Viasna na kryvi

Hod tamu pačalisia siryjskija pratesty.

Punkt nieviartańnia ŭ Siryi projdzieny: Asadu nie ŭdajecca złamać supraciŭ pratestoŭcaŭ, tyja ŭžo nie hatovyja vieści pieramovy z uładaj.

Trymacca na płyvu siryjskamu kiraŭnictvu, ad jakoha adviarnulisia i susiedzi, i ŭsie byłyja sajuźniki, dazvalaje tolki padtrymka Rasii.

Roŭna hod u Siryi praciahvajecca krovapralićcie. Tysiačy zahinuli. Dziasiatki tysiač paranienyja, aryštavanyja, padvierhnuty žachlivym katavańniam. Hienieralnaja Asambleja, Rada pa pravach čałavieka, bolšaść u Radzie Biaśpieki, były i dziejny hienieralnyja sakratary AAN, Liha arabskich dziaržavaŭ — chto tolki nie sprabuje pakłaści kaniec hvałtu ci chacia b dastavić humanitarnuju dapamohu ŭ rajony ŭ abłozie. Ale Rasija praciahvaje błakavać dziejańni Rady Biaśpieki AAN i praciahvaje pastaŭlać režymu Asada zbroju i bojeprypasy — dla baraćby, jak śćviardžajuć rasijskija dypłamaty, z «bandami ŭzbrojenych terarystaŭ».

Siońnia zručny momant, kab uspomnić, z čaho ŭsio pačałosia i ź jakimi «terarystami» pačali vajavać hod tamu siryjskija ŭłady.

U pačatku sakavika 2011 hoda, u horadzie Daraa na poŭdni Siryi na ścianie miascovaj škoły chtości napisaŭ antyŭradavyja łozunhi — vidavočna padchoplenyja ź jehipieckich i tuniskich telerepartažaŭ. Ułady padyšli da spravy surjozna: praviali hrafałahičnuju ekśpiertyzu i «vyličyli» 15 nibyta datyčnych da hetaha vučniaŭ. Zrešty, złoŭlenyja dzieci (zatrymanym było ad 12 da 15 hadoŭ) adniekvalisia, a zamiest taho, kab adpravić da dyrektara-zavuča, vyklikać baćkoŭ, prapiasočyć na školnaj liniejcy, ich zabrali ŭ miascovy adździeł dziaržbiaśpieki i tam doŭha i žorstka katavali. Jak raskazvaŭ mnie dziadźka adnaho z padletkaŭ,

kali dziaciej narešcie vypuścili, ich było ciažka paznać: skryvaŭlenyja tvary, vydranyja paznohci, vočy, što zapłyli. Hetyja śćvierdžańni nie hałasłoŭnyja. Mnie pakazvali fatahrafii, videazapisy…

Mienavita paśla ździekaŭ z padletkaŭ žychary Daraa ŭpieršyniu vyjšli na vulicy. Na toj momant jany patrabavali rasśledavańnia incydentu i pakarańnia vinavatych. Ničoha kramolnaha, revalucyjnaha, antyŭradavaha i ŭžo tym bolš radykalnaha. Ale ŭradavyja vojski adkryli ahoń.

Čatyry čałavieki zahinuli, mnohija atrymali ranieńni. A na nastupny dzień, padčas pachavalnaj pracesii, vajskoŭcy znoŭ stralali ŭ natoŭp, i byli novyja achviary.

I ŭsio ž tady jašče byŭ šaniec spynicca. Pravieści rasśledavańnie, vypłacić kampiensacyi siemjam, pakarać vinavatych, zvolnić niekalki čynoŭnikaŭ, pačać — choć by dla vyhladu! — niejkija reformy. Hetyja minimalnyja miery, chutčej za ŭsio, dazvolili b Asadu praduchilić eskałacyju kanfliktu.

Ale Asad i jaho najbližejšaje asiarodździe raźličyli inakš. Hruntujučysia na dośviedzie baćki, siryjski prezident vyrašyŭ, što najbolš efiektyŭny sposab spynić pratesty — heta patapić ich u kryvi. Čym bolš ludziej vychodzili na vulicy, ciapier užo i ŭ inšych haradach, tym bolš źviareła vojski i asabliva słužby dziaržbiaśpieki. Kolkaść achviar praciahvała raści, a zatrymanych było stolki, što ŭ adzinočnyja kamiery nabivali pa 10–12 čałaviek, trymali ludziej na stadyjonach, u škołach, dziciačych sadkach i balnicach.

Vajskoŭcaŭ, jakija admaŭlalisia vykonvać zahady, rasstrelvali na miescy.

Raźlik uładaŭ nie apraŭdaŭsia. Hetym razam,

niahledziačy na biesprecedentnuju žorstkaść, zapałochać siryjcaŭ nie ŭdałosia.

Usio bolš i bolš ludziej pa ŭsioj krainie dałučajucca da pratestaŭ, i navat tyja, chto prajšoŭ praz turmy i katavańni, straciŭ svajakoŭ abo siabroŭ, znoŭ i znoŭ vychodziać na vulicy.

Jany patrabujuć adstaŭki ŭrada, pryciahnieńnia da adkaznaści kamandziraŭ i kiraŭnikoŭ śpiecsłužbaŭ, vinavatych u hibieli tysiač hramadzian. Patrabujuć demakratyčnych pravoŭ i svabodaŭ. Vieści pieramovy demanstranty ŭžo nie hatovyja, pierakanaŭšysia, što za pryhožymi abiacańniami prezidenta staić tolki čarhovaja chvala hvałtu. Usio bolš vajskoŭcaŭ admaŭlajucca vykonvać zahady, pakidajuć šerahi ŭzbrojenych sił, pierachodziać na bok apazicyi.

