«Maja siamja apynułasia ŭ Biełarusi pamiž niebam i ziamloj»

I ŭ Miensku, kali spažyvajecie pradukty, jakija ŭtrymlivajuć radyjeaktyŭnyja elementy, u pryvatnaści, Cs‑137 i Sr‑90, vy možacie padstaŭlać svajo zdaroŭje niebiaśpiecy. Prablema ciapier nia ŭ źniešnim apramieńvańni čałaviečaha arhanizmu na peŭnaj terytoryi, a ŭ dziejańni inkarparatyŭnych radyjeaktyŭnych elementaŭ na jaho strukturnyja elementy. Tamu niebiaśpieku ŭjaŭlajuć pradukty charčavańnia, jakija ŭtrymlivajuć paznačanyja radyjenuklidy.

Na žal, prablemy ŭździejańnia radyjeaktyŭnych elementaŭ na arhanizm čałavieka i žyviołaŭ značna bolš składanaja, čym zdajecca na pieršy pohlad. Navat z ulikam taho, što nasielnictva Biełarusi sutyknułasia z prablemaj radyjeaktyŭnaha ŭździejańnia zadoŭha da Čarnobylskaj katastrofy. Ad pačatku 60-ch hadoŭ byli zarehistravanyja značnyja kolkaści radyjenuklidaŭ Cs-137 u miasie i małace sielskahaspadarčych žyviołaŭ i raślinaŭ u šerahu rajonaŭ Homielskaj i Bieraściejskaj abłaściej (Mariej A.N., Barchudarov R.M., Novikova N.Ja. Hłobalnyje vypadienija ciezija‑137 i čiełoviek. Moskva, Atomizdat, 1974. ‑168s.). Paśla hetaha demahrafičnyja pakaźniki ŭ respublicy stali niaŭchilna hod ad hodu paharšacca — źmienšyłasia naradžalnaść i pavialičyłasia śmiarotnaść. Naprykład, u 1965 hodzie naradžalnaść składała 17,9%, a śmiarotnaść — 6,8%, u 1975 hodzie adpaviedna — 15,6% i 8,5%, u 1985 hodzie adpaviedna — 16,5% i 10,6%. Čarnobylskaja katastrofa rezka pahoršyła sytuacyju, i ŭ 1995 hodzie naradžalnaść skłała 9,8%, a śmiarotnaść —13,0%, a ŭ 2005 hodzie adpaviedna — 9,2% i 14,5%. Takim čynam śmiarotnaść ciapier istotna pieravyšaje naradžalnaść. Tamu vielmi ciažka rabić prahnozy na padstavie tolki infarmacyi pra radyjeaktyŭnyja nastupstvy Čarnobylskaj katastrofy. Mianie absalutna nie ździŭlaje toje, što usplosk kolkaści zachvorvańniaŭ na rak ščytapadobnaj załozy źjaviŭsia raniej za prahnazavanyja terminy, bo jašče da Čarnobylskaj avaryi 1986 h. radyjacyjnaja abstanoŭka ŭ respublicy była niespryjalnaj.

Na žal, ja nie vałodaju na dadzieny momant infarmacyjaj pra kantakty biełaruskich medykaŭ ź japonskimi daktarami. U svoj čas — pačatak 90-ch hadoŭ — hetyja kantakty byli dastatkova intensiŭnymi, pravodzilisia navukovyja kanferencyi j sympozijumy, ažyćciaŭlalisia navukovyja i humanitarnyja prajekty.

Dziakuj vializny za Vašyja słovy.

Ja b i ciapier viarnuŭsia b na Radzimu, kab praciahvać navukovyja dośledy. Ale, na žal, heta niemahčyma.

1. Niesumnienna, ja ŭ pieršuju čarhu dumaju pra našu navuku, niahledziačy na toje, što ciapier žyvu ŭ Francyi.

2. Navuka — heta taja vobłaść čałaviečaj dziejnaści, jakaja nie tryvaje dyktatu. Asnova raźvićcia navukovych daśledavańniaŭ i atrymańnia novych vynikaŭ — heta pluralizm dumak i adkrytaja navukovaja dyskusija. Navat u zvyšzakrytych labaratoryjach hetaja praktyka isnavała j isnuje. Inakš niamožna. Vielmi časta hienijalnyja dumki naradžalisia ŭ hałovach maładych i naporystych daślednikaŭ paśla i ŭ časie takich dyskusij.

