Navukova‑metadyčnaja (zd)rada ŭ Horadni
Voś tak, haradziency. Rabočyja, taksisty, studenty, intelihienty i ŭniviersiteckija prafiesary‑historyki (apošnija asabliva). Praz dva‑try hady nia budzie našaj Horadni i nia budzie nam čym hanarycca.
19 krasavika 2007 hoda Biełaruskaja respublikanskaja navukova‑mietadyčnaja rada pa pytańniach historyka‑kulturnaj spadčyny pry Ministerstvie kultury faktyčna adobryła razbureńnie značnaj častki histaryčnaha centra Hrodna.
Pačniem, jak havorycca, z pačatku.
Paśla hrandyjoznych ziemlanych rabot na Savieckaj płoščy, jakija charaktaryzavalisia złačynnym źniščeńniem archieałahičnych słajoŭ i histaryčnaha vobliku płoščy, i pad čas razbureńnia kvartała damoŭ pa vuł. Horkaha i adčajnaha zmahańnia za zachavańnie budynka «Haračy chleb» u Novym śviecie, tyja, chto sprabavaŭ hetyja budynki zachavać, vyrašyli źviarnucca ŭ Minsk z prośbaj pravieści ŭ Hrodnie Biełaruskuju respublikanskuju navukova‑mietadyčnuju radu pa pytańniach historyka‑kulturnaj spadčyny. Na toje, što minskaja rada, jakaja pa‑sutnaści źjaŭlajecca najvyšejšaj instancyjaj u spravie achovy pomnikaŭ u našaj Biełarusi, skaža ŭ spravie razbureńnia Hrodna svajo važkaje słova, šmat u kaho byli vialikija spadzvańni, mienavita tamu haradziency i minčuki pačali pisać u Minsk u ministerstva kultury z prośbaj hetuju radu inicyjavać.
U kancy žniŭnia 2006 hoda zacikaŭlenyja minčuki i haradziency atrymali ad namieśnika ministra kultury RB Hrydziuški list, u jakim čornym pa biełamu było napisana nastupnaje:
«Pytańni vykanańnia restaŭracyjna‑adnaŭlenčych u miežach histaryčnaha centra h. Hrodna, realizacyja jakich moža pryvieści da istotnaha źmianieńnia miateryjalnaj historyka‑kulturnaj kaštoŭnaści, płanujecca vynieści na razhlad Biełaruskaj respublikanskaj navukova‑mietadyčnaj rady pa pytańniach historyka‑kulturnaj spadčyny pry Ministerstvie kultury ŭ paradku, vyznačanym Savietam ministraŭ RB. Aficyjnyja zaprašeńni zacikaŭlenym buduć nakiravany dadatkova z vyznačeńniem terminaŭ i času praviadzieńnia pasiedžańnia.»
Takim čynam i minčuki i haradziency dobrasumlenna čakali radu, čakali zaprašeńniaŭ na jaje da samaj viasny.
Paviedamleńnie ab tym, što rada budzie, pryjšło niečakana i trecimi kanałami. Nijakich zaprašeńniaŭ nichto z tych, chto hetuju radu inicyjavaŭ, nie atrymaŭ. Da apošniaha navat nie było viadoma, dzie hetaja rada maje adbycca, kali jana budzie prachodzić i ci kaho z hramadskaści na jaje naohuł puściać.
Tak prajšła noč z 18 na 19 krasavika.
Ranicaj 19 krasavika ŭ čaćvier členy rady pajechali na ekskursiju pa horadzie Hrodna. Siarod členaŭ rady byli — Abłamski (staršynia departamienta pa achovie pomnikaŭ pry minkulcie RB), Ihar Čarniaŭski (namieśnik staršyni), Sardaraŭ (architektar z BNTU, adzin z najbujniejšych u Biełarusi śpiecyjalistaŭ pa mostach), Łakotka (historyk architektury, aŭtar šmatlikich cikavych manahrafij), hałoŭny architektar Miensku, archieołah ź Instytuta historyi NANB Laŭko i jašče niekalki asobaŭ. Kiruje radaj namieśnik minstra kultury užo cytavany nami Hrydziuška.
Ekskursija prachodziła aryhinalna, pakolki za joj hnalisia na taksi pradstaŭniki hrodzienskaj hramadskaści i t‑va «Etna» ŭ nadziei pahavaryć z členami rady da pačatku pasiedžańnia. Sp. Macko, što kuryruje achovu pomnikaŭ u haradzienskim harvykankamie, ubačyŭšy pradstaŭnikoŭ tavarystva «Etna», źmianiłasia na tvary i chutčej zahaniała radaŭcaŭ u mikraaŭtobus.
