Tamu što Vy Biełarus, što jana Biełaruska. (Staršynia Rady BNR Ivonka Surviłła adkazvaje na pytańni redaktara «NN»)

---

 
Tamu što Vy Biełarus, što jana Biełaruska

Staršynia Rady BNR Ivonka Surviłła adkazvaje na pytańni redaktara «NN»

 

Pierad 20-m lipienia, kali naša kraina ryzykuje zastacca ź nielehitymnaj uładaj, stracić niezaležnaść dy pahruzicca ŭ chaos, kožny adkazny palityk musić pramović svaje hałoŭnyja słovy. Mnohija ŭ takim stanoviščy pazirajuć na emihracyjnuju Radu BNR z nadziejaj adtul pačuć pra viernyja aryjenciry. Pa-pieršaje, zboku zaŭsiody vidniej. Pa-druhoje, Rada znutry maje dośvied cyvilizavanych krainaŭ. Pa-treciaje, Radu nie zapadozryš u čužych intryhach.

Z prychodam na pasadu Staršyni Rady BNR Ivonki Surviłły dziejnaść hetaj arhanizacyi zaŭvažna ažyviłasia i stała mocna bližejšaj da Biełarusi. Sama Staršynia dobra infarmavanaja pra ŭnutrybiełaruskija spravy i maje na ich svoj vyrazny pohlad. Pra jaho jana raspaviała ŭ adkazach na pytańni hałoŭnaha redaktara «NN».

 

Pjerad tym, jak pierajści da hutarki, ja zapytaŭsia ŭ spadaryni Ivonki, čamu jana zaŭsiody piša svajo proźvišča praz dva «ł», što nie adpaviadaje sučasnamu biełaruskamu pravapisu. Adkaz byŭ taki: «Dla Janki, majho muža, było vielmi važnym, kab proźvišča jaho pisałasia ź dźviuma «ł», tak, jak jaho pisali jahonyja dziady. Dziela hetaha chacieła b pradaŭžać pisańnie ź dźviuma «ł».

 

— Spadarynia Ivonka, jakija varyjanty raźvićcia padziejaŭ u Biełarusi paśla 20-ha lipienia razhladaje Rada BNR?

— 20-ha lipienia Sp. Łukašenka pierastaje być lehitymnym prezydentam Biełarusi.

Kali jon dabravolna nie pakinie stanovišča, na jakim znachodzicca, dyk budzie ŭvažacca ŭzurpataram ułady zhodna z Kanstytucyjaj, na jakoj pryniaŭ prysiahu paśla taho, jak biełaruski narod jaho vybraŭ prezydentam. Heta značyć, što ŭsie dekrety, usie pahadnieńni, jakija buduć im padpisanyja, buduć nielehalnymi. Usiaki dahavor, padpisany im z Rasiejaj, budzie ličycca Radaj BNR i ŭsimi demakratyčnymi dziaržavami śvietu ni čym inšym, jak adnabakovaj akcyjaj z boku Rasiei, akupacyjaj Biełarusi Rasiejaj.

Jość, biezumoŭna, mahčymaść, što Łukašenka, jaki nikoli nia dbaŭ ab doli biełaruskaha narodu, budzie staracca ŭtrymacca pry ŭładzie siłaju. Adnak, mnie dumajecca, što na heta nia pojduć ani biełaruskaje vojska, ani navat paplečniki Łukašenki ŭ Maskvie.

 

— Jakija pieramieny, z hledzišča Rady, byli b najvyhadniejšyja dla Biełarusi, navat kali jany siońnia padajucca idealnymi?

— Pakolki nie było mahčymaści pravieści vybaraŭ zhodna z Kanstytucyjaj Respubliki Biełaruś, 20 lipienia ŭłada musić pierajści ŭ ruki Staršyni Parlamentu Biełarusi 13-ha sklikańnia Spadara S.Šareckaha. Jahonym hałoŭnym zadańniem budzie sarhanizavać vybary pad nazoram ABSE ci navat Abjednanych Nacyjaŭ. Spadziajusia, adnak, što pieršym jaho krokam budzie vyzvaleńnie ŭsich palityčnych viaźniaŭ i anulacyja ŭsich antybiełaruskich dekretaŭ, pryniatych Łukašenkam.

