Stanisłaŭ Žukoŭski. Interjer (sto tvoraŭ mastactva XX stahodździa)
№ 9 (106) 11 traŭnia 1998 h.
Sto tvoraŭ XX stahodździa
Stanisłaŭ Žukoŭski. Interjer
U 10-ja hady XX stahodździa ŭ eŭrapiejskim žyvapisie naciurmort, jak nikoli raniej, nabyŭ svajo apryčonaje hučańnie, vyjaŭlajučy vielmi emacyjnaje ŭspramańnie natury mastakami. Mienavita naciurmort, jak niekali ŭ žyvapisie małych halandcaŭ, staŭ nieadjemnaj častkaju interjeraŭ, pejzažaŭ, partretaŭ. U adnačaśsie pradmiety zažyli svaim žyćciom, pa-za systemaju suviaziaŭ z kankretnymi asobami. Mastaki, biez uvahi na persanalnyja husty j kštałty, imknulisia złučyć u adno, u bolš składanuju, dyjalektyčnuju kanstrukcyju naciurmort, pejzaž i interjer. Naradžaŭsia novy žanr. Jamu było nakanavana stać jašče adnym krokam da razbureńnia ŭsialakich žanraŭ...
...Złučeńnie ŭ adno pejzažu, naciurmortu j interjeru — adna z samych vymoŭnych tendencyjaŭ i ŭ mastactvie Rasiei 10-ch hadoŭ. Rej u hetaj mižžanravaj kambinatorycy vioŭ napačatku Kanstancin Karovin, adzin z nastaŭnikaŭ Žukoŭskaha. Jahonaja impresijanistyčnaja maniera dasiahnuła najvyšejšaha ŭźlotu mienavita ŭ hetaj halinie... Bukiet ružaŭ u kantražury šalonych soniečnych pramianioŭ na tle marskoha krajavidu — heta pakul tolki apoviad pra radaść isnaści... Kampazycyjnyja pryjomy Karovina padchapili i biełarusy — Žukoŭski z Dabužynskim. Naciurmort na vaknie, naciurmort u kontražury na tle krajavidu... Padobnych rabotaŭ u Stanisłava Žukoŭskaha ŭ tyja hady było ŭžo dziasiatki. Praŭda, usio dalej jany adychodzili ad impresijanizmu. Rečy ŭ supastaŭleńni z pryrodaj nabyvali ŭsio bolej symbalizmu, kantrastavali ź joju... Sama maniera (dy j zadačy) zbližali jaho z madernam. Urešcie, jon staŭ majstram interjeru, sapraŭdy, čysta ŭ dusie madernu. U hetym žanry jon zrabiŭ toje, što ŭ svoj čas dla Rasiei zrabiŭ Jan Chrucki — zapačatkavaŭ žanr naciurmortu...
...Stanisłaŭ Žukoŭski naradziŭsia ŭ falvarku Jendrychavičy, na Haradzienščynie, prynamsi hetak pišuć jahonyja bijohrafy. Sam mastak u svajoj aŭtabijahrafii asobna padkreślivaŭ, što jahonaje dziacinstva prajšło ŭ vioscy Staravola, što kala Pružanaŭ (u toj čas — u składzie Haradzienskaje huberni). Baćki zdoleli vypravić jaho na vučobu ŭ Polšču. Tut, u Varšavie, jon atrymaŭ svaju pieršuju adukacyju ŭ klasyčnaj himnazii Łuhoŭskaha. Paźniej jon pierajechaŭ nazad, da svajakoŭ u Biełastok, dzie skončyŭ realnuju vučelniu. Mienavita ŭ Biełastoku Stanisłaŭ Žukoŭski pačaŭ svaju mastackuju adukacyju pad kiraŭnictvam vykładčyka z vučelni Južanina, ź jakim jon pasiabravaŭ. Južanin, sam hadavaniec Pieciarburskaje Akademii mastactvaŭ, padrychtavaŭ junaha mastaka da dalejšaha navučańnia, dapamoh z rasiejskaju movaju. U 1892 hodzie Žukoŭski ŭpieršyniu traplaje ŭ Rasieju, dzie da 1901 hodu zajmajecca ŭ Maskoŭskaj vučelni žyvapisu, skulptury j dojlidztva...