Nijakimi dyrektyvami nielha vyznačyć stupień budučych navukovych ździajśnieńniaŭ. Naŭzvočny prykład — heta navukovyja dośledy ŭ vobłaści nastupstvaŭ Čarnobylskaj katastrofy.

Na praciahu 90-ch hadoŭ byli roznyja navukovyja mierkavańni, było šmat pytańniaŭ, było j bahata zroblena ŭ navukovym planie. Ciapier ja nia baču pluralizmu navukovych mierkavańniaŭ pa dadzienaj prablemie. Heta što, usim usio zrazumieła, i navukovyja daśledavańni možna nie pravodzić?

My nikoli nia vyleziem z hetaha miecha prablem z uździejańniem radyjenuklidaŭ na arhanizm čałavieka, kali nia budziem davać mahčymaść navukoŭcam intensiŭna pracavać u dadzienym kirunku, i, viadoma, vykazvać svajo mierkavańnie.

Ciapier ja nia viedaju, dzie možna. U svoj čas vyniki navukovych dośledaŭ Homielskaha dziaržaŭnaha medycynskaha instytutu pa prablemie uździejańnia inkarparavanych radyjenuklidaŭ Cs-137 na arhanizm čałavieka byli apublikavanyja ŭ šmatlikich navukovych zbornikach i manahrafijach, artykułach u navukovych časopisach. Padam tolki niekatoryja ź ich:

Kliniko‑ekśpierimientalnyje aśpiekty vlijanija inkorporirovannych radionuklidov na orhanizm / Bandažievskij Ju.I., Lelevič V.V..Striełko V.V. i dr.; Pod riedakcijej Ju.I. Bandažievskoho, V.V. Leleviča. — Homiel, 1995. — 173s.

Strukturno‑funkcionalnyje effiekty inkorporirovannych v orhanizm radionuklidov / Pod riedakcijej Ju.I. Bandažievskoho. — Homiel, 1997. — 152s

Bandažievskij Ju.I.Patofiziołohija inkorporirovannoho radioaktivnoho izłučienija.‑ Homiel, Homielskij hosudarstviennyj miedicinskij institut, 1997. — 104s.

Bandažievskij Ju.I. Patołohija inkorporirovannoho radioaktivnoho izłučienija. — Minsk:BHTU, 1999. ‑136s.

Bandažievskij Ju.I. Radiociezij i sierdcie (patofiziołohičieskije aśpiekty). — Minsk:»Biełrad», 2001. — 62s.

Bandažievskij Ju.I. Radiociezij i vnutriutrobnoje raźvitije zarodyša. Minsk: « Biełrad», 2001. — 54s.

Bandažievskij Ju.I. Patołohičieskije prociessy v orhaniźmie pri nkorporacii radionuklidov. — Minsk:»Biełrad», 2002. — 142s.

Bandazhevsky Yu.I. Chronic Cs‑137 incorporation in children's organs. Swiss. Med. Weekly 133: p. 488‑490, 2003.

Bandajevsky Yu. I., Bandazhevskaya G. Cardiomyopathies au cesium 137. CARDINALE Paris , XY : 8 p 40‑42, Octobre 2003.

Prablema ŭździejańnia radyjacyi na arhanizm čałavieka — heta suśvietnaja prablema. Isnuje pahadnieńnie miž MAHATE — Mižnarodnym ahienctvam pa atamnaj enerhietycy i SAZ — Suśvietnaj arhanizacyjaj achovy zdaroŭja pra nierazhałošańnie suviazi miž uźniknieńniem zachvorvańniaŭ čałavieka i ŭpłyvam radyjacyi na jahony arhanizm. My razam z maimi šmatlikimi kalehami i tavaryšami zmahajemsia za admienu hetaha pahadnieńnia. 26 krasavika ŭ Ženevie projdzie manifestacyja ŭ padtrymku našych patrabavańniaŭ. Pa ŭsim śviecie źbirajucca podpisy za admienu hetaha pahadnieńnia. Toje, što adbyvajecca z zdaroŭjem ludziej u Biełarusi, jość častkaj hetaj prablemy, ja b skazaŭ, lakmasavaj papierkaj, jakaja pryadčyniaje, dla tych, chto choča daviedacca, zasłonu taho, što realna adbyvajecca z arhanizmam čałavieka, kali jon kantaktuje z radyjeaktyŭnymi elementami. Niesumnienna, pradstaŭniki suśvietnaha jadravaha łobi nia chočuć, kab suśvietnaja supolnaść ubačyła sapraŭdnuju karcinu. I prymajuć roznyja namahańni dla chavańnia iściny. A ŭsio astatniaje ŭžo druhasnaje.

