u filmie «Zvyčajny fašyzm», jany ŭvajšli va ŭsie šmattomnyja vydańni pra vajnu. Biełaruskija dakumientalisty taksama źviartalisia da fatahrafij, u 1967 hodzie Vital Čaćvierykoŭ źniaŭ pa ich film «Pakarany ŭ sorak pieršym».

Ale imiony kataŭ, vyjaŭlenych na zdymkach u chvilinu złačynstva, zastalisia nieraskrytymi. Šukać źviestki pra ich praz stolki hadoŭ — usio adno što šukać ihołku ŭ stozie siena.

I ŭsio ž imia adnaho ź ich adkryłasia samym niečakanym čynam.

Žurnalist abo nacyst?

Adna z naviednic vystavy raptam straciła prytomnaść. Heta rascanili jak uzrušeńnie ad ubačanaha. Uzrušeńnie było:

Aniehryt Ajchorn — tak zvali hetuju pažyłuju žančynu — u niamieckim aficeru na zdymku paznała svajho baćku Karła Šajdemana.

— Ja vyrašyŭ daviedacca pra hetaha čałavieka ŭsio što mahčyma, — kaža Anatol Ałaj. — Mnie dapamahali našy i niamieckija historyki, ja adšukaŭ u Hiermanii siabra dziacinstva Šajdemana. Pa krupinkach ja sabraŭ poŭnuju bijahrafiju aficera viermachta Šajdemana. Jon byŭ žurnalistam, svaju karjeru pačynaŭ u 1933 hodzie ŭ haziecie ŭ horadzie Usłary. Pačynaŭ z taho, što ažaniŭsia z dačkoj uładalnika miascovaj haziety. U ich naradziłasia dačka Aniehryt. Z Usłara adkazny sakratar haziety, doktar navuk Karł Šajdeman syšoŭ u 1939-m na vajnu.

Pa prośbie biełaruskaha režysiora dyrektar usłarskaha haradskoha archiva-muzieja Volfhanh Šefier padniaŭ padšyŭki miascovaj haziety. Vyśvietliłasia, što repartažaŭ z vajny Šajdeman nie dasyłaŭ. Praŭda, kažuć, jon vioŭ dziońnik.

Šajdeman rabiŭ imklivuju vajennuju karjeru. A ŭ 1943 hodzie jaho frantavy siabar paviedamiŭ žoncy Šajdemana pra śmierć jaje muža dzieści pad Rževam abo Viaźmaj.

— Va Usłary pryniata ličyć, što Šajdeman zahinuŭ za radzimu. Jaho imia razam ź inšymi adlitaje na miemaryjalnaj došcy, — kaža režysior.

Tak da niadaŭniaha času dumała i Aniehryt Ajchorn. Jana, jak i jaje baćki, stała žurnalistkaj, pisała pad psieŭdanimam Bryhity Mieler. Joj było ŭžo za 60, jana pryjšła na fotavystavu, pra jakuju havaryŭ uvieś Miunchien, kab padrychtavać materyjał dla haziety. I raptam hetaje strašnaje fota. Atrymlivajecca, jana, žurnalistka ź biezdakornaj reputacyjaj — dačka vajennaha złačynca? Pra toje, što baćka vajavaŭ na Uschodnim froncie i zahinuŭ, jana viedała: chto tady nie vajavaŭ? Maci malavała joj hieraičny vobraz baćki. I hety vobraz raźbiŭsia ŭ adnu siekundu.

Dačka za baćku

Praz dva tydni ŭ najbujniejšaj štodzionnaj haziecie Hiermanii «Ziuddojče Cajtunh» źjaviłasia artykuł pad nazvaj «Moj baćka, vajenny złačyniec» (Mein Vater, der Kriegsverbrecher). Jaje napisała Kłaŭdyja Majchielbiek, siabroŭka Bryhity Mieler. Paśla hetaj publikacyi ščyraj i spahadlivaj Aniehryt-Bryhicie — takoj jaje viedali kalehi — daviałosia niesałodka. Jaje ckavali nieanacysty, jaje pakutaŭ praz złačynstvy baćki nie razumieli mnohija znajomyja. U jaje chapiła sił pražyć z hetym ciažaram 7 hadoŭ. U 2005 hodzie žančyna nie vytrymała i skončyła žyćcio samahubstvam.

U Aniehryt zastalisia try dački. Režysior upeŭnieny: u ich zachoŭvajucca listy dzieda z frontu i jaho dziońnik.

— Kropka ŭ hetaj historyi jašče nie pastaŭlenaja, ja vielmi chaču źniać druhuju častku, samuju važnuju. Karł Šajdeman jość tolki na hetym adnym zdymku pakarańnia. Ja chaču znajści adkaz na pytańnie, što jon tut rabiŭ, jakuju rolu jon adyhraŭ u toj raspravie. Chaču vyśvietlić imia druhoha kata na hetym fota, taho, jaki nakidvaje piatlu na šyju Mašy Bruskinaj. Viadoma, što źvierstvy ŭ Minsku 26 kastryčnika 1941 ažyćciaŭlaŭ 12-y litoŭski karny bataljon, jaki ŭznačalvaŭ Impulavičus. Patrebnaja budzie jašče bolšaja navukova-daśledčaja praca, ale ja ŭžo viedaju, u jakim kirunku ruchacca. Historyki mnie kažuć, što pa ich mierkach ja b užo doktarskuju dysiertacyju moh abaranić. Ale ja staŭlu pierad saboj inšuju zadaču — zrabić film, jaki b zapoŭniŭ jašče adnu biełuju plamu historyi Vialikaj Ajčynnaj vajny. U pamiać pra majho baćku, śladoŭ jakoha ja pakul tak i nie znajšoŭ.

Kamientary da artykuła