...Nastaŭnikami Žukoŭskaha ŭ Maskvie była słynnaja plajada klasykaŭ rasiejskaha žyvapisu: Karovin, Siaroŭ, Archipaŭ, Levitan. Praŭda, apošniaha jon uparta nia zhadvaŭ u svaich aŭtabijahrafijach (u adroźnieńni ad savieckich mastactvaznaŭcaŭ). Badaj, pryčyna była nie ŭ antysemityźmie... Ledźvie pačaŭšy prafesijnuju navuku, Stanisłaŭ Žukoŭski biare ŭdzieł u 1895 hodzie ŭ vystavie pierasoŭnikaŭ. Heta jašče mała pra što śviedčyć, bo chto tady tolki nia pliščyŭsia ŭ pierasoŭniki... Adnak, u tym samym hodzie jon atrymaŭ premiju za svoj pejzaž «Travień», na konkursie Tavarystva pieknych mastactvaŭ. A ŭžo ŭ nastupnym hodzie atrymoŭvaje nastupnyja dźvie premii za raboty «Krasavicki viečar» i «Vosieńskaj nočču». Voś hety pośpiech śviedčyŭ pra bolšaje. Słava jmkliva ŭznosiła jaho na svaich lohkich kryłach ad samaha pačatku mastakoŭskaha šlachu...
...U 1898 hodzie Stanisłaŭ Žukoŭski atrymoŭvaje vialiki srebny medal sa zvańniem klasnaha mastaka. Hetaje pašany jon zasłužyŭ za čarhovy pejzaž «Viesnavaja noč», jaki, darečy, prosta z vystavy nabyŭ słynny fundatar miljaner Mamantaŭ. Za im uśled niekalki krajavidaŭ raboty Žukoŭskaha kuplaje dla svajoj halerei Traćciakoŭ... U čym sakret jahonaje papularnaści ŭ tyja hady? Bo sapraŭdy, biełaruskamu šlachciuku 25 hadoŭ ubicca ŭ rasiejski bamond było, pa mienšaje miery ciažka. Možna rastłumačyć heta, da prykładu, nastupnym čynam — da jaho ŭ rasiejskim mastactvie nichto nie pisaŭ šaraje hadziny. U Žukoŭskaha pejzaž pieraŭtvarajecca ŭ zaviazku niejkaha apoviadu, pačatak pjesy. Haśnie sonca, što zakaciłasia za vieršaliny drevaŭ, niedzie zapaliŭsia ahienčyk, zaraz zahučyć hołas ad aŭtara... Ani šyškinskaha naturalizmu, ani levitanaŭskaje sentymentalnaści.
Jak i mnohija inšyja vychadcy sa šlachieckich siemjaŭ, jon addaŭ naležnaje i ramantyzmu. Zachavaŭsia jahony škic «Palavańnie na zubroŭ u Biełavieskaje puščy», jaki źbierahajecca ŭ archivie Pieciarburskaje Akademii mastactvaŭ. Raźjatrany śmiarotna paranieny źvier-vołat, hatovy rynucca ŭ apošni dvuboj. Za skonam mahutnaj istoty sočać źniamiełyja palaŭničyja — rasiejskija vialmožy. Adnosiny Žukoŭskaha z mastackaj Akademijaj taksama skłalisia. Jahony pejzaž, napisany ŭ rodnych miaścinach — «Nioman», byŭ dyplamavany na akademičnaje vystavie, a za tym i nabyty ŭ Akademiju. I pryznańnie atrymaŭ, i patryjotam zastaŭsia... Niahledziačy na toje, što Žukoŭski nia mohučy kinuć svaich siabroŭ u Rasiei na stała žyŭ u Maskvie, jon pa-raniejšamu rehularna naviedvaŭ baćkoŭski kraj, dzie i pisaŭ svaje słavutyja pejzažy: «Vosieński viečar», «Vietrana», «Płacina», «Jelnik» (čamuści jon lubiŭ mienavita jaliny, dzie «djabłu dušu pradavać») i šmat, šmat niomanskich krajavidaŭ...
U 1907 hodzie Stanisłaŭ Žukoŭski atrymoŭvaje zvańnie akademika. Z hetaj prapanovaju vystupili Ćviatkoŭ, ziamlak Kryžycki i Kuindžy, jaki choć i byŭ hrekam, ale mieŭ nievytłumačalny sentyment da biełarusaŭ — Ruščyca, Turžanskaha i Žukoŭskaha. Biełarusy, darečy, płacili staromu Kuindžy ŭzajemnaściu i jahony tvorčy ŭpłyŭ na ich byŭ nievypadkovym. Krychu paźniej Žukoŭskamu, u 1910 hodzie, była ŭručanaja hanarovaja premija imia Kuindžy, za słavutaje pałatno «Płacina», jakoje šmatkroć ekspanavałasia. Hety tvor ci nia samy klasyčny ŭzor impresijanistyčnaści ŭ biełaruskim mastactvie. Vučań Karovina i Archipava, Žukoŭski arhanična padchapiŭ ichniaje zachapleńnie impresijanizmam. Napačatku 10-ch hadoŭ heta vyjaviłasia ŭ poŭnuju siłu...
