Z ahniu dy ŭ połymia
№ 22 (143), 1999 h.
Z ahniu dy ŭ połymia
Karespandent «NN» spytaŭsia ŭ aŭtarytetnych ludziej Haradzienščyny, jakim jany bačać toje ŭźjadnańnie 17 vieraśnia 1939 hodu ŭ lusterku siońniašniaha dnia.
Biełaruski etnas staŭ adziny
Aleś Astroŭski, prafesar Haradzienskaha medinstytutu:
«Abjadnańnie złučyła dźvie častki adnaho biełaruskaha etnasu na jaho hieahrafičnaj prastory. Na žal, nia ŭsioj. Inšaja sprava, jakim čynam adbyvałasia toje «ŭzbujnieńnie» Biełarusi. Urešcie, paśla Ryskaj mirnaj damovy 1921 hodu kožny adukavany biełarus razumieŭ, što ni polskaja, ni balšavickaja ŭłady — nie jahonyja. Biełarusaŭ nie zaprašali ŭ Ryhu. Tamu j damova Rasiei i Polščy dla biełarusaŭ nia mieła nijakaj jurydyčnaj siły. Ci puhaj, ci bizunom, a balić adnolkava. Pieršyja dušyli ŭ Sibiry, druhija ŭ Kartuz-Biarozie ci Vronkach. I tyja, i tyja imknulisia padarvać biełaruski hienafond, raśsiejvajučy jaho na prastorach Rasiei ci Polščy.
Ale zachodniamu biełarusu paščaściła bolš, čym jaho ŭschodniamu bratu. Za 18 hadoŭ ułady Rečy Paspalitaj sudom da pakarańnia śmierciu pryhavaryli kala 300 aktyvistaŭ kamunistyčnaha ruchu, siarod ich nia tak šmat biełarusaŭ. U savieckich lahierach zahinuli sotni tysiač biełarusaŭ.
Što da adroźnieńniaŭ, dyk haradzienski akademik Jury Astroŭski z aporaj na bijalahičnyja daśledavańni davioŭ, što žychary zachodniaj i ŭschodniaj Biełarusi ničym nie adroźnivajucca».
Paśla nadyšło aćvierazieńnie
Siamion Domaš, siabra Prezydyjumu Viarchoŭnaha Savietu, staršynia «Haradzienskaj inicyjatyvy»:
«Adzin narod — adna kraina. U hetym sensie abjadnańnie Zachodniaj Biełarusi z BSSR abjektyŭna spraviadlivaje. Ale dasłanyja partyjna-savieckija i haspadarčyja kadry prynieśli z saboj i stalinskija metady kiravańnia. Niedavier da miascovaha nasielnictva dachodziŭ da absurdu. Da 1941 hodu ŭ KP(b)B było adnoŭlena tolki 17 čałaviek z razahnanaj Stalinym KPZB. Navat nacyjanalny hieroj Biełarusi Siarhiej Prytycki, namieśnik staršyni Biełastockaha abłvykankamu, byŭ pryniaty ŭ partyju pavodle specyjalnaha rašeńnia biuro kampartyi respubliki. Što tady kazać pra šarahovych kamunistaŭ?
Nielha ničym apraŭdać represii. NKVD vykonvaŭ instrukcyju Panamarenki: pazbavić voli ŭsich pamieščykaŭ i palicejskich. Razam z hetaj katehoryjaj ludziej byli vysłanyja dziasiatki tysiač absalutna nievinavatych hramadzian polskaj nacyjanalnaści. Adhałosak nehatyŭnaha staŭleńnia da palakaŭ adčuvajecca j siońnia.
18-hadovaje žyćcio «pad Polščaj», adsutnaść kałhasnaj systemy, praha ziamli, umieńnie pracavać zachavali ŭ charaktary zachodniaha biełarusa pačućcio haspadara. Zusim nievypadkova Haradzienščyna siońnia — ekanamična najbolš mocnaja vobłaść. Nie da nas treba prysyłać na kiraŭničyja pasady mahiloŭskich ahrarnych specyjalistaŭ, a naadvarot, uradžency Zachodniaj Biełarusi pavinny ŭznačalić ruch za palityčnaje i sacyjalna-ekanamičnaje adradžeńnie Biełarusi».