Kali ž narešcie pradstaŭniki hramadskaści zmahli dahnać radu, sp. Hrydziuška zrabiŭ vyhlad, što byŭ strašna ŭražany, ubačyŭšy Paŭła Karalova, staršyniu tavarystva «Etna», chacia i viedaŭ, što siabry tavarystva «Etna» na radu ŭ Hrodna pryjeduć. Sp. Ihar Čarniaŭski rabiŭ vyhlad, što ŭvohule nikoha sa svaich znajomych etnaŭcaŭ nie bačyć, hladzieŭ praź ich, jak praz pustoje miesca.
Vyjšaŭšy na Savieckuju płošču členy rady byli prosta ŭražanyja. Architektar z BNTU Sardaraŭ skazaŭ: «Da, durnoj primier zarazicielen». Sp. Čarniaŭski dadaŭ: «Horadni bolš niama, bo kali ja pryjazdžaju ŭ Paryž, ja chaču bačyć Paryž, a zaraz, pryjazdžajučy ŭ Horadniu, ja baču płošču niezaležnaści ŭ Miensku».
Ale heta byli słovy nie dla publiki i tym bolš nie dla presy. Na samoj Radzie pačałosia što kolviek inšaje.
Pa zakančeńni ekskursii rada rušyła ŭ harvykankam, dzie jaje ŭžo čakali mer, architektary Kacynel, Zacharčuk i niekatoryja inšyja. Pieršy namieśnik mera Kunaš byŭ vielmi ŭzrušany, ubačyŭšy pradstaŭnikoŭ tavarystva «Etna» i chacieŭ ich vyhnać z samaha pačatku, adnak paśla jaho razmovy na kalidory z namieśnikam ministra Hrydziuškam im było dazvolena zastacca.
Rada pačałasia z taho, što namieśnik ministra kultury Biełarusi sp. Hrydziuška skazaŭ:
«Tut javiliś niekotoryje priedstavitieli obŝiestviennosti i oni niečto chotiat nam skazať, nu tak dadim im słovo, a pośle v rabočiem poriadkie, isklučitielno v sostavie rady i zaintieriesovannych lic prodołžim naši zasiedanija.»
Apošnija jaho słovy prahučali namiokam, što pradstaŭniki hramadskaści na ŭsioj radzie prysutničać nie buduć.
I kali kiraŭnik tavarystva «Etna» Pavieł Karaloŭ paprasiŭ namieśnika ministra dazvolić pradstaŭnikam hramadskaści prysutničać na ŭsim pasiedžańni Rady, pakolki hetaja rada była inicyjavana mienavita hramadskaściu i pravodzicca dziakujučy hramadskaści, sp. Hrydziuška zajaviŭ, što tav. Karaloŭ pamylajecca, pakolki hetaja rada — heta zusim nie taja rada, jakuju inicyjavała hramadskaść. Hetaja rada vyrašaje rabočyja pytańni i pravodzicca płanava, tamu pradstaŭniki hramadskaści da jaje nijakaha dačynieńnia nie majuć.
Paśla kala 5 chvilin było dadziena adnamu z pradstaŭnikoŭ hramadskaści vykazać svaje zaściarohi nakont taho, što začynieńnie Staroha mosta pryviadzie da transpartnaha kałapsu ŭ centry Hrodna i što nieabchodna spačatku pabudavać małoje transpartnaje kalco vakoł histaryčnaha centra. Pradstaŭniki rady šmatznačna ŭ hety čas maŭčali.
Pa zakančeńni vystupleńnia situacyju davoli karektna pasprabavaŭ patłumačyć mer horada Hrodna Alaksandr Antonienka, za što jamu vialikaje dziakuj, adnak jon byŭ faktyčna pierarvany Hrydziuškam, jaki skazaŭ, što jany heta pytańnie ŭžo abmierkavali i na hetym jaho abmierkavańnie skončać.
Takim čynam samaje važnaje na siońniašni dzień pytańnie ab etapnaści rekanstrukcyi centra Hrodna i nieabchodnaści začynieńnia Staroha mosta ci pabudovy Novaha mosta abmiarkoŭvałasia na radzie čysta farmalna i nie bolš 10 chvilin.
Paśla čaho sp. Hrydziuška, usio tak‑ža pierad saboj hledziačy, skazaŭ:
«A tiepieŕ do śvidanija.»
Pradstaŭniki haradzienskaj i mienskaj hramadskaści byli faktyčna vyhnanyja z pasiedžańnia navukova‑mietadyčnaj rady, jakuju jany samyja inicyjavali bolš paŭhoda tamu nazad.