...Naprykancy 1900 — u pačatku 10-ch mienavita taja hrupa biełaruskich mastakoŭ, jakija hadavalisia ŭ Maskoŭskaj vučelni žyvapisu, skulptury i dojlidztva, zadavali ton u pejzažnym žyvapisie z impresijanistyčnym «uchiłam» — Białynicki-Birula, Piatrovičaŭ, Turžanski i Žukoŭski... Siarod hetaje kampanii Žukoŭski, u tyja hady rezka vyznačyŭsia bolšaj paśladoŭnaściu ŭ pamknieńni avałodać mažornym, śviežym usprymańniem natury, imitujučy na biełaruskaj hlebie francuskuju manieru. Raptam jahonyja pałotny zaślapiła sakavickaje sonca, kobalt vosieńskaha południa, zichotkaje źziańnie lilovych cieniaŭ... Z taho peryjadu jahonaje pałatno «Park ahalajecca» z šalona-biełymi ścienami niejkaje siadziby, badziory prachałodny paŭnaciurmort-paŭinterjer «Na verandzie» z załatymi chryzantemami na biełym stale ŭ strakacieńni sinich cieniaŭ, «Vioska na bierazie voziera» sa ščylnaj śvincovaj vadoju j biezdakorna čystym pavietram... Pa-sutnaści, jon byŭ pieršym, i zastaŭsia apošnim impresijanistam u Biełarusi, jak Karovin u Rasiei...
...Častyja vyciečki z Maskvy ŭ Biełaruś stali dla Žukoŭskaha nievyčerpnaju temaju. Nastalhičnaj, fizyjalahična-patryjatyčnaj, absalutna zdarovaju temaju. U hetych pierajezdach jon piša šmat, šmat eciudaŭ, jakija paźniej pieraŭtvaralisia ŭ słavutyja pałotny. I ŭžo ciažka raspaznać ci heta Paniamońnie, ci Padniaproŭje, ci napisana heta pad Mienskam ci pad Smalenskam. Ale heta ŭsio niedzie pobač, tryvijalnaja niečakanaść... «Bieły dom», «Viesnavaja daroha», «Viesnavaja vada», «Vialikaja daroha», «Stary dom» — hetyja karciny mieli niaźmienny pośpiech. Pracy Žukoŭskaha kuplali ŭsie viadomyja ŭ Rasiei fundatary i kalekcyjanery: Rabušynski, Mamantaŭ, Marozaŭ, Traćciakoŭ...
...Prychodziła j eŭrapiejskaja słava. Viadoma, što Žukoŭski ekspanavaŭsia i ŭ eŭrpiejskich salonach. Praŭda, tam bolš dzivilisia jahonym rańnim rečam, naprykład «Vosieńskaj nočy». Za pałatno «Viesnavy viečar», napisanaje ŭ 1909 hodzie, jon u 1912 atrymoŭvaje załaty medal u Miunchienie...
...Pakrysie čysta pejzažnyja matyvy ŭ Žukoŭskaha ŭsio čaściej sastupajuć miesca interjeru z elementami naciurmortu j pejzažu. Klasyčnym jahonym pałatnom staŭ «Radasny travień», napisany ŭ 1912 hodzie. Hety tvor, jaki zachoŭvajecca ŭ Traćciakoŭcy, šmatkroć repradukavaŭsia... Typovy interjer biełaruskaha šlachieckaha domu: śvietłaje hablavanaje biarvieńnie niešalavanych ścienaŭ, pa jakich raźviešanyja staraśvieckija partrety (naturalna, u załačonych ramach). Na padvakońni — skrynia ź piaščotnymi praleskami. Za vaknom — raskviečany soncam sad. Kryštalnyja promni maładoha viesnavoha sonca ščodra raźlivajucca pa pakoi...
Pieršaja suśvietnaja vajna źmianiła šmat, źmianiła mnohich. U šale sacyjalnych kataklizmaŭ ludzi chapalisia za roznyja idei, namahajučysia choć niešta zachavać svajo. Ekzaltavanaść hramadzkaje dumki pierakidvałasia na mastactva, jak iskra na ilnianuju kastru. «Toj nie mastak, chto na bliskučym jabłyku, pakładzienym dla naciurmortu, nie pabačyć paviešanych u Kališy. Možna nie pisać pra vajnu, ale Treba pisać Vajnoju,» — hetak kazaŭ u tyja hady Majakoŭski. Žukoŭski rušyŭ dalej — jon pačaŭ pisać toje, što bajaŭsia zhubić, i što hinuła ŭ Biełarusi niezvarotna. Rodny kraj, u jakim zastalisia baćkoŭskija majontki, radavoje kotlišča, byli biaźlitasna adrezanyja ad jaho. Pradčuvańnie nieminučaha kanca taho suśvietu, u jakim jon vyras, i kudy maryŭ viarnucca, suśvietu staraśvieckich šlachieckich falvarkaŭ siarod puščaŭ, šturchała jaho da pracy. U tyja hady jon piša dziasiatki interjeraŭ. Zalityja soncam pakoi, kaminnyja zali, haścioŭni, raspachnutyja nasustrač kreŭnamu pavietru vokny j dźviery... Napisanyja pa pamiaci, jany ŭžo apaviadali pra niešta zusim intymnaje, mrojnaje. Pir padčas čumy? Niežadańnie mirycca z rečaisnaściu? A ci varta ź joj mirycca?
