250 mietraŭ — 250 žyćciaŭ

Izrailski režysior Dror Švarc naviedaŭ Navahrudak, kab źniać kino pra vyratavańnie habrejaŭ z hieta.

250 mietraŭ — 250 žyćciaŭ. Mienavita stolki habrejaŭ uratavałasia ŭ vyniku ŭciokaŭ z navahrudskaha hieta. Tunel u čverć kiłamietra viaźni vykapali ŭ absalutnaj tajamnicy ad nacystaŭ, jakija achoŭvali łahier. U vieraśni 1943 hoda 250 viaźniaŭ źbiehli ad nieminučaj śmierci.

Izrailski režysior Dror Švarc u treci raz naviedaŭ Navahrudak, kab źniać vialikaje dakumientalnaje kino pra historyju vyratavańnia habrejaŭ praz tunel navahradskaha hieta.

— Ja nie vybiraŭ Biełaruś. Vaša kraina mianie abrała, — śmiajecca Dror Švarc. — Tamu što historyja pra tunel, jaki vyratavaŭ stolki ludziej, nie mahła zastacca ŭ cieniu, biez pamiaci.

Viaźni navahrudskaha hieta šyli formu dla hramadzianskich rabotnikaŭ niamieckaj administracyi i paralelna kapali tunel, kab vyratavać siabie ad nieminučaha vyniščeńnia.

— Adzin z tych ludziej, chto vyratavaŭsia, adnojčy sustreŭ mianie i raspavioŭ historyju pra tunel. Ja prosta nie moh prajści mima jaje, — raspaviadaje surazmoŭca «Salidarnaści».

Pa słovach režysiora, naščadki vyžyłych uciekačoŭ ich hieta zacikaŭleny ŭ tym, kab historyja ich rodnych stała častkaj dakumientalnaha filma.

— Šmat u čym, tamu ja tut, — padkreślivaje Dror Švarc. — Ja dosyć doŭhi čas cikaŭlusia historyjaj habrejaŭ: vučyŭsia, a zatym vykładaŭ, u tym liku i temu Chałakosta.

Na dumku režysiora, navahrudskaja historyja z tunelem vybivajecca z ahulnaha šerahu anałahičnych.

— Kali ja pačaŭ čytać uspaminy vyžyłych ludziej, zrazumieŭ, nakolki hetaja historyja vyłučajecca z sotniaŭ inšych apaviadańniaŭ ab tym, jak ludzi ŭratavalisia ad śmierci padčas vajny, — dzielicca Dror Švarc. — Pryniata ličyć, što habrei sustrakali śmierć pakorliva, nie sprabujučy vyratavacca. Byli i inšyja sproby ŭciačy ź inšych hieta, ale hetaja historyja — prykład taho, jak ludziam udałosia nie złamacca.

Budučy stvaralnik filma spadziajecca, što jaho praca dapamoža ŭsim, chto byŭ u hieta i bieh adtul, ich svajakam. Historyja źbirajecca z sotniaŭ časam vypadkovych detalaŭ.

— Čym bolš ja daviedvajusia detalaŭ hetaha ŭciokaŭ, tym bolš razumieju, što heta adbyłosia nievypadkova, — upeŭnieny režysior. — Peŭnaja častka paśpiachovych uciokaŭ zaklučałasia ŭ tym, što jašče da vajny adnosiny pamiž habrejami i biełarusami ŭ Navahrudku byli vielmi dobrymi.

Kali viaźni hieta biehli z horada ŭ les, sialanie dapamahali im dabracca da partyzanskich atradaŭ.

— Nie ŭsie hetyja biełarusy byli praviednikami, ale salidarnaść, napeŭna, łunała ŭ pavietry, — upeŭnieny Dror Švarc. — Chtości dapamahaŭ habrejam ź simpatyi, chtości ź miłasernaści, tamu što ličyŭ, što habrei nie zasłuhoŭvajuć takich adnosinaŭ.

Film, jaki zdymaje režysior, pryśviečany nie tolki habrejam, ale i tym biełarusam, jakija dapamahali im vyžyć padčas vajny.

— Siamja Kazłoŭskich dapamahła mnohim habrejam ŭciačy z hieta i patrapić da partyzanaŭ, — raspaviadaje surazmoŭca. — Takich mini-historyj šmat.

Naprykład, u druhim Navahrudskim hieta byŭ chłopiec — achoŭnik, jaki byŭ zakachany ŭ habrejskuju dziaŭčynu, i jaho siamja była ź joj znajomaja. Jon dapamahaŭ im vyžyć, choć i ryzykavaŭ svaim žyćciom.

Heta ŭžo treci vizit režysiora ŭ Biełaruś. Jon adznačaje, što ŭsie jaho surazmoŭcy prajaŭlali žyvuju cikavaść, byli spačuvalnymi, usprymalnymi i adčuvali tyja ž emocyi, što i ich prodki 69 hadoŭ tamu.

— U žniŭni, kali pačnucca zdymki filma, ja chaču pryvieźci naščadkaŭ tych, chto vyžyŭ, kab jany znoŭ pačali adkopvać hety tunel, — dzielicca zadumami Dror Švarc. — Usia historyja stvareńnia vyratavalnaha tunelu i ŭzajemaadnosin pamiž ludźmi budzie ŭ mianie pierad vačyma. Ja chaču znoŭ vyrvać ludziej z kantekstu sučasnaści i pryciahnuć ich da stvareńnia tunelu, jaki ŭ dalokija 40-ja staŭ vyratavańniem dla sotniaŭ.

Da zdymak filma režysior spadziajecca pryciahnuć i naščadkaŭ tych miascovych žycharoŭ, jakija byli achoŭnikami ŭ hieta. Finalny etap restaŭracyi tunelu — uźviadzieńnie pamiatnaha manumienta.

Dror Švarc — izrailski pradziusar i režysior-dakumientalist. U jaho tvorčym bahažy bolš za sotniu dakumientalnych filmaŭ. Jon nieadnarazova byŭ staršynioj izrailskaj hildyi režysioraŭ hulniavych filmaŭ i členam žury na mižnarodnych i izrailskich kinafiestyvalach.

Kamientary da artykuła