Z HLEDZIŠČA NACYJANALNYCH INTARESAŬ
№ 9 (106) 11 traŭnia 1998 h.
Z hledzišča nacyjanalnych intaresaŭ
Staronku minułaha numaru «NN» my pryśviacili 12-m uhodkam Čarnobylskaj avaryi. Hutarka išła pra toje, što za hetyja 12 hadoŭ na temu Čarnobyla stvorana vialikaje mnostva litaratury, kino, žyvapisu, ale z usiaho hetaha tak i nie paŭstaŭ kulturny kantekst. Čarnobyl nie asieŭ u stereatypach i śviadomaści biełarusaŭ niejkaj adnaznačnaj i ŭsim zrazumiełaj kanstantaj. Kab tak adbyłosia, patrebny čas.
Darečy, i razvał Sajuzu i niezaležnaść ułasnaj krainy taksama jašče nie nabyli dla biełarusaŭ svajho kantekstu. I tut taksama patrebny čas, jaki viadzie adlik čarnobylskich nastupstvaŭ i daśpiavańnia nacyi adnačasova. Heta dzikavata hučyć, ale praź dziesiać ci piaćdziasiat hadoŭ my možam atrymać takoje stanovišča, kali razam z pašyreńniem žyvoj biełaruskaj movy pačnucca hiennyja mutacyi ŭ arhanizmach jaje nośbitaŭ. Prynamsi siońnia niama taho subjektu, jaki b pierałamiŭ hetaje abjektyŭnaje raźvićcio padziejaŭ, hety los nacyi. I adziny spadzieŭ — na toje, što hiennych mutacyjaŭ usio ž nia budzie. A adzinaja niebiaśpieka — u tym, što niejkija abstaviny spyniać hety naš čas — čas niezaležnaści. Tady jak čas mutacyjaŭ, kali ŭžo jany nam nakanavanyja, nia spynić ništo. Słovam, patrebny čas. Na toje, kab praŭda była nia tolki pramoŭlenaja, ale j pačutaja.
Hetuju dumku jašče raz paćviardžaje razumieńnie minułaj vajny, jakoje ŭ nacyjanalnym maštabie zrušyła ź miortvaj kropki tolki siońnia, praź piaćdziasiat hadoŭ. Bo tolki siońnia, va ŭmovach suverennaje krainy, stała mahčymym razhladać tuju vajnu z hledzišča nacyjanalnych intaresaŭ Biełarusi i jaje ludziej, a nia z hledzišča pamierłaje savieckaje imperyi abo marksiscka-leninskaje idealohii.
Nacyjanalnyja biełaruskija intaresy ŭ akupavanaj Biełarusi časoŭ II suśvietnaj vajny. Z takoha hledzišča pieršy abjekt našaj pieraacenki — heta idealahičny stereatyp pra niepahrešnaść savieckaha partyzanskaha ruchu. Inśpiravanaja i kiravanaja z Maskvy, hetaja partyzanka mienš za ŭsio dbała pra biełaruskija nacyjanalnyja intaresy. Rejkavaja vajna nia tolki i, mahčyma, nia stolki padryvała tyły hitleraŭskaje armii, kolki pravakavała fašystaŭ na pomstu, na spaleńnie biełaruskich viosak razam ź mirnymi žycharami. U apošnija hady ŭ presie možna było pračytać źviestki pra toje, što i savieckija partyzany «hrašyli» spaleńniem viosak dy źniščeńniem mirnych žycharoŭ. Hetak my nabližajemsia da vysnovy, jakuju ŭžo zrabili emihracyjnyja historyki — u akupavanaj Biełarusi zmahalisia miž saboju dźvie idealohii — niamiecki fašyzm i rasiejski kamunizm. I reč navat nia ŭ tym, što jany nam byli čužyja, a ŭ tym, što absalutna čužyja dla ich my, biełarusy.
Druhaja tema, jakaja naradziłasia ź pieraasensavańnia vajny, — heta sproby nacyjanalnaha budaŭnictva na akupavanaj biełaruskaj terytoryi. Z šmatlikich uspaminaŭ apošnich hadoŭ my ŭžo viedajem pra šyroka razhornutaje pa ŭsioj krainie biełaruskaje školnictva, jakoje, jak praviła, imknułasia paźbiahać u navučalnym pracesie idealahizacyi — saviecka-stalinskaj, zrazumieła, dy j niamieckaj taksama. Vučylisia pa dasavieckich padručnikach Taraškieviča, Smoliča, Hareckaha. Vyvučali zabaronienyja ŭ BSSR tvory Bahuševiča, Kupały, Bahdanoviča. Prostyja viaskovyja škołki, dzie ź dziećmi havaryli na ichnaj movie, časta rabilisia abjektam napadaŭ savieckich partyzanaŭ. Nastaŭnikaŭ partyzany zabivali.