Duch volnaści siłkavaŭ talenty
Alaksiej Piatkievič, prafesar Haradzienskaha ŭniversytetu:
«Adnaznačna ŭchvalaju sam fakt uźjadnańnia Zachodniaj Biełarusi z uschodnimi ziemlami. Ale nie ŭsprymaju ahresiŭnych balšavickich metadaŭ, z dapamohaj jakich tutejšych žycharoŭ zahaniali ŭ sacyjalizm. Dobra skazaŭ naš słavuty Aleś Biełakoz: patrapili z ahniu dy ŭ połymia. Asabliva heta adbiłasia na tvorčaści zachodniebiełaruskich litarataraŭ. Adnak navat najbolš zbalšavizavanyja Maksim Tank i Pilip Piestrak, i tyja zachavali mentalitet zachodniaha biełarusa. Heta jaskrava prajaviłasia ŭ vieršach Tanka. Abo taki fakt: Pilip Piestrak padtrymlivaŭ tryvałyja suviazi z emihrantam Siarhiejem Siniakom. Heta stała viadoma tolki paśla śmierci aŭtara ramanaŭ «Sustreniemsia na barykadach», «Sieradzibor». Voś vam i piaśniar Savieckaj Biełarusi! Valancin Taŭłaj (pra heta śviedčyŭ Uładzimier Kaleśnik), pracujučy ŭ 1945 hodzie ŭ muzei Janki Kupały, na svaje strach i ryzyku pakrychu pieravoziŭ ź Vilni z razrabavanaha biełaruskaha muzeju tvory, fotazdymki i rečy zachodniebiełaruskich aŭtaraŭ, tak zvanych vorahaŭ narodu, i prychoŭvaŭ «da lepšych časoŭ». Heta śviedčyć pra toje, što paety i piśmieńniki Zachodniaj Biełarusi, jakija addavali pieravahu metadu sacyjalistyčnaha realizmu, uvačavidki pierakanalisia ŭ svajoj pamyłcy va ŭspryniaćci savieckaj ułady. Toje, što bačyłasia zdalok pryhožym i pryvablivym, nasamreč akazałasia žachlivaj rečaisnaściu. Ale siły dla adkrytaha zmahańnia z novym voraham nie znajšłosia».
SSSR ździejśniŭ ahresiju
Viktar Šałkievič, bard:
«17 vieraśnia 1939 hodu Saviecki Sajuz nanios Polščy ŭdar u śpinu. Pra jakoje vyzvaleńnie i abjadnańnie možna kazać, viedajučy pra patajemny zhovar Stalina j Hitlera? Byŭ zvyčajny padzieł drapiežnikami zachoplenych terytoryjaŭ. A na radaściach fašysty j kamunisty ŭ Bieraści i Lvovie naładzili sumiesnyja vajskovyja parady. Ci heta nia dokaz sapraŭdnych metaŭ pachodu Čyrvonaj Armii, «vyzvaleńnia adzinakroŭnych bratoŭ-biełarusaŭ i bratoŭ-ukraincaŭ»?
Maja maci była śviedkaju tych žachlivych padziejaŭ. Nieadnojčy raspaviadała mnie, jak vyvozili viaskoŭcaŭ «na Sibir». Heta było ŭ śniežni 1939 — studzieni–lutym 1940 hodu. Amal hołych ludziej vykidvali z chaty. I ciahnulisia tyja konnyja abozy ŭ strašnyja marazy da čyhunak. Niešta nie čuvać było, kab sialanie masava viartalisia paśla da rodnych kotliščaŭ. A biełaruskaja i polskaja «partyzanka» chiba nia tam maje svaje karani? Paśla takoj niespraviadlivaści i ździeku mižvoli ŭchopiśsia za zbroju. U Zachodniaj Biełarusi viałasia sapraŭdnaja hramadzianskaja vajna. Navat paśla 1945 hodu adździeły Armii Krajovaj i biełaruskich patryjotaŭ nie skarylisia Savietam.
Kožny bačyć u dacie 17 vieraśnia 1939 hodu toje, što choča pabačyć. A ja staju na svaim — dałučeńnie adbyłosia šlacham zachopnickaj ahresii. Vyzvaleńnie!.. Toje samaje, što kali b Biełaruś uziała j zaatakavała Złučanyja Štaty, lamantujučy pry hetam ab biadačaj doli bratkoŭ-biełarusaŭ, što atabarylisia ŭ ZŠA. Miž inšym, vyzvalać Zachodniuju Biełaruś Čyrvonuju Armiju nichto nia klikaŭ. Zdajecca, takaja dumka Stalinu pryjšła ŭ hałavu tolki ŭ žniŭni 1939 hodu, kali na paradku dnia ŭstaŭ pieradzieł Eŭropy».
Apytvaŭ Anton Łabovič