Ja nie razumieju takoha kštałtu vykazvańni. Mahu tolki skazać, što ŭ mianie nie było žadańnia niejak utryravać sytuacyju. Ja b navat skazaŭ, što nam nie ŭdałosia šmat čaho vyvučyć i pakazać. Moj raptoŭny aryšt usie daśledavańni ŭ hetym kirunku pierarvaŭ, i ciapier ich nichto nie pravodzić. Kali arhanizoŭvaŭ Homielski dziaržaŭny medycynski instytut, ja nia staviŭ zadačy znajści radyjacyjna‑abumoŭlenyja efekty ŭ Homielskaj vobłaści. Staviłasia zadača vyśvietlić, ci isnuje ŭpłyŭ radyjeaktyŭnych elementaŭnajbolš šyroka raspaŭsiudžanaha elementu Cs‑137 na žyćciova važnyja orhany i systemy arhanizmu pry ich traplańni ŭ arhanizm. I vyvučałasia realnaja sytuacyja — spažyvańnie praduktaŭ charčavańnia, jakija ŭtrymlivajuć hetyja radyjenuklidy.

Jašče ŭ 1993 hodzie ŭ svaim liście ŭ Saviet Ministraŭ Respubliki Biełarusi ja padavaŭ vyniki navukovych daśledavańjaŭ, praviedzienych u našym instytucie. Tady demahrafičnaja sytuacyja nie nadavała aptymizmu, choć i była nie tak trahičnaja, jak ciapier (naradžalnaść u 1993 hodzie składała 11,3%, a śmiarotnaść —12,9%). Za hety list ja padvierhsia krytycy z boku mnohich aficyjnych asob, mnie kazali, navošta vy leziecie nie ŭ svaju spravu, zajmajciesia lepiej padrychtoŭkaj lekaraŭ. I što, sytuacyja z zdaroŭjem ludziej palepšyłasia za hety čas? Nie, nie palepšyłasia, u 2003 hodzie naradžalnaść i śmiarotnaść składali ŭžo 9,0% i 14,5%. Adbyłosia rezkaje paharšeńnie sytuacyi.

Kali vy zhodnyja žyć z tym, što ŭ krainie takaja śmiarotnaść i takaja naradžalnaść, adbyvajecca niaŭchilny rost bahata jakich zachvorvańniaŭ, u pryvatnaści, sardečna‑sasudzistych i ankalahičnych, tady ŭ vašych vačach ja sieju paniku, utryruju sytuacyju. Niaŭžo možna spakojna hladzieć na toje, što ŭ Homielskaj vobłaści ŭ 2003 hodzie z 13661 narodžanych dziaciej u 1304 znojdzienyja pryrodžanyja paroki raźvićcia i anamalii? Možna pryvodzić jašče bahata aficyjnych statystyčnych źviestak.

Pra abjektyŭnaść našych daśledavańniaŭ śviedčyć i toje, što asnoŭnyja navukovyja pracy, apublikavanyja nami, cytujuć u svaich padručnikach našyja kalehi z zachodnich centraŭ, a taksama toje, što jany vychodzili pad hryfam Ministerstva achovy zdaroŭja i z udziełam jaho členaŭ.

1. Admoŭnaje staŭleńnie ŭ mianie da hetaj spravazdačy. Ja pra heta ŭžo šmat razoŭ kazaŭ. Jana nie adlustroŭvaje sapraŭdnaj sytuacyi z zdaroŭjem ludziej, jakija žyvuć na terytoryi, paciarpiełaj ad Čarnobylskaj katastrofy. A paciarpieła, na moj pohlad, usia Biełaruś, bo nasielnictva spažyvała i spažyvaje ŭ ježu pradukty. jakija ŭtrymlivajuć radyjeaktyŭnyja elementy, nehatyŭna ŭpłyvajuć na zdaroŭje.