Zvyčajna, pišučy pra biełaruskich kalabarantaŭ pad niamieckaj akupacyjaj, zhadvajuć nabližanuju da niamieckaha kamandavańnia administracyju, pra Biełaruskuju Krajovuju Abaronu, Sajuz Biełaruskaj Moładzi, biełaruskija hazety, što vychodzili za niamieckija hrošy. Usio hety było antysavieckaje, časta praniamieckaje, ale zaŭsiody i pieradusim — biełaruskaje. Radziej zhadvajuć pra niezaležnickija, h.zn. antyniamieckija i antysavieckija adnačasova arhanizacyi i pra charytatyŭny ruch. Što da školnictva, jakoje ŭ hetym šerahu zajmaje pieršaje miesca, to mienavita jano stałasia najvialikšaj kuźniaj maładziožnaha biełaruskaha padpolla paślavajennych hadoŭ. Tysiačy, a moža j dziasiatki tysiač udzielnikaŭ hetaha niaŭzbrojenaha supracivu, adno za svaje patryjatyčnyja pačućci byli rasstralanyja abo trapili ŭ HUŁAH.
Siońnia pra ŭsio heta pišucca artykuły i knihi, paŭstaje zusim inšy, vielmi składany, ale realistyčny vobraz vajny i akupacyi. Vobraz, jaki paddajecca dakumentalnym pierapravierkam i ad hetaha stanovicca ŭsio bolš abjektyŭnym.
Mienavita dziela abjektyŭnaści my musim znoŭ źviarnucca da časoŭ akupacyi i adkazać na pytańnie: ci vyjaŭlalisia i ŭ čym biełaruskija nacyjanalnyja intaresy ŭ dziejnaści savieckich partyzanskich atradaŭ na terytoryi akupavanaj Biełarusi?
Pryvatnyja vypadki nacyjanalizmu i pryvatnyja nacyjanalnyja inicyjatyvy ŭ asiarodku savieckaj partyzanki (kštałtu atradaŭ imia Kalinoŭskaha abo bajavoha listka pa-biełarusku) nijak nie składajucca ŭ tendencyju. Jany vyklučnyja i tolki padkreślivajuć ahulnaje praviła: savieckaja partyzanka była antybiełaruskaja pavodle svajoj sutnaści, nijak nia mienš antybiełaruskaja za hitleraŭski fašyzm. Ale, kali tak, to jakim čynam my musim razhladać biełaruskuju savieckuju kulturu, jakaja niepadzielna stajała i staić na baku savieckaje partyzanki? Hieraizacyja apošniaj stała pavietram litaratury. Hieraizacyja voraha stała zakonam rodnaje litaratury! Tysiačy piśmieńnikaŭ, jak zrešty i mastakoŭ, muzykaŭ stvaryli nacyjanalny epas savieckaje partyzanki, imknučysia zrabić jaho tojesnym ułasna biełaruskamu nacyjanalnamu epasu. Bolš za toje, vobraz biełarusa byŭ nadoŭha i tryvała pryviazany da vobraza partyzana.
Darečy, kalabaranty na baku fašystaŭ nie stvaryli navat sproby takoha epasu, ja ŭžo nie kažu pra hieraizacyju mužnaha hiermanca, jaki ratuje Eŭropu ad balšavickaha našeścia.
Što ž adbyłosia? Nacyjanalnaja kultura nia tolki adarvałasia ad nacyjanalnych intaresaŭ, ale j apieła intaresy antynacyjanalnyja. Vyklučeńnie skłali piśmieńniki ŭsiesajuznaha maštabu, jakich hety maštab i vyratoŭvaŭ. Urešcie vajenny epas Bykava znachodzicca ŭ tym samym rečyščy, što i «Kachany horad» Justapčyka — pieršy biełaruski epičny tvor pra vajnu, napisany, kali zaŭhodna, na tym baku linii frontu. Praŭda, jak kažuć, pieramahaje. I pieramahaje jana nia tolki savieckuju idealohiju, nia tolki stereatyp savieckaha partyzana-hieroja, ale j biełaruskuju savieckuju kulturu, jakaja ŭstupiła była ź joju, z praŭdaj, u supraćstajańnie. I tut ja zusim blizki da klučavoje vysnovy pra toje, što praŭda pieramahła samu biełaruskuju movu, źniaviečanuju balšavickaj reformaj 33-ha hodu i pastaŭlenuju na słužbu hieraičnamu epasu pra savieckich partyzanaŭ i kalektyvizacyju.
Na bok savieckaj partyzanki, h.zn. suprać nacyjanalnych intaresaŭ ustała ŭsia defarmavanaja biełaruščyna: dziaržaŭnaja idealohija, nacyjanalnaja adukacyja, navuka i kultura. Niedefarmavanaja biełaruščyna: etničnyja tradycyi, svaja histaryjahrafija, skarby našaniŭstva, — usio heta, što vyžyła, apynułasia pa toj bok linii frontu, h.zn. u padpolli abo ŭ emihracyi.
Faktyčna Biełaruś u minułuju vajnu pieražyła padvojnuju akupacyju z boku dźviuch varožych siłaŭ, jakija admaŭlali nam u našych nacyjanalnych intaresach. Savieckaja akupacyja pieramahła i kiravała žyćciom krainy ledźvie nie da apošnich dzion. Siońniašniaja dziaržava imkniecca praciahvać tradycyi savieckaj partyzanki. Heta značyć, što savieckaja akupacyja, jakaja pieramahła niamieckuju ŭ 44-m hodzie, praciahvajecca.