Kali jany pakidali zału pasiedžańniaŭ, pierapužanaja žurnalistka hrodzienskaha telebačańnia ŭschapiłasia ź miesca i skazała:
«Skažycie, a mnie možna zastacca?» Sp. Hrydziuška adkazaŭ joj: «Možna, možna,» — i dadaŭ hučna‑supakojvajuča: «Heta naš dziaržaŭny Pieršy kanał».
Pieršym pytańniem abmiarkoŭvaŭsia novy śpis histaryčnych pomnikaŭ našaha horada. Sp. Macko vystupiła ź infarmacyjaj pa śpisu. Nahadvajem, što jašče ŭ 1986 hodzie Saviet ministraŭ BSSR zarehistravaŭ histaryčny centr Hrodna jak adzin sucelny pomnik kultury. Tak jość dasiul, ale niekatoryja damy ŭniesieny ŭ śpis pomnikaŭ jašče i asobna i achoŭvajucca asabliva.
Da jaje dakładu było zroblena dźvie zaŭvahi. Pieršaja: čamu prapanavanyja pomniki nie majuć nijakaha navukovaha apisańnia, čamu niama na ich hruntoŭnych daviedak, fotazdymkaŭ. Jana adkazała, što jość navukovyja pašparty i što praca pa apisańniu i vyvučeńniu novych pomnikaŭ viadziecca ahromnistaja. Druhaja: kali raptam niejki budynak nie ŭniesieny ŭ śpis pomnikaŭ asobna, ale znachodzicca ŭ histaryčnym centry i jaho chočuć źnieści, jak hetaja pracedura budzie ažyćciaŭlacca. Sp. Macko zajaviła, što ŭsio robicca narmalna ŭ takich vypadkach i što haradskoje načalstva viedaje praviły hulni i ŭsio robić zakonna. U jakim paradku heta robicca i pa jakich praviłach hulaje sp. Macko my viedajem paśla znosu doma «Haračy Chleb», historyi z razvaročvańniem mohiłak u pažarnaj častcy i vykapanych zimoj biez usialakaha archieałahičnaha nahladu jamaŭ pa Haradničanskaj i Maładziožnaj. Śpis byŭ pryniaty adnahałosna.
Pa druhomu pytańniu dakładaŭ Hramadzianprajekt. Sp. Taranienka, architektar z Hramadzianprajektu pačaŭ svoj dakład. Ahučanaja im prapanova kinie ŭ pot kožnaha haradzienca, jaki bolš‑mienš viedaje i lubić svoj horad. Jon prapanavaŭ źnieści ahromnistuju častku staroj Horadni pamiž vulicami Horkaha — Astroŭskaha — Dziaržynskaha — 17 vieraśnia — Mickieviča, faktyčna ŭvieś haradzienski Novy śviet, i zabudavać hety rajon novymi budynkami troch‑piacipaviarchovaj vyšyni. Prapanoŭvajecca pakinuć litaralna kala 20% histaryčnych budynkaŭ hetaha kvartału, reštu zabudavać damami dla novych biełarusaŭ (a moža i novych ruskich) nakštałt taho, što budujecca nasuprać aŭtavakzała.
Paśla zakančeńnia vystupu Taranienki jaho dakład byŭ paddadzieny krytycy členami rady za niehruntoŭnaść i niedakładnaść (krytykavaŭ najpierš hałoŭny architektar horada Minska). Paśla vystupiŭ znakamity biełaruski historyk nacianalnaj architektury Łakotka, jaki adznačyŭ, što luby histaryčny centr — heta nie tolki kamiennyja kvartały ŭ centry, ale i kamienna‑draŭlanyja kvartały bližej da haradskoj miažy, i ich źniščeńnie abiadnić horad na cełuju epochu. Skłałasia ŭražańnie, što členaŭ rady posta nichto nie vaziŭ u rajon Novaha śvietu i nie pakazvaŭ im vulicy Mickieviča i 17 vieraśnia. Bo jaki tałkovy architektar dy tym bolš historyk architektury pahodzicca naprykład na znos kvartału damoŭ pa vulicy Horkaha pamiž vulicami 17 vieraśnia i Mickieviča.
Varta taksama adznačyć, što pa chodu vystupleńniaŭ členami rady vykazvałasia šmat vartych zaŭvahaŭ, naprykład, što nielha fasady damoŭ u Hrodnie vymazvać akryłkaj i rabić z našaha horada jaše adno štučnaje Trajeckaje pradmieście. Adnak kali dachodziła da hałasavańnia rada ŭsio adno hałasavała «za» prapanovy ŭładaŭ.
