Siarhiej Paŭłoŭski. Rysa asiełaści
№ 33 (154), 6 — 13 śniežnia 1999 h.
Siarhiej Paŭłoŭski
Rysa asiełaści
Za apošnija 10 hadoŭ kolkaść žydoŭ u Biełarusi skaraciłasia radykalna, amal u 5 razoŭ — da tryccaci tysiač. U paraŭnańni ź pieradvajennym časam — žmieńka ludziej. Nia stała ich, nia stała i nas. Ich — kolkasna, nas — roŭna nastolki ž — jakasna. Jany pieramiaścilisia ŭ Izrail i Ameryku, viezučy ŭ svaich valizach niezapatrabavanyja nami izumrudy našaj historyi i našaha duchu, z macieryka Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Rečy Paspalitaj.
Jašče da vajny žydy składali pałovu nasielnictva biełaruskich, polskich i litoŭskich haradoŭ i miastečak. U Rasieju ich nie puskali, tamu rysa asiełaści była tut. Nie ŭ apošniuju čarhu mienavita dziakujučy im hetaja pałasa ziamli ad Bałtyjskaha da Čornaha mora nabyła adzinstva i svoj charakterny vyhlad, jaki ŭ nas asacyjujecca z VKŁ. Siońnia my, biełarusy, isnujem u stanie poŭnaj adčužanaści ź litoŭcami dy ŭkraincami i zadajemsia pytańniem: jak heta my z hetymi narodami pražyli ŭ miežach adnoj krainy paŭtysiačy hadoŭ? Adnak varta ŭjavić sabie kolišniaha padarožnika ad Karaleŭca da Kryma, jaki paŭsiul sustrakaŭ žydoŭ, a jašče tataraŭ i polskamoŭnuju šlachtu, kab zrazumieć, što hetaja ziamla mieła adziny kulturny landšaft. Mienavita žydy ŭtvarali našuju supolnaść, našaje centralnaeŭrapiejskaje adzinstva.
U Rasiei ich nie lubili, tamu słova «žyd» u rasiejskaj movie stała abraźlivym. Z rusifikacyjaj toje ž panieśli i siudy. Litoŭcy trymalisia za svajho «žydasa», palaki — za svajho «žyda», instynktyŭna razumiejučy, što toj, chto zrabiŭ imia inšaje nacyi ŭ svajoj movie abrazaju, nie ad taje nacyi adniaŭ, a ad siabie. Nie lubić žydoŭ u Biełarusi nie było padstavaŭ nikoli. Nieluboŭ pryjšła razam z rusifikacyjaj.
Adnak i pryniesieny nam naŭzamien «žyda» kurtaty ŭ biełaruskim hučańni rasiejski «jaŭrej» nie pryžyvaŭsia. Spatrebiłasia zabaranić mnostva klasyčnych tekstaŭ biełaruskaj litaratury, u tym liku i Kupałaŭ vierš «Usiebiełaruskija žydy», kab pravieści hetuju ŭnifikacyju, kab i my pačali raźvivać u sabie pačućcio bytavoha antysemityzmu. Źmieny ctaŭleńnie da žyda stali źmienaju staŭleńnie da biełarusa. Kali žyd — abraza, tady i biełarus — abraza. Žyd — sknara, a biełarus — kałchoźnik. I dalej — pšek tarhaš, ukrainiec — chachoł, litoviec — łabus. Abrazy, abrazy... Charošy tolki rasiejec, jaki ščodra dzialiŭsia z nami svaim imperskim šavinistyčnym dośviedam. I my prymali, nie razumiejučy, što fatalna stračvajem siabie.
Kali vy šukajecie ŭ Miensku asablivaje duchoŭnaści horadu i nie znachodzicie, kali vy sprabujecie adčuć duch Vialikaha Kniastva i nie adčuvajecie, kali ŭ vas nie załadžvajecca havorka z palakam, litoŭcam abo ŭkraincam, ja mahu dapuścić, z-za čaho heta i jakaja źviazka vypała z kolišniaje supolnaści. Razam z žydami i jašče chiba z tatarami, u hetkaj čałaviečaj raznastajnaści i pobač z prykładami susiednich tyraničnych dziaržavaŭ VKŁ nahadvała Ameryku časoŭ stvareńnia najstarejšaj u śviecie kanstytucyi. Moža tamu paŭstaŭ u našym krai ŭžo nia nadta zrazumieły siońnia fenomen talerantnaści...
Ale ich niama. Niama i nas. I kali jany źjechali ź niezapatrabavanymi izumrudami našaj supolnaj duchoŭnaści, dyk my pakinuli sabie ad ich adno hoły i ni na čym nie ŭhruntavany antysemityzm i kałchoznuju biednaść duchu. Z tym i zastalisia, biaskonca zadoŭžyŭšy svoj šlach da samych siabie. Biełarus nie pačuvajecca haspadarom u svajoj krainie, bo žyvie nie ŭ Biełarusi, a ŭ čužoj pakinutaj pałasie asiełaści.