Dziela dokazu dastatkova zhadać, što ŭsio našaje žyćcio dahetul pranizanaje hihanckim pavučyńniem KHB. KHB — heta čysta akupacyjny arhanizm, jaki nikoli nia ŭličvaŭ biełaruskich nacyjanalnych intaresaŭ. Nia dziva, što va ŭsich krainach, jakija vyzvalilisia z-pad savieckaje akupacyi, pieršym čynam vydalałasia mienavita hetaja rakavaja puchlina. Zamiest jaje paŭsiul byli stvoranyja novyja orhany biaśpieki, čyja dziejnaść hruntujecca jakraz na abaronie nacyjanalnych intaresaŭ. I badaj tolki ŭ Biełarusi hetaja puchlina nie vydalałasia. Jana praciahvaje stajać na varcie intaresaŭ imperyi, jakoj niama.
Nichto nia viedaje kolkaści supracoŭnikaŭ KHB, nichto nie patrapić u archivy hetaje arhanizacyi. Miž tym niama ŭ Biełarusi čałavieka — małoha abo darosłaha, prafesara ci sielanina, jaki b uvieś čas nie znachodziŭsia pad pilnym nahladam aśviedamlalnika.
Niekali, daść Boh, usio ž adkryjucca archivy i my mnohaje zrazumiejem, u tym liku i ŭ sučasnym palityčnym žyćci, u niaŭdačach apazycyi. Ja dumaju, heta budzie efekt pierahornutaha ajsberha. Kalasalnaja i niečakanaja praŭda stanie kancom savieckaje akupacyi ŭ Biełarusi. U hetaha Kaščeja raptam źjavicca śmiertanosny dla jaho kantekst. Jon budzie błytany-pierabłytany, ale nadzvyčaj zrazumieły i jasny. Hipnatyčny stan prostaje chłuśni źmienicca prazreńniem składanaje praŭdy.
Narešcie, treba skazać i pra stanovišča movy ŭ hetym kantekście. Biełaruskaja mova stała symbalem savieckaj kalabaracyi, choć pavodle zakonu buterbroda mienavita jaje sprabavali vystavić symbalem kalabaracyi niamieckaj zaŭziatyja beeseseraŭskija publicysty. Voś na hetym etapie jaje los radykalna razyšoŭsia ź losami susiednich movaŭ — polskaj, litoŭskaj, navat ukrainskaj. Jana stała ŭ čystym vyhladzie nacyjanalnaj movaj antynacyjanalnych intaresaŭ. Jana adździaliłasia ad hleby i zavisła ŭ pavietry. Jana z usimi jaje kamisaraŭskimi pravapisnymi reformami pieratvaryłasia ŭ źjavu, jakaja ŭ pryncypie nia moža vyklikać sympatyjaŭ, a tym bolš vychoŭvać ułasnych abaroncaŭ. Volna ci mižvolna, a narod mieŭ heta ŭ poli zroku. Voś adkul biarucca karani admaŭleńnia baćkoŭ ad biełaruskamoŭnaha navučańnia dla dzietak. Voś adkul razvahi pra niesapraŭdnuju, hrubuju i ničoha nia vartuju biełaruskuju movu. TAKUJU movu nielha ani lubić, ani adstojvać, bo za joj — pustka.
Padziakavać za heta my musim najpierš zakormlenamu ŭ savieckija časy biełaruskamu piśmieńnickamu cechu, kalabaranckaj arhanizacyi, jakaja stvaryła kalabaranckuju litaraturu. Siońnia ichnuju rolu z pośpiecham praciahvajuć bilinhvistyčnyja apazycyjnyja hazety i niezaležnyja vydavieckija pradpryjemstvy, u knihach jakich navat Jan Čačot i Vacłaŭ Łastoŭski havorać z kamunistyčnym pranonsam. Niachaj usio heta nie niepasrednaja sprava ruk KHB, ale ŭsio heta — niepasrednaja sprava KHB. U saviecki čas my, antysavietčyki, mahli kupicca na biełaruskuju movu, jak symbal biełaruskich nacyjanalnych intaresaŭ, i traplali ŭ śviadomasnuju pastku, u antybiełaruskaje pavodle źmiestu asiarodździe. Siońnia my, antysavietčyki, nabyvajem «Naviny» abo «Narodnuju volu» i traplajem u tuju ž pastku antybiełaruščyny.
Kali skončycca hety padman? Tolki tady, kali savieckaja partyzanka i ŭsio, što za joj staić, a mienavita 70 hadoŭ niaviečańnia ŭsiaho biełaruskaha, 70 hadoŭ adkrytaha cynizmu i chłuśni, nabuduć kantekst. Niama sensu čakać, pakul dziaržava skasuje kamunistyčnyja pastanovy i pryznaje varožuju dla nacyjanalnych intaresaŭ dziejnaść savieckich partyzanaŭ. Jana hetaha nia zrobić nikoli, pakul hetaha nia zrobim my sami.
Siarhiej Dubaviec