Nastupnaje, treciaje, pytańnie rady hučała jak sprava azdaraŭleńnia histaryčnaha kvartała pa vuł. Telmana, Kirava, Haradničanskaja, Kalučynskaja i jaki pierasiakajecca vulicaj Uryckaha (treba Załatarskaj). Dakładaŭ hałoŭny architektar Hrodna Anisimaŭ.
Sp. Anisimaŭ najpierš padziakavaŭ radzie, što taja dazvoliła źnieści budynak pa Uryckaha 21/23 (dom 23 źniesieny litaralna tydzień tamu, dom 21 budzie źniesieny praz tydzień‑dva) i adznačyŭ, što na vyzvalenuju ziamlu ŭžo jość pakupniki ź Miensku, zacikavilisia joju i «rośsijskije riebiata». Dalej sp. Anisimaŭ paprasiŭ Radu dazvolić jamu dalej źnieści nastupnyja budynki ŭ hetym kvartale:
Uryckaha 5, Uryckaha 15, Uryckaha 12, Haradničanskaja 23 i niekalki inšych. Mabyć i na hetyja placovački ŭžo zahladajucca našy rasijskija braty‑riebiata.
Na zaŭvahi minčukoŭ‑architektaraŭ, što nielha zabudoŭvać usie dzirki pamiž damami, bo heta budzie i nieestetyčna i nieracyjanalna (likvidujucca šansy zrabić parkoŭki), haradziency pahadžalisia, machali hałovami, ale jasna, što rabić ničoha nie źbiralisia.
Rada prachodziła svabodna, pytańni losu cełych kvartałaŭ histaryčnaj zabudovy horada zajmali nia bolš 15‑20 chvilin. Členy Rady raskazvali ab svaich pajezdkach u Strasburh, Fłarencyju i žartavali. Asabliva śmiešna pažartavaŭ sp. Hrydziuška, adnačyŭšy, što «razborka» histaryčnaha budynka, heta zusim nie jaho znos, heta roznyja rečy.
Paśla troch hałoŭnych pačalisia dadatkovyja pytańni. Pieršaje — ab rekanstrukcyi pałaca lasnoha adminstratara, kampleksa budynkaŭ, viadomych haradziencam jak anatamička miedycynskaha fakulteta nasuprać «Rambyttechiniki». U hetym tyzienhaŭzaŭskim budynku kanca XVIII st. ź siareziny XIX st. mieściłasia pravasłaŭnaje viedamstva i siońnia jaho hetamu viedamstvu iznoŭ pieradajuć. Dakładała dziaŭčyna‑architektar pa proźviščy Ščasnaja, jakaja skazała, što pavodle jaje daśledavańniaŭ pravy flihiel pałaca ŭ jakim była raniej karetnaja i kaniušnia, u vielmi drennym stanie, avaryjny, tamu jaho treba «rekanstrujavać» vybudavaŭšy ŭ jaho centry carkoŭku na 500 čałaviek. Akazałasia, što haradzienski architektar Žučko prapanoŭvaŭ radzie jašče kolki miesiacaŭ tamu prosta źnieści hety flihiel 18 stahodździa, na što rada nie pahadziłasia. Zaraz pad vyhladam rekanstrukcyi Rada sankcyjanavała «razborku» bolšaj častki hetaha flihiela. Pad kaniec abmierkavańnia pytańnia sp. Čarniaŭski kinuŭ frazu, što na prajekcie «rekanstrukcyi» flihiela ŭžo staić błahasłavienny podpis haradzienskaha ŭładyki, što nadta važna ŭ pravasłaŭi i tamu sprava vyrašana.
Asabliva šakiravała nastupnaje pytańnie. Haradzienskaje načalstva razam z architektarami padniało spravu «rekanstrukcyi» budynka pa Sacyjalistyčnaj 44, cudoŭnaha madernovaha budynka kanca XIX st. z aptekaj na pieršym paviersie. Rekanstrukcyja była prapanavana standartnaja — znos budynka i pabudova na jaho miescy niečaha addalena padobnaha. Členy rady, što bačyli raniej hety budynak, strašna aburylisia, a paśla… padtrymali prajekt «rekanstrukcyi», zapatrabavaŭšy tolki ŭ budučyni pradastavić jaho bolš detalna.