U 1916 hodzie jon piša svoj słavuty «Interjer». Suchaja, rehistratarskaja nazva na dziva nieadpaviednaja pałatnu, dakładniej, jahonamu duchu. Pa svajoj apaviadalnaści jano blizkaje da jahonych rańnich krajavidaŭ i naciurmortaŭ. Ranica... Usie, badaj, jašče śpiać. Choraša, śvieža j cicha. U rasčynienym vaknie — u eŭfaryi zialonaha šału zachodziacca drevy hustych prysadaŭ. Paŭsiul skačuć pieralivistyja, soniečnyja plamy. Pa piaščotna-sałatovych špalerach tuskna źziajuć staryja ramy partretaŭ, starych, stuskniełych rodnych partretaŭ... Błakitny jadvab kanapy. Fateli, miakkija j ŭtulnyja. Niama raskošy, ale vyklučny hust. Niama persanažaŭ, a apaviadańnie moža być... Ci było hetak u Jendrychaŭcach ci ŭ Staravoli? Tak pavinna było być. Rodny dom, radaść viartańnia. Jahony «Interjer» — heta rupliva vyvieranaja, praličanaja kampazycyja. Taktoŭna padabranyja farby. Sama maniera piśma ŭ hetym pałatnie Žukoŭskaha ŭžo nie vydaje na impresijanizm. Impresijanizm — nie fantazija.
Hetym pałatnom Žukoŭski faktyčna śćvierdziŭ žanr interjeru, jak paŭnavartasnaha mastackaha žanru, praź jaki možna vyjavić hetaksama stolki pačućciaŭ, kolki ich jość u mastaka. Badaj, na im hety žanr i skončyŭsia.
Paśla ŭstalavańnia balšavicka-polskaha miru, Žukoŭski viartajecca na radzimu. Nazaŭsiody. Jon viartajecca razam z blizkim siabram, ziemlakom, Marjanam Lalevičam, vybitnym pieciarburskim architektaram. Tut, doma, mroi adstupajuć. Baćkoŭskija majontki parabavanyja. Doŭhija sproby niejak adradzić haspadarku plonu nie dali. Jon pradaje ziemli j pierajaždžaje da Laleviča ŭ Varšavu. Doŭhi čas jon žyvie na vulicy Košykavaj. Tut byŭ plon u mastactvie, da jakoha jon iznoŭ viartajecca paśla doŭhaha pierapynku. Šmatlikija interjery i krajavidy Paleśsia j Paniamońnia prynieśli jamu słavu i ŭ Varšavie.
U 1944 hodzie siabra Žukoŭskaha, Marjan Lalevič zahinuŭ padčas Varšaŭskaha paŭstańnia. Praź niekalki miesiacaŭ pamior pad Varšavaju i mastak.
Siarhiej Chareŭski
U papiarednich numarach pradstaŭlenyja tvory:
1. Ferdynand Ruščyc. Ziamla
2. Mścisłaŭ Dabužynski. Viciebsk, leśvica
3. Mark Šahał. Pramenad
4. Illa Repin. Biełarus
5. Mark Antokalski. Pomnik Kaciarynie
6. Vitald Białynicki-Birula. Błakitnaja kaplica
7. Chaim Sucin. Paž
8. Kazimier Malevič. Čorny kvadrat
9. Jazep Drazdovič. Pahonia Jaryły
10. Valancin Vołkaŭ. Miensk, 2 lipienia 1943 hodu
11. Manument Pieramohi
12. Pomnik Leninu ŭ Miensku
13. Piotra Sierhijevič. Šlacham žyćcia
14. Alaksiej Hlebaŭ. Francišak Skaryna
15. Michał Filipovič. Bitva na Niamizie
16. Lavon Vitan-Dubiejkaŭski. Kaścioł Piatra i Paŭła ŭ Dryśviatach
17. Lavon Tarasevič. Biaz nazvy
18. Jan Bułhak. Vyhlad z Zarečča
19. Iosif Lanhbard. Mienskaja Opera
20. Arkadź Astapovič. Dvoryk
21. Kłaŭdzi Duž-Dušeŭski. Ściah
22. Pryvakzalnaja płošča ŭ Miensku: