Andrej Dyńko. Vajna, vyhodnaja ŭsim
№ 07 (128) 1999 h.
Vajna, vyhodnaja ŭsim
Ci to hetyja ludzi da siońnia vajujuć ź niemcami, ci to zmahajucca z amerykanskim imperyjalizmam i kitajskim hiehiemanizmam? — dumaješ, čytajučy hnieŭnyja zajavy Sajuzu Piśmieńnikaŭ abo kalektyvu stancyi štučnaha absiemianieńnia kałhasu-kambinatu «Za mir» z asudžeńniem nataŭskich ahresaraŭ. Aficyjnaja intelihiencyja družna padtrymała aficyjnaha prezydenta i jahonuju dumku pra nieabchodnaść uzmacnieńnia baraćby za mir. Tolki što apošni razumieje pad hetym eskalacyju honki ŭzbrajeńniaŭ, nianaviści da ŭsich «niepravasłaŭnych narodaŭ» i vyniščeńnie ŭnutranych sajuźnikaŭ zamiežnych vorahaŭ, a pieršaja soładka zhadvaje adkaznuju pracu ŭ Fondzie miru, Kamitecie abarony miru, Tavarystvie družby z zamiežnymi krainami i Klubie internacyjanalnaj družby imia Sadaki Sasaki. Mitrapalit Fiłaret uzhadaŭ, što za vialiki ŭkład u spravu ŭmacavańnia miru jaho ŭ svoj čas uznaharodzili ordenam Družby Narodaŭ, i taksama vystupiŭ z zajavaj pa Juhasłavii. Dziŭnaje supadzieńnie, — kali rasiejskija hienerały sprabavali ścierci z mapy Džachar-Kału, kab vajenny tryjumf nad «čarnaž...pymi» dazvoliŭ zaśpirtavanamu Jelcynu zachavać svoj pasad na druhi termin, dyk i NATO partnerstvavała dziela miru, i mitrapalit Fiłaret, i stancyja absiemianieńnia maŭčali, jak vady ŭ rot nabraŭšy.
Adzin Paźniak nie zmaŭčaŭ, dy j taho zaklajmili hańbaju. A ciapier navat Usiamirny Saviet Miru na čale ź viečnazialonym Ramešam Čandram zhadaŭ, što nie va ŭsich specsłužbach byłoha SSSR isnuje zapazyčanaść pa zarpłacie. Pierad departamentam pa humanitarnaj dapamozie na płoščy Svabody ź viečara zajmajuć čarhu palitolahi, achvočyja supravadžać humanitarnyja hruzy, pryčym raźmierkavańnie miescaŭ u Čarnahoryju na lipień-žnivień uziaŭ na kantrol sam prezydent.
Paśla pačatku nataŭskich bambardavańniaŭ nie pakidaje pačućcio, što adnaŭlajecca ŭsio ž u nas takoje patrebnaje krainie adzinstva partyi i narodu, sunimajucca kanfrantacyja i apazycyja. Ułada vyjšła nasustrač intelihiencyi — źniali, dy šče j z strohaj vymovaju, dyrektara Kamaroŭki i, pa sumiaščalnictvie, vydaŭca rasisckaj hazety «Słavianskij nabat» Ramanienkava, u «Znamieni junosti» Hukoŭskaha źmianili na Filipčyk, jakaja pa-biełarusku havaryć umieje. Kažuć, dyrektaram Kamaroŭki Piśmiankova pastaviać — vielmi ž dobra zarekamendavaŭ siabie jak redaktar «LiMu». Intelihiencyja z razumieńniem stavicca da novych inicyjatyvaŭ prezydenta pa praviadzieńni pasiaŭnoj. Sajuzu Kampazytaraŭ vydzialajuć piać stavak muzyčnych kansultantaŭ u Nacyjanalnym kamitecie pa padrychtoŭcy «Dažynak», Sajuzu piśmieńnikaŭ — čatyry na «Słavianskim bazary».
Čornyja nataŭskija zhrai nablizili toj histaryčny kampramis, jakoha tak čakaje naša kraina: prymireńnie zakonna abranaj ułady ź liberałami, dziejačami kultury i čytačami hazety «Źviazda». Ułada pierastanie dastavać handlaroŭ z «Dynama» i inšych čytačoŭ «Biełorusskoj diełovoj haziety» pierarehistracyjami i zborami na pažarnuju biaśpieku. Na kastryčnik zaplanavanaja sustreča prezydenta ź piśmieńnikami, na jakoj budzie abjaŭlena, što z novaha hodu časopis «Maładość» pačnie vychodzić u kalarovym varyjancie. A 31 śniežnia prezydent pavinšuje ŭsich pracoŭnych na našaj rodnaj biełaruskaj movie. Inšyja baki taksama prajaviać uzvažanaść i pojduć nasustrač.
Bo nakolki ž blizkija mova, pohlady i ład žyćcia pieršych, druhich, trecich i čaćviertych! A padzialaje ich, pa vialikim rachunku, niejkaja tam niazhoda ŭ padziele nacyjanalnaha bahaćcia. Handlary chočuć, kab u ich nichto nie adbiraŭ toje, na što jany abduryli kupcoŭ, piśmieńniki chočuć, kab hanarary davali pa miljonie sto tysiačaŭ za staronku, čytačam hazety «Źviazda» karcić z pensii jakoje kilo sała kupić, a nia tolki halonki. A prezydent choča sabie. Adnak ciapier, kali mahutnaść našaj krainy budzie pryrastać Sibiram i Kosavam — ciapier ža ŭsim chopić.
Kali ž surjozna, dyk sapraŭdy, na pieršy pohlad, zdajecca, što hetaja vajna vyhodnaja ŭsim mocnym śvietu: NATO vyrašyć stratehičnyja zadačy Zachadu, Miłošavič umacuje svaju ŭładu z dapamohaj zamiežnaj ahresii, Prymakoŭ adciahnie ŭvahu hałodnaha narodu ad hadami nia płočanych zarobkaŭ, Armija vyzvaleńnia Kosava atrymała prykryćcio z pavietra, eŭrapiejskim intelektuałam jo što absłuhoŭvać idealahična i mas-medyjam jo pra što havaryć dy pakazvać. A heta hałoŭnaje.
Pavodziny biełaruskaj intelihiencyi (dobraja pałova znajomych mnie nacyjanalistaŭ krytykuje NATO — zarvalisia, maŭlaŭ, serbaŭ, našych bjuć) pakazvajuć najpierš, nakolki mocna dezaryjentavanyja biełarusy, nakolki nia majuć jany ŭstojlivych vartaściaŭ, kaardynataŭ, ad jakich adšturchnucca, jak błukajuć jany ŭ sučasnym śviecie, by toj dziadźka Antoś u Vilni, ničoha nia ciamiačy, ni ŭ čym nie raźbirajučysia — ludziej jak maku, taŭkucca niejkija pany z NATO (o, Boža miły, jakija hładkija ŭ ich ryły!), rakiety laciać na mirnyja białhradzkija harady j sioły, miljon biežancaŭ uciakaje, kudy? čaho? a mabyć, ad toj samaj NATY i ŭciakaje. Až treba ž niekudy iści ŭ hetym hlabalnym horadzie, a niešta rabić, dy kab usio pravilna, jak u ludziej, a to jašče nabiareśsia stydu, pakłoniśsia niemcu ci jakomu žydu...
Jak ža mocna ŭpłyvaje na biełarusaŭ telebačańnie, a najmia — rasiejskaje telebačańnie! Jak ža nia ŭmiejuć jany krytyčna stavicca da ŭsiaho, što bačać i čujuć! I jakaja nievykaranialnaja patreba vyznačacca: adabrajem my ci nie adabrajem.
Umiašańnie NATO ŭ Juhasłavii — heta faktyčna pieršaja vajna XXI st., vajna novaha typu, u jakoj realizavalisia rysy, što prajaŭlalisia ŭžo ŭ vojnach u Iraku (paśpiachovaj) i Samali (pravalnaj). Heta vajna budučyni. I padstavaj svajoj — praduchileńnie humanitarnaj katastrofy. I sposabam viadzieńnia — nijakaha full contact-u, masavy ŭžytak avijacyi i srodkaŭ elektronnaj raźviedki, vyklučnaja dakładnaść udaraŭ, paźbiahańnie suchaputnaha kanfliktu, techničnaja niaroŭnaść praciŭnikaŭ, intensyŭnaja idealahičnaja padrychtoŭka ŭ ŚMI. I hramadzkim kantekstam — źniaćciom padstavovaj supiarečnaści XX st. miž levymi j pravymi. I samoj atmasferaj — u Białhradzie niaspynna idzie rok-kancert, samaloty padlatajuć prykładna ŭ adzin toj samy čas paśla zachadu sonca. I minimumam achviaraŭ — dakładnyja ličby my naŭrad ci pačujem ad juhasłaŭskich uładaŭ, ale navat pa ichnych padlikach ad bombaŭ i rakietaŭ za ŭvieś hety miesiac paciarpieła ŭsiaho niekalki cyvilnych (što nie vypiačvajuć) — jano j nia dziva, kali ŭličyć, što NATO zaranioŭ papiaredžvaje Białhrad pra toje, pa čym buduć naniesienyja ŭdary (što ŭ nas staranna zamoŭčvajuć). U pryznačany čas padlatajuć samaloty, puskajuć rakiety i... Milh, i jakijaś kazarmy ŭžo dymiacca ŭ ruinach, a pažarnaja kamanda, što čakaje pobač momantu ŭdaru, prystupaje da tušeńnia. Badaj, takoj vajny kałhaśniki «Za miru», vychavanyja na «Zbroju biaruć syny», ujavić sabie nia mohuć. Takaja vajna nam nie patrebnaja! — kaža toj, na kaho pracujuć kałhaśniki. — Zrabicie tak, kab heta hladziełasia jak sapraŭdnaja vajna, kab uskipała vysakarodnaja jaraść, kab macnieŭ bajavy duch!