Što da Rady BNR, prypomniu tut, što jaje asnoŭnaj metaj jość «adbudova niezaležnaj biełaruskaj dziaržaŭnaści ŭsimi mahčymymi i dastupnymi sposabami i darohami». Zmahańnie za niezaležnaść Biełaruskaj Demakratyčnaj Respubliki Rada budzie pradaŭžać, pakul nie asiahnie hetaje mety. Da času volnych vybaraŭ Ustanoŭčaha Sojmu ŭ niezaležnaj i suverennaj biełaruskaj dziaržavie Rada źjaŭlajecca «praŭnym pradstaŭnictvam suverennych pravoŭ biełaruskaha narodu, vyjaŭlenych u pravatvorčym Akcie 25-ha Sakavika 1918-ha hodu» (cytuju Statut Rady Biełaruskaj Narodnaj Respubliki).

Adna z daroh zmahańnia Rady za niezaležnaść suverennaj i demakratyčnaj našaj Baćkaŭščyny, jakoj Biełaruś musić stacca, kab zaniać naležnaje miesca miž inšymi raźvitymi krainami śvietu, jość padtrymka z našaha boku palityčnym dziejačom u Biełarusi, jakich mety supadajuć z metami Rady BNR. U Biełarusi jość šmat zdolnych i addanych Baćkaŭščynie ludziej, jakija zdolejuć pastavić na nohi naš kraj. Pieršym zadańniem novaha prezydenta budzie źjadnać naš narod kruhom najlepšych idejaŭ dy prahram usich palityčnych partyjaŭ.

 

— Adzin ź idealnych, jak vyhladaje siońnia, varyjantaŭ raźvićcia — prykład Litvy i Łatvii, dzie prezydentami stali pradstaŭniki dyjaspary, nie źviazanyja z savieckaj minuŭščynaj. Ci dapuskali Vy asabista dla siabie mahčymaść uklučycca ŭ budzionnuju palityku na Baćkaŭščynie? Kali tak, dyk jakija byli b Vašyja najpieršyja kroki na pasadzie kiraŭnika dziaržavy?

— Kali biełaruski narod budzie žadać źjadnacca kruhom ideałaŭ 25-ha Sakavika, uvažała b vialikim honaram «uklučycca ŭ budzionnuju palityku».

Adnak nia heta źjaŭlajecca majoj metaj. Usio žyćcio starałasia spryčynicca da palepšańnia doli našaha narodu, a palepšańnie hetaje mahčymaje tolki ŭ ramkach volnaj, niezaležnaj, demakratyčnaj biełaruskaj dziaržavy. Heta i ciapier adzinaja maja ambicyja i adzinaja ambicyja Rady BNR.

Biezumoŭna, nie mahli my nie razvažać ab tym, jakija musiać być pieršyja kroki novaha demakratyčnaha ŭradu niezaležnaj Biełarusi, ad čaho jon budzie musiŭ pačać, kab najchutčej vyvieści Biełaruś ź ciapierašniaha zastoju.

Daśviedčańnie krainaŭ, jakija dasiahnuli ŭžo ŭzrovień žyćcia, da jakoha imknulisia, moža nam być karysnym i cennym. Tut mušu zaŭvažyć, što savieckaja namenklatura, jakaja była apynułasia faktyčna pry ŭładzie ŭ Biełarusi ŭ pačatku 90-ch hadoŭ, hetaha nie žadała sabie ŭśviedamić... Tady, kali Ŭkraina, Prybałtyka, Polšča, Čechija karystalisia jak maha daśviedčańniem svaich byłych hramadzianaŭ, što žyli tady na Zachadzie, Biełaruś ihnaravała svaju dyjasparu.

Pavodle majho dośviedu, najvialikšaja vartaść dla Biełarusa — heta spraviadlivaść. Jon spadziajecca na spraviadlivaje traktavańnie jaho nia tolki ŭładami, ale navat i... losam. Choča mieć tyja samyja šancy zdabycca na lepšaje žyćcio nia tolki što jahonyja susiedzi ci znajomyja, ale i što Niemcy ci Amerykancy. Na maju dumku, ad hetaha treba pačynać.

Treba najpierš pastavić na nohi ekanomiku krainy. Treba źmienšyć namenklaturny aparat, milicyju, vojska. Treba pakončyć z złoŭžyvańniem słužbovych mahčymaściaŭ (ličycca jano pavažnym prastupstvam na Zachadzie). Treba dastasavać dziaržaŭny biudžet da sapraŭdnych patrebaŭ biełaruskaha narodu, jak sacyjalnych (a ŭ pieršuju čarhu — dla dziaciej, pensijaneraŭ, achviaraŭ čarnobylskaj biady, invalidaŭ), tak i ekanamičnych (sielskaj haspadarki, industryi).

Nieabchodnaja budzie reforma sielskaj haspadarki. Biełaruś musić być zdolnaj prakarmić siabie. Čerhi pa pradukty paprostu niedapuščalnyja ŭ krainie, jakaja kormić Maskvu. Najpierš treba zabiaśpiečyć transpart charčoŭ, dać kožnamu sielaninu mahčymaść pradavać ich za canu jahonaje pracy.

Prava na pracu ŭvažajecca na Zachadzie adnym z hałoŭnych pravoŭ čałavieka. Kožnamu Biełarusu musić być mahčyma znajści pracu, zarabić nia tolki na kavałak chleba, ale i na ludzkija ŭmovy žyćcia. Kraina pavinna stvaryć spryjalnyja ŭmovy dla raźvićcia novych pradpryjemstvaŭ, dastasavać vyraby da patrebaŭ nasielnictva, spynić vyvaz valuty zahranicu.

Dziela stvareńnia zdarovaj ekanamičnaj struktury patrebnyja buduć srodki. Srodki hetyja isnujuć, i Biełaruś budzie mahčy imi karystacca tak, jak heta robiać usie inšyja krainy, jakija nie izalujuć siabie ad rešty śvietu. Biełaruś znachodzicca, pad hetym pohladam, u najhoršym pałažeńni z usich respublik byłaha Savieckaha Sajuzu. I heta vyklučna dziela palityki, unutranaj i zamiežnaj, svajho ułasnaha prezydenta.

Biezumoŭna, navat najlepšyja namiery ničoha nie daduć biez supracoŭnictva nasielnictva, źjadnanaha kruhom svajho ŭradu. I ja voś ujaŭlaju sabie, jakuju krainu moh by sabie stvaryć naš źjadnany, razumny, talenavity i pracavity narod. Druhuju Kanadu ci Daniju, ci Halandyju... Z sumam baču, jak našyja ludzi pakidajuć naš kraj dy šukajuć lepšaje doli zahranicaj. Tam ich ceniać, zachaplajucca ichnaj pracazdolnaściu, ichnaj umiełaściu. Nia ciešusia hetym, bo ž ludzi hetyja patrebnyja, jak nikoli, Biełarusi. Na žal, niama kamu stvaryć im tam umovaŭ pracy, umovaŭ žyćcia, jakija zaachvocili b ich zastacca doma.

 

— Mnohija bačać u Vas arbitra, aŭtarytetnaha naziralnika sučasnaj biełaruskaj palityki. Napeŭna, Vam lepiej bačnyja jak udałyja dziejańni roznych biełaruskich dziejačoŭ, tak i ichnyja pamyłki. A heta značyć, što Vy mahli b niešta paraić, padkazać im. Jakija Vašyja pažadańni, kali takija jość, spadaram Šareckamu, Čyhiru, Paźniaku, a, moža być, i Łukašenku?

— Što da dziejańniaŭ našych palitykaŭ, majecie racyju. Adsiul lepš vidać i ŭdałyja dziejańni, i pamyłki.

Vializarnaju pamyłkaju z boku Łukašenki była jahonaja padtrymka serbskaha kryminalnaha dyktatara Miłošaviča.

Našto jamu było ciahnuć Biełaruś u hetuju avanturu, dla mianie paprostu niezrazumieła. Šmat dziejańniaŭ Łukašenki niezrazumiełyja z punktu hledžańnia biełaruskaha, bo Biełarusi jany absalutna ničoha nie dajuć. Naadvarot, addalajuć jaje ad volnaha śvietu. Narmalna baroniać jany tolki intaresy našaha ŭschodniaha susieda, jakomu samomu vyhadniej pavodzicca bolš prystojna, bo ž takim čynam pradaŭžaje atrymoŭvać vializarnuju dapamohu z Zachadu. Parady davać Spadaru Łukašenku ja nie źbirajusia, bo jon dobra viedaje, što robić i čamu heta robić. Najvialikšuju pasłuhu narodu, jakomu jon zaŭdziačaje piać hadoŭ ułady, jon zrobić, kali pakinie 20-ha lipienia pasadu, na jakoj mieŭ čas i mahčymaść palepšyć dolu biełaruskaha narodu, dy hetaha nie zrabiŭ.

Spadara Paźniaka i ŭsich inšych dziejačoŭ demakratyčnaj apazycyi zaklikaju jadnacca suprać supolnaha voraha. Rada BNR padtrymoŭvaje ŬSICH palitykaŭ i dziejačoŭ, jakija zmahajucca za volnuju i niezaležnuju našu dziaržavu. Nia dumaju, što ciapier čas «myć publična svajo brudnaje biallo». Nam treba ratavać naš kraj ad niebiaśpieki, u jakoj jon znachodzicca.