Ja na praciahu 10 hadoŭ byŭ śviedkam taho, jak pastupova paciarpiełaje nasielnictva stračvała pravy na abaronu svajho zdaroŭja, jak roznaha kštałtu dziejańniami sprabavali asłabić hramadzki rezanans ad Čarnobylskaj katastrofy. I spravazdača AAN 2006 hodu tamu śviedčańnie. Pavodle zadumy jaje stvaralnikaŭ, jana musiła była pastavić kropku ŭ čarnobylskaj prablemie. U adnym starym filmie adzin hieroj kaža druhomu: nie było hetaha, nie było i ŭsio! Voś tak i tut. Jak ja mahu pahadzicca z tym, što ŭ hetaj spravazdačy čyrvonaj nitkaj prachodzić dumka pra toje, što ludzi, jakija žyvuć na zabrudžanaj terytoryi, źjaŭlajucca utrymancami, darmajedami i ałkaholikami, vyznačajucca połavaj rasbeščanaściu. Voś taki dyjahnaz pastavili składalniki hetaj spravazdačy achviaram Čarnobylu. Jany nia ŭbačyli vielizarnaj zachvorvalnaści i śmiarotnaści nasielnictva, jany ŭbačyli toje, što chacieli bačyć.

2. U mianie niama inšaha mierkavańnia pa hetym pytańni. Ja —lekar, maja zadača abaraniać zdaroŭje ludziej.

3. Ja nie zajmajusia prahnozami, nie rablu dapuščeńniaŭ, tamu nijak nie mahu adkazać na Vaša pytańnie. Składalniki spravazdačy niasuć adkaznaść za toje, što napisali.

4. Pobač ź lačeńniem, treba nadavać vielizarnuju ŭvahu prafilaktycy raźvićcia zachvorvańniaŭ. Radyjeaktyŭnyja elementy — pryčyna parušeńniaŭ žyćciova važnych pracesaŭ i zachvorvańniaŭ. Značyć, treba rabić usio mahčymaje, kab radyjeaktyŭnyja elementy ŭ arhanizm čałavieka nie traplali.

5. Ja nie admysłoŭca ŭ halinie jadravaj enerhietyki, tym bolš u ekanomicy, i nie mahu vyznačyć metazhodnaść budaŭnictva atamnaj elektrastancyi ŭ Biełarusi. Ja — doktar, jaki vyvučaje nastupstvy ŭździejańnia hetaj samaj enerhietyki na zdaroŭje ludziej. Kali mnie kažuć, što jość technalohii atrymańnia atamnaj enerhii, jakija nie pryvodziać da zabrudžvańnia vakolnaha asiarodździa radyjeaktyŭnymi elementami, ja nia vieru. Bo tak kazali i raniej, ale zdaryłasia Čarnobylskaja katastrofa, pryadčyniłasia zasłona sakretnaści i my daviedalisia, što byli zarehistravanyja šmatrazovyja vydzialeńni radyjeaktyŭnych elementaŭ u vakolnaje asiarodździe na inšych atamnych stancyjach. Navat u interviju, jakoje ja davaŭ ruskamu pradstaŭnictvu radyje Bi‑Bi‑Si viasnoj 2006 hodu, napiaredadni majho adjezdu ŭ Francyju, supolna z spadarom Haharynskim — namieśnikam dyrektara «Kurčataŭskaha centru», z vusnaŭ apošniaha prahučała fraza «ciapier našyja stancyi bolš nadziejnyja». Naprošvajecca pytańnie: a staryja kudy padzieniecie? Bo heta ž zaŭsiodnaja krynica niebiaśpieki, uklučna z prablemaj utylizacyi radyjeaktyŭnych adkidaŭ.

I dzie harantyja, što novyja technalohii atrymańnia jadravaj enerhii buduć biaśpiečnymi dla vakolnaha asiarodździa i čałavieka?