Ź inšaha boku, u serbaŭ ciapier pačućcio čałavieka, jakomu nadzieli źmirenčuju kašulu, źviazali ruki-nohi j pakinuli lažać. Jamu ničoha nia robiać, nia bjuć, a pačućcio ŭsio ž paskudnaje.
Niama sumnievu: pierachod NATO ad pasyŭnaj daktryny da aktyŭnaj treba vitać. Nia tolki ŭ śviecie stanie bolej paradku, nia tolki adkaznyja nacyi buduć aktyŭniej upłyvać na losy planety, ale źjaŭlajecca šaniec, što z časam Eŭropa, a za joju i inšyja kantynenty zvyknucca z tym, što samyja rašučyja humanitarnyja ŭmiašańni — heta nia vyklik, a abaviazak, i što pravy čałavieka j narodaŭ znachodziacca pad abaronaj nie adnych papierak-damovaŭ, a realnych internacyjanalnych siłaŭ.
Novaja daktryna adlustroŭvaje źmianieńnie tych ujaŭleńniaŭ i pryniataściaŭ, jakija isnujuć u śviecie, jakija z časam musiać usprymacca jak dadzienaść usimi bakami kanfliktu, bo datyčać usich nacyj, relihij abo kantynentaŭ. Pakul ža takoha ahulnaha razumieńnia niama. Tamu j stvarajecca ŭražańnie, što nataŭskija hienerały praličyli ŭsio, tolki nie padumali, što albancy apynajucca biezabaronnymi i ŭ vačach serbaŭ vinavatymi za hetyja bambiožki, i što navat nijaki Miłošavič nia zmoža strymać kamandzira Arkana, jakomu chočacca źbić samalot, a nia možacca, a kryŭda za biaśsilnuju krainu hłoža, a ranišniaja rakija daje ŭ hałavu, i jon idzie ŭ susiedniuju viosku i nie vyłazić stul, pakul tam nie zastajecca bolš nivodnaha albanca.
Novaja daktryna NATO, sumiesnyja akcyi supolnaści adkaznych dziaržavaŭ, humanitarnyja intervencyi tady buduć paśpiachovymi j nie skamprametujuć siabie, kali jany buduć adbyvacca pry zaŭsiodnym kantroli hramadzkaj dumki. Tady ryzyka pamyłak i vykarystańnia siły ŭ čysta karyślivych metach źviadziecca da minimumu. Pieradumova kantrolu — usiebakovaje i biesstarońniaje infarmavańnie mas-medyjami. Jakija b staralisia nie pieratvaracca ŭ kalektyŭnych prapahandystaŭ (jak siońnia adbyvajecca ź CNN, BBC dy inšymi). Inakš mižnarodnaja supolnaść nie zaścieražecca ad aktaŭ, jakich jana budzie paźniej saromiecca i škadavać.
U cełym ža mižnarodnaja supolnaść viedaje, što robić. Što ž da ambicyjaŭ asobna ŭziatych nia samych zručnych dla žyćcia dziaržavaŭ i ich lideraŭ, jakraz jany siońnia i nie zdajuć spravy z svaich učynkaŭ. Byccam u XIX st., marać jany pra stvareńnie ci zachavańnie choć małoj, ale imperyi. U hetych trahiedyja narodaŭ, jakimi jany kirujuć.
Andrej Dyńko