Natalla Brel. Časy Alhierda
№ 15 (136) 1999 h.
Časy Alhierda
Mazeika, Rasa Joan. The Role of Pagan Lithuania in Roman Catholic and Greek Orthodox Religious Diplomacy in East-Central Europe (1345—1377). Fordham, New York, 1987.
Časy kniažańnia vialikaha kniazia Alhierda (1345—1377) — biassprečna, adna z samych jarkich staronak našaje historyi. Vialikaje Kniastva Litoŭskaje pieratvaryłasia tady ŭ najbujniejšuju dziaržavu Ŭschodniaje Eŭropy, i najvažniejšym aspektam jaho zamiežnapalityčnaje čynnaści stali dačynieńni z katalickim i pravasłaŭnym śvietam. Praca Rasy Mažejki, kanadzkaj daśledčycy letuviskaha pachodžańnia, akurat i pryśviečanaja razhladu historyi kantaktaŭ Alhierda z chryścijanami.
Daŭniaja prablema padziełu spadčyny Vialikaha Kniastva Litoŭskaha pamiž biełarusami j letuvisami padajecca nievyrašalnaj u ahladnaj budučyni. Jak viadoma, letuvisy hetaj spadčynaj ni z kim dzialicca nie žadajuć. Čytajučy knihu Mažejki, adčuvaješ hetaha. Zdavałasia b, kožny biełaruski historyk, znajomy z pazycyjaj aficyjnaje letuviskaje histaryjahrafii adnosna miesca j roli našych prodkaŭ u Vialikim Kniastvie, musić być maralna padrychtavany da sustrečy z padobnymi pracami, adnak usio adno niekatoryja momanty pakidajuć niepryjemnaje ŭražańnie. Naprykład, toje, što letapisnaja Litva skroź atajasamlivajecca z sučasnaj terytoryjaj Respubliki Letuva (pytańnie pra jaje lakalizacyju tut navat nia stavicca), paŭsiudna vykarystoŭvajucca sučasnyja, lituanizavanyja imiony litoŭskich kniazioŭ (Algirdas, Mindaugas, Vytenis), rasiejskija j biełaruskija ziemli praktyčna nie raźmiažoŭvajucca, VKŁ nazyvajecca dziaržavaj pahanskaj, letuviski element traktujecca jak vyznačalny, a rusiny pakazanyja jak tyja, kaho litoŭcy zavajavali (nibyta mahutnaść VKŁ nie zaležała ŭ pieršuju čarhu mienavita ad uniosku słavianskaha nasielnictva krainy) i h.d.
U knizie try asnoŭnyja raździeły: «Persanalnaja relihijnaja prynaležnaść vialikaha kniazia Alhierda», «Adnosiny z pravasłaŭnymi chryścijanami» i «Pieramovy ab katalickim chryščeńni». Daśledčyca vykarystała samyja raznastajnyja krynicy: łacinskija kroniki i ŭschodniesłavianskija letapisy, papskija buły j rejestry, listy kanstancinopalskich patryjarchaŭ, teksty damovaŭ i inš. Važna, što teksty dakumentaŭ, vykładzienyja pa-anhielsku, časta paralelna padajucca na movie aryhinału.
Rasa Mažejka ličyć, što Alhierd byŭ napraŭdu pahancam, staviačy pad sumnieŭ paviedamleńni letapisaŭ pra jaho pravasłaŭny chrost abo prynaležnaść da pravasłaŭja. Pry analizie ž krynicaŭ, jakija śviedčać pra pahanstva Alhierda, aŭtarka ŭžo mienš krytyčnaja. Praŭda, mahčymaści pieradśmiarotnaha naviartańnia vialikaha kniazia jana całkam nie admaŭlaje.
U druhim raździele cikavy epizod pra pakarańnie Alhierdam troch prydvornych, što pryniali pravasłaŭje. Troch vilenskich pakutnikaŭ Mažejka nazyvaje litoŭcami, choć pahanskija imiony pakaranych (Kruhlec, Niažyła, Kumiec) śviedčać pra ich słavianskaść. Aceńvajučy hetaje zdareńnie, daśledčyca kaža, što Alhierd pakaraŭ śmierciu hetych neafitaŭ nie za adkrytaje vyznańnie chryścijanstva jak takoje, ale za publičnaje niepadparadkavańnie ŭładzie vialikaha kniazia.
Pad čas pieramovaŭ pra katalicki chrost (u 1349, 1351, 1358 i 1373 hadoch) Alhierd, pavodle vysnovaŭ Mažejki, umieła karystaŭsia pazycyjaj patencyjnaha novanaviernutaha, kab ablehčyć adnosiny z chryścijanskimi dziaržavami. Reč u tym, što siaredniaviečnyja chryścijanie nie mahli vieści nijakaje razmovy ź niaviernymi, aprača vypadkaŭ, kali heta było źviazana ź misijanerskaj dziejnaściu. Praciahłaje ž pahanstva litoŭcaŭ nie pieraškadžała ich pryjaznym dačynieńniam z chryścijanami, choć časam jany byli sakretnymi ci maskavalisia pad misijanerstva — kab nia vyklikać niezadavolenaści papaŭ. Tyja niekalki surjoznych sprobaŭ naviartańnia litoŭcaŭ pry Alhierdzie taksama mieli mocny palityčny padtekst. Aŭtarka paraŭnoŭvaje ich z padobnymi pieramovami papiarednikaŭ Alhierda — kniazioŭ Mindoŭha, Vicienia i Hiedymina. Darečy, Mindoŭh tut čamuści nazvany adzinym uładarom Litvy, achryščanym da 1386-ha hodu. Nibyta Vojšałk nia byŭ uładarom Litvy, abo nia byŭ achryščanym (nia kažučy ŭžo pra toje, što źjaŭlaŭsia pravasłaŭnym manacham i navat zasnavaŭ manastyr).
Alhierd, takim čynam, užyvaŭ relihijnyja pieramovy dziela čysta palityčnych metaŭ. Karystajučysia svajoj unikalnaj pazycyjaj pahanskaha ŭładara, nie padparadkavanaha ŭładzie anijakaje carkoŭnaje hijerarchii, jon atrymlivaŭ realnyja palityčnyja vyhody ad padobnych dyplamatyčnych maneŭraŭ.
Praca, biezumoŭna, budzie karysnaja i biełaruskamu čytaču. I najpierš tym, što ŭtrymlivaje teksty mnohich dakumentaŭ, jakija raniej byli praktyčna niedastupnyja pieravažnaj bolšaści našych daśledčykaŭ, a taksama tym, što razhladaje historyju relihijnych dačynieńniaŭ VKŁ z chryścijanskimi krainami ŭ kantekście eŭrapiejskaje palityki.
Natalla Brel