Hienadź Sahanovič. Falsyfikaty našaj minuŭščyny
№ 15 (136) 1999 h.
Hienadź SAHANOVIČ
Falsyfikaty našaj minuŭščyny
Peŭna, mała chto ź miłaśnikaŭ daŭniaj historyi Biełarusi čuŭ pra dziońnik hrafa Konrada Kiburha. Pavodle zapisaŭ hetaha švejcarca, u 1397 hodzie jon jak elbinhski komtur naviedaŭ Vilniu ŭ składzie ordenskaha pasolstva i pakinuŭ apisańnie pabačanaha — stalicy Vialikaha Kniastva dy inšych ćvierdziaŭ, uzbrajeńnia lićvinaŭ i h.d. Jahony dziońnik i ciapier efektna vykarystoŭvajecca ŭ pracach niekatorych biełaruskich historykaŭ (na pamiaci M.Jermałovič z V.Čaropkam). Mianie ŭ svoj čas taksama ŭraziła takaja-siakaja infarmacyja z zapisaŭ Kiburha. U pryvatnaści, toje, što ich aŭtar bačyŭ, jak muštroj lićvinskaha vojska pad Koŭnaj kiravaŭ «niejki rusin kniaź Jury». U śviatle śviedčańniaŭ niamieckich kronik padobnaja scena vyhladaje całkam praŭdapadobnaj, choć maje litoŭskija kalehi nikoli z tym nie pahodziacca. Ale ja nie pra heta. Reč u tym, što ŭvieś dziońnik hrafa Kiburha — udałaja padrobka!
Hetuju mistyfikacyju jašče na pačatku stahodździa vykryŭ niamiecki historyk Paŭl Karhie. Hałoŭny dokaz nieaŭtentyčnaści dziońnika jon znajšoŭ u tekście samych zapisaŭ. Vydatny znaŭca staraniamieckaj movy i realijaŭ adrazu prykmieciŭ toje, čaho nia bačyli inšyja, i atrymałasia nastupnaja karcina.
Pa-pieršaje, falšyvy styl: ramantyčna-sentymentalny ton zapisaŭ prosta niemahčymy dla siaredniaviečnych pomnikaŭ padobnaha typu. Pa-druhoje, štučnaja Kiburhava mova: u vusny dyplamata CHIV st. układzienyja zvaroty i vyrazy epochi ramantyzmu! Pa-treciaje, niepraŭdzivy źmiest zapisaŭ. Ordenski pasoł Kiburh byccam naviedvaje ŭsie vilenskija chramy, šmat času pravodzić ź vilenskim biskupam, apisvajučy jaho pryjom i abied, padrabiazna apaviadaje pra nabaženstvy i h.d. Usio heta tak nierealistyčna! Praźmiernaje padkreślivańnie relihijnaści było nieŭłaścivaje padobnym pomnikam taho času. Kab pierakanacca ŭ štučnaści zapisaŭ, varta paznajomicca z aŭtentyčnymi pasolskimi paviedamleńniami Vitaŭtavych časoŭ.
Urešcie, u dziońniku mnostva detalovych niesupadzieńniaŭ. Viadoma, što ordenskaje pasolstva pryjechała na pieramovy da Vitaŭta nie ŭ 1397, jak pa zapisach, a ŭ 1398 hodzie, i nia ŭ Vilniu, a ŭ Horadniu. U dziońniku hraf Kiburh pakazany pradstaŭnikom vialikaha mahistra, adnak u sapraŭdnaści toje pasolstva ŭznačalvałasia vialikim komturam Hielfenštajnam, jaki pieraŭzychodziŭ Kiburha ranham. Dzivosnym dla kanca CHIV st. vyhladaje apisańnie kaściołu śviatoj Hanny ŭ tym vyhladzie, jaki pomnik nabyŭ paśla 1500 hodu! Nie brakuje ŭ dziońniku i histaryčnych bajek ChVI-ChVII st., što trapili ŭ letapisy.
Dyk što ž heta za tekst? Upieršyniu «krynica» była nadrukavanaja Todaram Narbutam u 1856 hodzie, choć krychu raniej novy pomnik zhadvaŭ Ihnaci Krašeŭski. Narbut spasłaŭsia na mahistra filazofii Vilenskaha ŭniversytetu Naceviča, u jakoha i ŭziaŭ tekst. Mienavita apošniaha Paŭl Karhie zaličyŭ da sapraŭdnych aŭtaraŭ padrobki, stvoranaj niedzie da 1840-ch.
Mahčyma, Nacevič byŭ zachopleny prykładam čechaŭ Hanki i Svobady, što stvaryli najstaražytniejšy pomnik českaha piśmienstva, mahčyma — praktykaj rasiejskich mistyfikataraŭ («zapaviety» Piatra I i Kaciaryny II dy šmat inš.). U kožnym razie, jaho stylizacyju treba pryznać udałaj. Vymyśleny dziońnik hrafa Kiburha ŭvajšoŭ u histaryjahrafiju jak aŭtentyk, i spatrebiłasia niekalki pakaleńniaŭ historykaŭ, kab znajšoŭsia specyjalist, zdolny vykryć padrobku, ale bolšaść i ciapier pra heta nia viedaje.
A padobnych ža falsyfikataŭ u našaj historyi, jak u kožnaj eŭrapiejskaj, — dziasiatki!