U šerahu rajonaŭ krainy byłyja vajskoŭcy i paŭstancy, što dałučylisia da ich, viaduć ŭzbrojenuju baraćbu. Siły niaroŭnyja, i ŭradavyja vojski nie spyniajucca ni pierad čym. Choms, adzin z najbujniejšych haradoŭ Siryi, šerah rajonaŭ jakoha zdoleła zachapić apazicyja, ułady abstrelvali ź ciažkich harmat i trymali ŭ abłozie miesiac. Byli adklučanyja ŭsie srodki suviazi, nie davali vyvieźci paranienych, dastavić u horad miedykamienty i pradukty charčavańnia. Kolkaść achviar i charaktar razbureńniaŭ prymusiŭ žachnucca navat Valery Amos, šefa AAN pa humanitarnych pytańniach, jakuju ŭrešcie puścili ŭ horad, što ŭžo zdaŭsia — na niekalki hadzin. A varta było joj źjechać, jak u Chomsie praciahnulisia biaźlitasnyja raspravy nad niamnohimi pakinutymi žycharami i maradziorstva.

Tym nie mienš, Asadu nie ŭdajecca złamać supraciŭ.

Asabista ja zrazumieła, što punkt nieviartańnia projdzieny, kali adzin z byłych zatrymanych, jaki paśla niekalkich tydniaŭ katavańniaŭ ledź ruchaŭsia, na majo pytańnie: «Što dalej?» — adkazaŭ: «Jak tolki zmahu chadzić, znoŭ vyjdu na demanstracyi. Mnie bolš niama čaho bajacca. Što jašče jany mohuć sa mnoj zrabić? Zabić? Paśla taho, što było, heta daloka nie samaje strašnaje…»

Siryjskija ŭłady, mnie zdajecca, taksama ŭžo daŭno heta zrazumieli i tamu tak adčajna bjucca za ŭłasnaje vyžyvańnie, nie škadujučy ni žančyn, ni starych, ni dziaciej.

Da hetaha času trymacca na płyvu i praciahvać biespakarana źniščać ułasny narod siryjskamu kiraŭnictvu dazvalaje ŭ pieršuju čarhu mienavita padtrymka Rasii — i dypłamatyčnaja, i vajennaja. Kolki b ni zajaŭlali rasijskija lidary, što nasamreč jany, maŭlaŭ, nie padtrymlivajuć Asada, a tolki chočuć praduchilić vonkavaje ŭmiašańnie va ŭnutranyja spravy suvierennaj dziaržavy, fakt zastajecca faktam.

Mienavita paśla paŭtornaha rasijskaha vieta rezalucyi Rady Biaśpieki ŭ Siryi pačalisia masiravanyja artyleryjskija abstreły haradoŭ, jakija pryviali da sotni achviar siarod mirnaha nasielnictva.

Rasija nastojvaje na tym, što łajalnaść da sajuźnikaŭ — najvažniejšy aśpiekt zamiežnaj palityki luboj dziaržavy. Ale jość istotnaja roźnica — i z maralnaha punktu hledžańnia, i z prahmatyčnaha — pamiž padtrymkaj naroda, krainy, dziaržavy i padtrymkaj złačynnaha režymu. Apošniaja redka pryvodzić, prynamsi ŭ doŭhaterminovaj pierśpiektyvie, da pazityŭnych vynikaŭ. Mnie padajecca, što jašče nie tak daŭno ŭ Rasii była realnaja mahčymaść paspryjać spynieńniu hvałtu i zachavać partniorskija i pryjaznyja adnosiny ź Siryjaj, a taksama svaje pazicyi ŭ rehijonie. Na siońniašni dzień hety šaniec, miarkujučy pa ŭsim, stračany: na vulicach siryjskich haradoŭ palać rasijskija ściahi.

Da apošniaha robiačy staŭku na režym Asada, Rasija straciła davier siryjskaha naroda i, takim čynam, advažusia vykazać zdahadku, straciła Siryju — najvažniejšaha stratehičnaha partniora na Blizkim Uschodzie.

I ciapier, pakul nie pozna, Rasija pavinnaja chacia b pasprabavać reabilitavacca i nie zastacca ŭbaku ad najvažniejšych pracesaŭ, jakija kardynalna źmianiajuć sučasny arabski śviet. Pryznać (nu choć by z pavahi da adpaviednych zaklučeńniaŭ AAN), što siryjskija ŭłady ździejśnili i praciahvajuć ździajśniać złačynstvy suprać čałaviečnaści, i zapatrabavać ich nieadkładnaha spynieńnia — u pryvatnaści praz uviadzieńnie ŭsiebakovaj zabarony na pastaŭki ŭ Siryju ŭzbrajeńnia. Zapatrabavać rasśledavańnia i pakarańnia vinavatych, u tym liku ŭ Mižnarodnym kryminalnym sudzie, što, darečy, dało b mahčymaść rasśledavać i parušeńni z boku apazicyi, pra jakija ŭvieś čas kažuć rasijskija dypłamaty. Damahacca sumiesna z AAN i Lihaj arabskich dziaržavaŭ dopusku ŭ krainu mižnarodnych naziralnikaŭ i humanitarnaj dapamohi. I, viadoma, atrymać uroki na budučyniu.

***

Aŭtarka — namieśnik dyrektara adździeła Human Rights Watch pa nadzvyčajnych situacyjach.

Kamientary da artykuła