Asobnaja razmova na Radzie viałasia pra archieałohiju. Členy Rady družna «zakapali» ŭsiu kafiedru etnałohii i etnahrafii haradzienskaha univiersiteta, asabliva adznačajučy zładziejstvy haradzienskaha archieołaha Hienadzia Siamienčuka i nieviadoma čamu jaho žonki, jakija pa słovach sp. Čarniaŭskaha «adpracoŭvajuć hranty ŭ Krakavie, a rodny horad im nie cikavy». Cikava heta, tolki chočacca zapytać sp. Čarniaŭskaha, čamu ŭ krasaviku‑mai minułaha hoda jon ni razu nie pryjechaŭ u Horadniu i zmaharna nie tarmaznuŭ buldoziery sp. Saŭčanki sam, a pasłaŭ kłaścisia pad ich dziaŭčatak i chłapčukoŭ z «Etny»?
Kulminacyjaj Rady staŭ pryjezd i vystupleńnie na joj hubiernatara Uładzimira Saŭčanki. Toj biezapielatyŭna zajaviŭ, što rekanstrukcyja Staroha mosta budzie i zaklikaŭ i Radu i mera Alaksandra Antonienku zrabić usio mahčymaje, kab praces začynieńnia mosta paskoryć. Adnym słovam miahieńka prycisnuŭ. Atrymaŭ ad jaho krychu navat i mer, bo hubiernatar skazaŭ:
«Dzie hetaja apazicyja, dajcie ich mnie. Čaho Antonienka im tut u nohi kłaniaŭsia». Takim čynam Rada adnahałosna adobryła ŭsio, što prapanoŭvałasia haradskimi ŭładami. Maleńkija ahavorački, vykazanyja členami rady pa niekatorych pytańniach, što pavinny trapić u pratakoł pasiedžańnia, ničoha nie mianiajuć. Miechanizm źniščeńnia zapuščany i haradzienskaje budaŭničaje načalstva budzie hulacca z hetymi pratakołami jak zachoča. Naprykład, flihiel pałaca administratara razburać častkova, paśla, pad markaj taho, što pačalisia niejkija niezvarotnyja pracesy ŭ kanstrukcyi budynka i h.d., jaho razvalać kančatkova. U doma pa Sacyjalistyčnaj 44 pakinuć piaredniuju ścienku a potym skažuć, što jana słabaja i jaho razvalać. Taksama spracuje sistema i pa Novamu śvietu. Atrymaŭšy zialonaje śviatło Kacynel i kampanija ŭžo mabyć pačali dumać, jak napoŭnić hetyju terytoryju troch‑piacipaviarchovikami, pafarbavanymi «śniežkaj».
Takim čynam ŭ płanach haradzienskaha načalstva na bližejšyja hady:
‑ źniščeńnie ŭsiaho hetak zvanaha Novaha Śvietu pamiž vulicami Horkaha — Mickieviča — 17 vieraśnia — Dziaržynskaha — Astroŭskaha i zabudova rajona kvartałami damoŭ dla «novych biełarusaŭ».
‑ znos šerahu budynkaŭ i vychałoščvańnie kvartału Telmana — Haradničanskaja — Kalučynskaja — Kirava.
‑ faktyčny znos pravaha flihiela pałaca administratara XVIII stahodździa.
‑ faktyčnaje rujnavańnie (ź idyjockimi ahavoračkami) unikalnaha dla Biełarusi i Horadni budynka ŭ styli madern pa vuł. Sacyjalistyčnaja 44.
Voś tak, haradziency. Rabočyja, taksisty, studenty, intelihienty i ŭniviersiteckija prafiesary‑historyki (apošnija asabliva). Praz dva‑try hady nia budzie našaj Horadni i nia budzie nam čym hanarycca. Ale, atrymoŭvajem toje, na što zasłuhoŭvajem svaim maŭčańniem. Telekanały i presa ichnija, Horadnia i prava lubić hety horad taksama vyklučna ichniaje, prava kazać uhołas taksama ichniaje. Adzinaje, čaho jany nie majuć — heta prava na praŭdu. Hetaja praŭda na baku tych, chto mužna abaraniaŭ naš horad va ŭsie časy, ad kniazia Davyda Haradzienskaha, jaki nie puskaŭ u Horadniu kryžakaŭ, da Michasia Tkačova i Alaksieja Karpiuka, jakija nie davali partyjnym bonzam kančatkova paniščyć Horadniu jašče ŭ 1980‑ch hh. Praŭda na baku tych, chto šanuje i lubić hety horad, i tolki ad nas zaležyć ci vykažam my hetuju svaju praŭdu i zmožam jaje damahčysia.
Žyvie Horadnia!
Pavodle http://harodnia.com/a51.php
Čytajcie taksama tut pra aficyjny pieralik abjektaŭ histaryčnaha centru Horadni