Nivodzin biełaruski palityk, jaki pavažaje svoj narod, nivodzin Biełarus, jaki šanuje samoha siabie, nie padtrymaje łukašenkaŭska-maskoŭskaj inicyjatyvy «intehracyi» ci abjadnańnia Biełarusi z Rasiejaj. Zachad niadaŭna zajaviŭ, što taksama nie padtrymaje takoha abjadnańnia, kali nia budzie jano adkazvać žadańniu biełaruskaha narodu. Tamu jość mahčymaść — i ŭ hetym Zianon Paźniak maje racyju — što Maskva moža pamahčy Łukašenku stvaryć fiktyŭnuju apazycyju, ź jakoj ułady buduć «dahavarvacca» ŭva ŭsim, što tolki im na ruku. Hetaja sytuacyja mahła b, biezumoŭna, stacca mocna niebiaśpiečnaj intaresam biełaruskaha narodu, jakich nichto nie baraniŭ by padčas vyšej uspomnienych «dahavoraŭ». Treba za hetym sačyć.

 

— Nia raz davodziłasia čuć, što Front sprafanavaŭ ideju symbaličnaha hramadzianstva BNR, kali pačaŭ sam vydavać papierki pra zapis u hramadzianstva...

— Symbaličnaje hramadzianstva BNR cennaje tym, što jadnaje biełaruski narod kruhom ideałaŭ 25-ha Sakavika. Padobnaje symbaličnaje hramadzianstva isnavała kaliś u Litvie. Było jano karysnym dla vyzvolnaha ruchu hetaj krainy. Ja dumaju, što karysnym jano budzie i ŭ nas.

Sprava hramadzianstva BNR budzie na paradku dnia kanferencyi BNR, jakaja adbudziecca ŭ bližejšym časie ŭ Londanie.

Nabyć jaho moža kožny Biełarus, jaki padzialaje ideały BNR, niezaležna ad taho, ci jon jość, ci nie, siabram BNF. Ni ŭ jakim vypadku jano nia moža stacca manapolijaj jakoj-kolečy partyi.

 

— Pamiataju Vašuju prapanovu da ŭsich biełarusaŭ na 25-ha Sakavika vystaŭlać zapalenyja śviečki ŭ svaim vaknie. Na maju dumku, takaja ideja całkam moža być pašyranaja ŭžo ŭ nastupnym hodzie. Jakija jašče prapanovy takoha kštałtu isnujuć?

— Inicyjatyva pastavić zapalenuju śviečku ŭ kožnym biełaruskim vaknie na 25-ha Sakavika — heta pryhožy, ramantyčny žest, meta jakoha — źjadnacca dumkami z surodzičami Biełarusami kruhom biełaruskaje nacyjanalnaje idei. Adnak symbali tady tolki majuć siłu, kali jany źviazanyja z akcyjaj.

Na parozie 21-ha stahodździa chaciełasia b, kab kožny Biełarus uziaŭsia za niejkuju kankretnuju dziejnaść na karyść Baćkaŭščyny. Ja ŭžo mieła nahodu prypomnić niekatorym słovy amerykanskaha prezydenta Džona Kienedy, jaki ŭ svajoj paślavybarčaj pramovie kazaŭ: «Nie pytajciesia, što kraina Vaša moža zrabić dla Vas. Pytajciesia, što Vy možacie zrabić dla svajoj krainy». Ničoha niama bolš cennaha dla krainy, jak jaje ludzi, śviadomyja i adkaznyja hramadzianie.

Hlańcie kruhom siabie. Ci nia viedamaja Vam jakaja stareńkaja samotnaja žančyna, jakoj spatrebiłasia b dapamoha? Mo Vy mahli b jaje «adaptavać», raz u tydzień abo ŭ dva jaje adviedać, ź joju pasiadzieć, mahčyma, kryšku pamahčy što-kolečy zrabić u chacie, a mo navat padzialicca śniadańniem ci abiedam. I ŭsio heta tamu, što Vy Biełarus, što jana Biełaruska.

Razumieju, što paśla amal stahodździa varožych abstavinaŭ žyćcia heta moža być šmat ciažej, jak zapalić śviečku... Vy musili sami davać sabie rady. Vam nie davali ničoha za ništo. Prapanuju heta, tamu što viedaju, jak mocna Biełarusi patrebnaje ciapier pačućcio SALIDARNAŚCI miž svaimi ludźmi. Pačućcio, što KOŽNY Z NAS moža spryčynicca da niejkaj źmieny na lepšaje. Zadavalnieńnie, jakoje budzie davać hetaje pačućcio, z časam pieramienicca ŭ arhaničnuju patrebu niešta rabić dla Baćkaŭščyny. A ŭsie razam my adrodzim našuju demakratyčnuju, niezaležnuju Biełaruskuju Narodnuju Respubliku.