Na padstavie vynikaŭ navukovych daśledavańniaŭ, praviedzienych ciaham 1990‑1999 hadoŭ kalektyvam Homielskaha dziaržaŭnaha medycynskaha instytutu, možna abhruntavana śćviardžać, što praniknieńnie radyjenuklidaŭ Cs‑137 u arhanizm čałavieka pryvodzić da parušeńnia jaho žyćciadzjnaści, vyklikaje, u zaležnaści ad dozy, uźniknieńnie ciažkich zachvorvańniaŭ, jakija nia redka zakančvajucca śmiarciami. Tamu ŭ arhanizm čałavieka jany pranikać nie pavinnyja. Voś moj adkaz.

U svoj čas, u nas była realnaja prapanova abjavić Respubliku Biełaruś zonaj ekalahičnaha biedstva i abaviazać suśvietnuju supolnaść akazvać pastajannuju dapamohu paciarpiełamu nasielnictvu. Na žal, z‑za niepaśladoŭnych dziejańniaŭ šerahu adkaznych asob u pieršyja hady paśla Čarnobylskaj trahiedyi, my pryjšli da taho, da čaho pryjšli. Kali nie ličyć niekalki dziasiatkaŭ asacyjacyj i dabračynnych hramadzkich arhanizacyj, bolš niama ad kaho čakać dapamohi.

I hetaksama, jak i 20 hadoŭ tamu, staić prablema spažyvańnia «čystych» praduktaŭ, jakija nie ŭtrymlivajuć radyjenuklidaŭ Cs‑137 i Sr‑90. Na moj pohlad, heta najvažniejšaja prablema, jakoj pavinny być padparadkavanyja mnohija humanitarnyja i sacyjalnyja prahramy.

6. Ciapier ja žyvu ŭ Francyi, zajmajusia navukovymi raspracoŭkami ŭ halinie radyjacyjnaha ŭździejańnia na arhanizm čałavieka. Maja siamja ciapier miž niebam i ziamloj. Bahata pytańniaŭ, jakija ŭvadnačas vyrašyć nie atrymlivajecca.

U svoj čas my žyli ŭ adnoj krainie i ŭsio jejnyja prablemy adbivalisia na našym žyćci. Ciapier ja nia baču metazhodnaści ŭ tym, kab vystaŭlać niejkija tam patrabavańni. Niesumnienna, što ad Čarnobylskaj katastrofy bolš za ŭsio paciarpieła Respublika Biełaruś.
Ja nie vałodaju, na žal, navukovaj infarmacyjaj pa hetym pytańni, kab rabić niejkija vysnovy.

Ja ŭžo adkazvaŭ na hetaje pytańnie.

1. Na terytoryi, zabrudžanaj radyjenuklidami Cs-137 i Sr-90, na moj pohlad, možna ažyćciaŭlać lubyja vidy dziejnaści, aproč sielskahaspadarčaj, źviazanaj z atrymańniem praduktaŭ charčavańnia i kormu dla žyvioły.

Radyjenuklidy nie pavinny pastupać u arhanizm čałavieka u luboj kolkaści, heta krajnie niebiaśpiečna dla zdaroŭja.

2. Na moj pohlad, nia stanie, jašče bolš uźniknie prablem.

Ja nie mahu ničoha pra heta skazać. Vybar prezydenta Francyi -- heta prerahatyva francuzaŭ.

Ja b taksama chacieŭ heta viedać, bo, na majo hłybokaje ździŭleńnie, ja nie sustrakaŭ u navukovych vydańniach Respubliki Biełaruś u ciapierašni čas surjoznych publikacyj pa prablemach Čarnobylskaj katastrofy.

Praz 20 hadoŭ paśla Čarnobylskaj katastrofy źjaŭlajucca novyja i novyja śviedčańni pra toje, što adbyvałasia ŭ pieršyja dni paśla avaryi na terytoryi byłoha SSSR. Ja nie mahu dać acenku hetym źviestkam, pakolki luboje vykazvańnie pavinna mieć realnaje paćvierdžańnie.

Na žal, infarmacyjaj pra radyjacyjnaje zabrudžvańnie ukazanych rajonaŭ ja nie vałodaju.

Dla taho, kab daskanała vałodać zamiežnaj movaj nieabchodna jaho doŭhi čas vyvučać i pastajanna ŭdaskanalvacca. U mianie da hetaha byŭ dastatkovy zapas viedaŭ u francuzkaj movie, adnak jon nie dazvalaŭ mnie pravodzić intensiŭnyja kantakty z maimi kalehami. Paśla hadavoha znachodžańnia ŭ Francyi ŭ mianie bolš niama prablem z hetym.

2. Niesumnienna, u mianie skłalisia dobryja prafesijnyja kantakty z maimi francuzkimi kaleahmi, śviedčańniem hetamu našy supolnyja publikacyi.

U mianie niama schilnaści da žyćcia za miežami majoj Radzimy. Ja vielmi ciažka adaptujusia da novych umovaŭ majho isnavańnia.

Klermon‑Feran — pieršy z 15 haradoŭ Francyi, jakija nadali mnie zvańnie «Hanarovy hramadzianin horadu». Meryja horadu zaprasiła mianie, a rehijanalnaja rada vyłučyła mnie hadavuju stypendyju. Horad hety ja dastatkova dobra viedaju, byŭ u im nie adnojčy. Tut u mianie było niekalki starych siabroŭ. adnak usio istotna źmianiłasia, u tym liku i skład meryi, bo prajšło 15 hadoŭ z času majho piešaha vizytu.

Zaprašeńnie meryi ja pryniaŭ z ulikam sytuacyi, jakaja skłałasia na toj čas.

U peryjad pracy rektaram Homielskaha dziaržaŭnaha medycynskaha instytutu ŭ 1990‑1999 hady ja pa sumiaščalnictvie ŭznačalvaŭ katedru patalohii, jakaja źjaŭlałasia bazaj navukovych daśledavańniaŭ pa vyvučeńni ŭpłyvu inkarparavanych radyjenuklidaŭ Cs‑137 na arhanizm čałavieka. Na katedry prajšli padrychtoŭku ŭ aśpirantury mnohija specyjalisty instytutu. U Specyjalizavanych navukovych Savietach hałaŭnych medycynskich VNU Maskvy, a taksama Biełarusi, byli abaronienyja 19 dysertacyj pa hetaj prablemie. Tak što heta była nia hrupa, a navukovaja škoła radyjepatalohii, jakuju aficyjna pryznali ŭ časie apošnich abaron dysertacyj maich vučniaŭ u Maskvie, za niekalki tydniaŭ da majho aryštu.

Byŭ pakazany nehatyŭny ŭpłyŭ inkarparavanych rydyjenuklidaŭ Cs‑137 na žyćciova važnyja orhany i systemy. Asablivaje miesca ŭ hetych daśledavańniach zajmali dośledyi, źviazanyja z upłyvam radyjaceziju na stan sardečnaj dziejnaści ŭ dziaciej. Udałosia vyjavić zaležnaść miž častatoj parušeńnia pravadzimaści elektryčnaha impulsu i kolkaściu radyjenuklidaŭ Cs‑137 u arhaniźmie. Analizavalisia vyniki kliničnych nazirańniaŭ, marfalahičnych, elektrafizijalahičnych i labaratornych dośledaŭ, a taksama eksperymentaŭ na labaratornych žyviołach. Ramki kanferencyi nie dazvalajuć mnie padrabiazna raskazać pra toje, što ŭdałosia pakazać. My šmat paśpieli zrabić. Ja ŭžo pryvodziŭ śpis tych knih, u jakich adlustravanyja našyja navukovyja raspracoŭki.

Lepš kab nie było taho, što vy miarkujecie. Ja nehatyŭna staŭlusia da lubych kantaktaŭ z radyjeaktyŭnymi elementami. Adnošu ich da čyńnikaŭ pavyšanaj niebiaśpieki, hetym i abumoŭlenaja maja pazycyja. Čałaviek nie pavinien kantaktavać z dadzienymi ahientami. Patrebny pavyšany kantrol što da vykarystańnia i ŭtylizacyi dadzienych elementaŭ.

Pytańnie zabrudžvańnia radyjeaktyŭnymi elementami terytoryj, addalenych ad epicentru Čarnobylskaj stancyi, vielmi cikavaje. Ja ŭžo zhadvaŭ pra toje, što terytoryja Biełarusi zadoŭha da Čarnobylskaj katastrofy była zabrudžanaja radyjenuklidami Cs‑137. U vyšejpaznačanaj knizie «Hłobalnyje vypadienija Cs‑137 i čiełoviek», jakaja vyjšła ŭ 1974 hodzie, akurat i padajecca tak zvanaja «małočnaja mapa» zabrudžvańnia terytoryj rajonaŭ Homielskaj i Bieraściejskaj abłaściej, u tym liku Stolina i Pinska. Mapa, padadzienaja ŭ hetaj knizie 1974 hodu. nadziva padobnaja na mapu, apublikavanuju paśla Čarnobylskich padziej 1986 hodu

Ja nie mahu ničoha skazać pra krynicu radyjacyi na hetych terytoryjach. U BSSR było šmat tajamnic, tajamnicaj zastajecca i pryčyna radyjacyjnaha zabrudžvańnia terytoryj našaj krainy da Čarnobylskaj katastrofy. Ale toje, što hetyja rydyjeaktyŭnyja zabrudžvańni nehatyŭna ŭździejničali na zdaroŭje ludziej, u mianie sumnievaŭ niama.

Radyjeaktyŭnyja elementy Cs‑137 parušajuć enerhietyčnyja pracesy ŭ orhanach, jakija intensiŭna funkcyjanujuć, da jakich, u pieršuju čarhu, adnosicca j serca. My vyvučali heta nia tolki ŭ čałavieka. ale i ŭ eksperymentach na labaratornych žyviołach. Žyvioły ž ničoha nia viedajuć pra Čarnobylskuju katastrofu, tamu rehistravanyja źmieny z boku struktury i funkcyi kletak serca, hetaksama jak i inšych orhanaŭ, pry inkarparacyi Cs‑137, abjektyŭnyja.

Chacia ja nie vyklučaju taho, što psychalahičnaje ŭździejańnie radyjektyŭnaha čyńnika na čałaviečy arhanizm isnuje, naprykład, u toj sytuacyi, kali pačnuć budavać atamnuju elektrastancyju. Voś tady heta budzie pierš za ŭsio psychalahičnaje ŭździejańnie.

Nam udałosia pakazać, što inkarparacyja radyjenuklidaŭ Cs‑137 u arhanizm čałavieka pryvodzić da ŭźniknieńnia kataraktaŭ. I heta ŭ dziaciej! Viaŭlenaja zaležnaść miž častatoj kataraktaŭ i kolkaściu radyjenuklidaŭ Cs‑137 u arhaniźmie. Pry źmianšeńni ŭtrymańnia radyjenuklidaŭ Cs‑137 u arhaniźmie dziaciej častata kataraktaŭ źmienšyłasia. Infarmacyja pra heta źmiaščajecca ŭ vyšejpaznačanych knihach i artykułach.

* * *

Jury Bandažeŭski naradziŭsia ŭ 1957 h. u pasiołku Raduń Voranaŭskaha rajona Haradzienskaj vobł.

Skončyŭ Haradzienski dziaržaŭny medycynski universytet. Doktar medycynskich navuk, prafesar, člen‑karespandent Biełaruskaj akademii medycynskich navuk, akademik Biełaruskaj inžynernaj akademii, pravadziejny siabra Ńju‑Jorkskaj akademii navuk, hanarovy akademik Polskaj akademii navuk.

Z 1990 h. pracavaŭ rektaram Homielskaha dziaržaŭnaha medycynskaha instytuta. Aŭtar bolš za 250 navukovych pracaŭ, u tym liku i na temu ŭpłyvu na zdaroŭje h. zv. «małych dozaŭ» radyjacyi, aŭtar niekalkich vynachodnictvaŭ. Laŭreat mnohich premij.

U lipieni 1999 h. byŭ aryštavany, a ŭ červieni 2001 h. asudžany na vosiem hadoŭ pazbaŭleńnia voli — Vajennaja kalehija Viarchoŭnaha Sudu pryznała jaho vinavatym u chabary. «Mižnarodnaja amnistyja» dy inšyja pravaabarončyja arhanizacyi pryznali jaho viaźniem sumleńnia, pakolki byli pierakananyja, što Bandažeŭskaha asudzili za krytyku staŭleńnia kiraŭnictva Biełarusi da prablemaŭ Čarnobylu.

Z 2006 h. žyvie ŭ Francyi, u horadzie Klermon-Feran.