Siarhiej Šupa. Žydy

ŽYDY

U kanvencyjach klasyčnaha pravapisu («taraškievicy») i ŭ žyvoj biełaruskaj movie dasavieckaha času hetaje słova było adzinym nazovam narodu, los jakoha za stahodździ supolnaha žyćcia ciesna pieraploŭsia ź biełaruskim. U hetym sensie Biełaruś naležała tamu samamu eŭrapiejskamu areału, što j Polšča, Litva dy inšyja krainy Ŭschodniaj Eŭropy, dzie słovy Zyd, Zydas nia majuć nijakaha abražalnaha abo admoŭnaha adcieńnia.

Hvałtoŭnaja rusifikacyja padsavieckaj Biełarusi nadała biełaruskamu słovu žyd zusim inšaje hučańnie — u rasiejskamoŭnym kantekście jano ŭsprymajecca hetaksama jak i adpaviednaje rasiejskaje, biezumoŭna abraźlivaje, słova.

Apošnimi dziesiacihodździami viartańnie da klasyčnaha, niesavieckaha varyjantu biełaruskaj movy znoŭ pastaviła pytańnie ab statusie słova žyd — ab tym jak viarnuć jaho va ŭžytak, nia kryŭdziačy samych pradstaŭnikoŭ hetaha narodu. Prablemaj najčaściej paŭstavała toje, što apošni raz zamiena savieckaha jaŭrej na niesavieckaje žyd adbyłasia ŭ nadzvyčaj trahičny dla našych narodaŭ čas druhoj suśvietnaj vajny, što nie mahło nie vyklikać u siońniašnich ludziej balučych asacyjacyjaŭ. Z druhoha boku, ŭsprymańnie hetaha słova zaležyć i ad taho, kim ličyć nas, biełarusaŭ — asobnym uschodnieeŭrapiejskim narodam (jak palaki abo litoŭcy), abo niejkimi «małodšymi bratami» rasiejcaŭ i movu našuju — tolki adhałoskam rasiejskaj z usimi jaje sensavymi asacyjacyjami.

Hetaja dylema, adnak, dahetul zastajecca niavyrašanaja, a prychilniki klasyčnaha pravapisu časta, kab paźbiehnuć kanfrantacyi, užyvajuć słovy hebraj, hebrajski. Słova žyd zahinuła ŭ połymi Hałakostu, słova jaŭrej — na ruinach savieckaj imperyi.

«Vy ŭskreśniecie, Žydy, uśled za Biełarusiaj», — spadziaviaŭsia Janka Kupała ŭ 1919 hodzie. Hetamu praroctvu nie było nakanavana zbycca. Druhaja suśvietnaja vajna ŭ Biełarusi zabrała ŭ niabyt ceły kulturny kantynent biełaruskaha žydoŭstva (zadumajemsia, čym realna napoŭnienaja viadomaja ŭsim formuła «kožny čaćvierty»). Hety kantynent źnik, jak Atlantyda. Jahonymi spadkajemcami zastajemsia my ŭsie.

Siarhiej Šupa, Radyjo Svaboda